Geir Olav Jørgensen

Helmers reise, 1979

Geir Olav Jørgensen

Helmers reise, 1979

DEL I

Det var ei varm sankthansnatt i 1979. Strøarbeidaren Helmer reiste seg frå stolen og gjekk gjennom gangen og slo døra opp. Han gjekk naken over tunet og bort til glørne og sette seg på huk, akkurat tidsnok til å sjå ein møll gå opp i flammar. Han blei sittande og gruble på ting som han ikkje kom til å få svar på. Kjønnet hans rakk ned i støvet. Hunden sto og strekte så vidt i bandet. Katten sat på ein avstand og mol og blunda sløvt med augene. Inne i huset låg kjærasten og sov.

Han var i midten av trettiåra. Ein sterk og kompakt og middels høg mann. Håret var lyst og halvlangt og hang ned i nakken. Han hadde brunlet i huda også om vinteren. Om sommaren blei han mørk, og sola gjorde at håret fekk striper. Nasen var markert, og leppene var smale og raude. Barten var stiv som ein kost. Augene var nøttebrune, og som regel var det vanskeleg å gjette kva lune han var i. Han hadde arbeidshender med butte fingrar og harde negler og kunne plukke opp glør utan å brenne seg. Han hadde ramla frå høge stigar og gått på hovudet i djupe hol, men aldri brote noko.

Han ville reise seg for å gå ned i hagen og smake på bæra, men han blei sittande på huk. Det var innsida hans, ho var spesielt uroleg. Det eine sto imot det andre, det var redsla for alt og ingenting, han måtte vere ute til det rei av seg. Når innsida kom i vegen for søvnen, pleidde han å stå opp for å sitte ei stund i stolen, og hjelpte ikkje det, måtte han ut og ha frisk luft, om så det var midt på natta. Som regel hjelpte ikkje det heller. Det var berre når han arbeidde eller når han drakk, han fekk kvile frå uroa. Det var sjeldan at han kjende seg roleg, men folk trudde han var roleg.

Han hadde lagt frå seg alle andre bøker enn Bibelen. På sin eigen måte var han religiøs, men Kristus hadde ikkje vist seg og han bladde for det meste i Det gamle testamentet. Det som han las kunne tolkast, og han var i stand til å brette det ut i stadig nye former, men han heldt det for seg sjølv. Ein periode i ungdomen hadde han vore sikker på at han hadde profetiske evner, og han hadde blitt gjort til latter for dette, og lært seg å halde munn. Berre til Judith lufta han emnet, og halvt på spøk. Men enno kunne det profetiske kome over han: Her ligg det guddommelege potensialet mitt, tenkte han då, og blei til ein Guds strøarbeidar, ute på misjon.

Han levde på ein måte som fekk folket til å reagere. Han kunne merke at det murra i rekkene deira, og det hende han tok det opp med Gud. Gud, det er noko med det livet som du gav meg … Det provoserer dei! sa han. Men det var ikkje ei bøn om å bli som dei andre, då måtte han ned og arbeide på fabrikken. Han ville ha den fridomen som låg i strøarbeidet, sjølv om kvar vinter kom som eit sjokk på han. Aldri hadde han lagt seg opp nok pengar. Dei kunne leve med stabelen av rekningar, men når kjøleskapet gjekk tomt og han hadde råd til øl, så begynte ho å krangle.

Han hadde det best om sommaren, og det hende at det laga seg friperiodar. Då likte han å drive rundt i robåten med stonga peikande. Legge seg godt på plass i hengekøya, med hendene bak nakken, og puste djupt og gjere på ingen ting. Ta seg eit glas og gå inn i stova og traktere det falske pianoet. Han hadde og mørke dalar, men det plaga han ikkje nemneverdig å bli uglesett, heller ikkje som utskot var han tradisjonell. Han hadde ikkje tenkt å spele offerrolla, til det var han for rastlaus.

Han var ein smed til å bruke dei som han møtte på vegen sin, men like snart blei han sjølv brukt, hadde han bite seg merke i. Ein dag skulle han sjå lyset, og han såg fram til å trekke seg frå verdslarmen. Då skulle han gjere opp for all triksinga og miksinga, alle dei smygande rørslene som Gud hadde sett gjennom fingrane med. I mellomtida hjelpte det han å vere listig, den som stolte på andre, blei skuffa. Til slutt handla det om ikkje å gå under, og Helmer hadde lært det på den harde måten. Den same verda som han elska, sto klar til å sluke han så snart han sleppte ned guarden.

Han hadde vakse opp på ei øy ute i havgapet. Det var tronge kår. Huset sto gøymd inne i ein furuskog. Han hadde minne om å fare over øya på ein svær herresykkel. Det hende han stal neper frå andre sine åkrar. Eller han gjekk ut på jordet og sette seg på kne for å drikke rett frå spenane til kyra, i tilfelle det ikkje kom kvelds på bordet. Men han var ikkje lei seg for at han hadde vakse opp på den måten. Det var slik han lærte å ta seg fram og greie seg sjølv, og ikkje ta noko for gitt.

Yrket som strøarbeidar hadde lært han å trikse. Han likte å prute og ordne seg, og hadde godt høve til det på reisene. Han bytte arbeid mot varer og varer mot arbeid og varer mot varer og arbeid mot arbeid. Det skapte røre og liv, og var som ein leik for han. Han både tapte og vann, men han var ikkje redd for å arbeide ein dag ekstra, om det skulle bli trong for det. Han gjorde det for sporten si skuld og hadde få kvalar. Det hende at handelen hans grensa tett opp mot tjuveri, men han stal ikkje. Folk hadde sjølv gått med på å byte frå seg det som glapp ut av hendene på dei.

Det var ikkje slik at han alltid arbeidde når han var ute på reis. Han var svak for å drive dank og leve frå dag til dag. I korte periodar flytta han frå sofa til sofa og kvilte og såg tinga an, men han var kjend for å pakke saman i tide. I tillegg visste han om eit par plassar som sto forlatne. Det hende han strekte seg ut på eit golv, med jakka til pute. Det var ei side av livet hans som Judith ikkje visste om. Han hadde ikkje gitt bort heile seg, og visse relasjonar var best å halde hemmelege … Snart var han ute på oppdrag igjen. Energien var høg og han ordna den beste sideren i låglandet.

Bytte han mot ost og røykte pølser lenger oppe. Han kledde ein vegg og forskala ein mur på vegen og fekk støypt i. Han bytte osten mot klokker, klokker mot kontantar. Pengane la han i bensin og overnatting og mat og ulike former for utskeiingar, men han visste når det var nok. Ein fast del la han til sides til Judith og ting som måtte gjerast på bruket. Dette rørte han aldri, om han så arbeidde svolten. Der han kom reisande langs vegen, hende det ofte at han gledde seg til heimkoma. Han likte å gje henne ein bunke med setlar, og han lengta etter å ha henne i senga og ligge naken inntil henne.

Han kunne stille seg om etter kven han sto og snakka med, han hadde lurt på om han var ryggelaus. Når han gjorde seg hard, fekk han fascistiske trekk. Han var flink til å spå veret, og det handla for han om å plukke opp kimen. Slik var det med veret og med kvinner, og god mat, og god drikke, slik var det med lynnet til folk, og slik var det med musikken. Når det ikkje blei stilt for høge musikalske krav, kunne han spele på tangentar, trommer, trombone. Han hadde ikkje lært seg notar, men hadde eit talent for improvisasjon, og han kunne sette seg ned og leike fritt rundt enkle tema.

Han kunne herme etter alle slag dialektar og stemmer og veremåtar. Presset til å leve og lage speloppar var sterkt, og han hadde skjøre grenser frå innsida til utsida, og omvendt, og det hende at han ufrivillig enda opp med å spotte folk. Han kunne herme etter kroppsspråket deira og, men ikkje når dei såg på. Han likte å herme etter Judith og den afrikanske venninna hennar. Han brukte kjende tema. Han lurte dei i telefonen. Han fekk dei til å gjere meiningslause ærend for kvarandre.

Han hadde fått den afrikanske venninna til å bere ein kaffitraktar og ein tennisball inn på badet, når Judith sto i dusjen. Han kunne spele damene opp mot kvarandre når dei oppheldt seg i forskjellige rom, for så å sette i ein braklatter og kome luntande fram frå gøymeplassen. I heimen og blant venner tok dei herminga hans på ein godmodig måte, dette gjaldt også den ufrivillige delen av herminga. Men ute blant folk prøvde han å legge band på desse sidene, og det var vanskeleg.

Judith var ei eldfull kvinne med sprettrumpe og store bryst. Ho hadde kolsvart hår og lyseblå augo. Nasen var smal og svinga freidig, leppene var fyldige. Ho hadde ein lat måte å føre seg på som mennene la merke til. Ho brann etter å bli med barn, men han passa seg vel. Det hende at lysta kom som kasta over henne om natta, og då smaug ho seg inn i draumen hans for å gjere han heftig, og det hende at han løyste ut i henne inne i draumen, spesielt når han hadde drukke for mykje vin.

Ho las bok etter bok og likte klassiske romanar best. Ho hadde snikra si eiga bokhylle og mala henne kvit, og bøkene sto sorterte etter kontinent. Ho hadde det best når ho fekk halde på med hagen. Ho kunne bli hard som flint, når ho snudde den sida til. Men ho var raus, sprek i senga, god til å lage mat, ho hadde ein stor humor. Helmer var glad i henne. Ho sat inne med ei generell tru på at tinga kom til å gå bra, og unngjekk for det meste å stille spørsmål om reisene hans. I hennar augo var Helmer trygg, ho var ikkje redd for korleis det skulle gå med han.

Ho hadde eit tolmod av ei anna verd, men det hende at tolmodet gjekk tomt. Då fall ho ned i avgrunnen. Ho tok seg opp ved hjelp av sinne og det var Helmer ho vende seg til, han var ikkje utan skuld. Ho kunne gå til angrep og klore og drive rundt og knuse det ho kom over. Han hadde prøvd å halde henne fast, men det gjorde det berre verre. Han hadde som prinsipp at ho skulle få rase ferdig, om så heile middagssettet gjekk i knas. Det hadde hendt at han oppmuntra henne under knusinga, for så å stille seg på utsida og telje til ti minst.

Bruket låg på ei solrik høgd med storslagen utsikt og hagen bogna av alle slag nyttige matvekstar. Plassen hadde Judith arva etter ein barnlaus onkel som skulle prøve seg eit år i Amerika, og som aldri kom tilbake igjen. I beste fall tok ho over ei sjarmerande rønne. Hagen ein jungel av ugras og tistlar. Men kjærasten var tilfeldigvis strøarbeidar, og ho visste om noko som fekk mannen til å brette opp ermane. På kort tid hadde dei fått reinska opp og tetta taket, skifta vindaugo, tørka ut væta, flytta inn, og senga heldt fram med å knirke bak veggen, gavlen dunka fortare mot klimaks.

Strøjobbane tok Helmer rundt i landet og ut på kontinentet. Fleire av dei som han møtte når han var ute på reis, sat igjen med eit ønske om å treffe han igjen. Dei ringde og skreiv brev og sende helsingar. Dei kom haikande, gåande, syklande, køyrande, dei kom dit med båt, og gjestene hadde blitt opphav til fantastiske rykte. Bruket låg på ein plass som var skjerma, men folket fekk det med seg og skapte det om i sitt bilete, og gav det livlege tilskot. Nokre av rykta florerte over så langt tid at dei på nytt framsto som nøkterne skildringar av hendingar som faktisk hadde skjedd.

Det hadde blitt hevda at dei hadde trekantar og partnarbyte og orgiar på gang med gjestene, og at det blei slakta høner i rituelle seremoniar, og at blodet blei spraya ut over nakne lemmer. Men sanninga var at hønene gjekk trygge omkring. Helmer let seg underhalde, og det hende at han sette rykta over på nye villspor. Då kom han med pikante detaljar, det var aldri lenge til han skulle ut på nye oppdrag. Verre var det for Judith, spesielt når regnet sette inn i den mørke årstida.

Denne varme sankthansnatta reiste Helmer seg opp og var like uroleg. Han trekte inn for å ta på seg klede. Han strauk ut igjen for å finne sykkelen. Dekka knitra og skjermen raksla, tankane flaksa. Han trødde roleg over tunet med den urolege innsida si. Han trilla ned brekka og ut på flata. Han svinga ned på stranda, og lyset der var like syltynt. Han slengde sykkelen på graset og sette seg ned for å sjå utover sjøen, men flata var så fullkomen blank at det var ikkje til å halde ut.

Han trekte sykkelen gjennom skogen og kunne høyre suset frå fabrikken, og han begynte å tenke på to andre kvinner som han hadde … Han tenkte på Hortensia og han tenkte på eksen, som venta i byen. Han kom opp i krysset. Det er mykje som kan skje, sa han til seg sjølv, der han kom syklande bortetter. Men det skjer ikkje her no. Fjellet sto opp som ein vegg. Bak fjellet ligg verda like intens som ho alltid har vore. Elden har ikkje gått ut. Snart flammar han opp her, snart flammar han opp der, eg gruar meg til den neste krigen, slo det ned i han, og han såg for seg all djevelskapen.

Han kom syklande ut mot gravplassen og hadde lagt bak seg dei bestialske visjonane. Ein mann sov ut rusen på ein benk. Duren av ein moped og to glade stemmer kunne høyrast. Ein tung båt reiste på sjøen, ein hund sto og gøydde i det fjerne, og suset frå fabrikken hadde kome nærare inn på han. Han bremsa og blei ståande urørleg ved gjerdet. Tydeleg høyrde han flaksing gjennom skogen langt borte. Det hadde kome ei ny grav. Dei måtte ha gløymd å låse av bårehuset. Døra sto på gløtt og spurde: Kven er neste?

Dette livet var eit blaff, svusj – inn, ut. Snart låg han sjølv under torva, det hende han prøvde å forsone seg med tanken. Han såg ikkje fram til dødskampen, men han gledde seg til resten. Han hadde eit bilete av seg sjølv, på veg over grenselandet. Endeleg gjev han slepp på kroppen. Han trør over i døden, og lyset veks fram til å bli sterkt og fullt av nåde, og det er døden som viser seg å vere det ultimate høgdepunktet: Aha. Aha! Det er slik det er! Dette kjenner eg, og det er fordi døden er ein del av naturen min, like sjølvsagt som å sovne, ser eg no … Berre at eg vakna i staden så til dei grader opp, eg har gått rundt i blinde! Når loket blir letta, er enden noko endelaust, og det er godt å vite. Det var mange som greidde å dø før meg, tenkte Helmer. Far min, til dømes. Alle fedrane som kom før han.

I eit kosmisk perspektiv skulle alt levande straks døy. I mellomtida hadde han eit ønske om å lage nokre sprell. Han kom naken til verda, og kroppen måtte han legge frå seg for å kome vidare. Altså kom han ikkje til å satse på pengane. Alt skulle bort. Han kunne snikre litt for andre, men han hadde ikkje tenkt å sette opp store byggverk til seg sjølv. Han hadde ingen arvingar, og viss han ein dag skulle få arvingar, kom dei også til å bli borte. Arvingane sine arvingar sine arvingar kom også til å bli borte, og dei kom ikkje til å bry seg med kven som hadde sett opp det store byggverket.

Han tok brekka og rulla inn på tunet igjen, og han høyrde ikkje lenger suset frå fabrikken. Magog sto og kvein, og han helste så vidt med handa, som den superstjerna han var i hunden sitt liv. Han blei ståande midt på tunet, det var noko som hadde fått han til å vende seg mot vegen igjen. Men det var ikkje noko med vegen. Så varm denne natta er! tenkte han. Så stille det er rundt meg! Han gjekk bort til huset og lente sykkelen inn mot veggen, og bestemte seg for å reise til kvelden. 

Om kvelden låg det raude skyer i vest. Helmer sjekka olja og gjekk over bilen, ein 1958 Ford Pick-Up. Bilen hadde ein svær motor med åtte sylindarar og hundre og åttiseks hestar som slukte alt for mykje bensin. Men det sto respekt av han i trafikken, og Helmer var glad i å trykke pedalen flat og brøle forbi sinkene når han skulle over fjellet, det var ikkje til å legge skjul på.

Det hadde teke han lang tid å bli kjend med giret. Å gire var som å stikke eit spett ned i ei steinrøys, men han visste korleis steinane låg plasserte. Karosseriet var lyseblått og blytungt, og det rumla i høg fart. Rusten var under kontroll. Dørken hadde eit ope hol der vegen var synleg. Dekka var nye og felgane kvite. Karmen var høg og lang, og kupeen hadde eitt sete med god plass til tre personar. Ein rund knapp i to trinn regulerte frontlysa. Dashbordet elles var enkelt: speedometer, trykk.

Han gjekk rundt og leste verktøy, og Judith fekk ikkje lenger tak på han. Han skulle ut på vegen. Slik talte kroppsspråket hans, og han var iført vernesko. Han kom farande over plassen med verktøykassen, med armen svingande ut i lufta, slik at ho måtte flytte seg. Han slengde kassen opp i karmen, skubba han inst i kråa, smekka hengelåsen på og trekte nøkkelen ut, blinka med det eine auget idet han snudde på hælen: Ser du, eg har orden og kraft og her skal det bli dreis på sakene!

– Det som skjer med oss her på tunet no, er ein illusjon. Det er ikkje noko poeng i å kave for mykje, Judith, alt skal bort. Livet er ein slags film, og Gud styrer den store projektoren. Englane sit oppe i sfærane og ser på oss som prøver å leve, med den frie viljen som vi har her nede. Dei drøftar oss i det himmelske rådet. Dei ber for oss på eit astralsk-musikalsk nivå som hadde fått Beethoven til å bleikne. Når eg blir profet, får eg sjansen til verkeleg å sokne djupet i det som eg seier no. Kanskje eg må ta meg ein tur til Austen først, og ha meg ein runde og to og tre med guruane, så mykje eg får sjela mi til å skine. Borte i Austen har dei lange tradisjonar med alle slag meditasjonar og esoteriske triks og det kan ta veldig av, men det treng ikkje stå i opposisjon til Abraham og Moses, tvert imot.

Ho likte når han spøkte alvorleg med det spirituelle, det gjekk an å sjå på henne. Då syntest ho at han var heilt topp! Han trava rundt i støvet og var hennar type røvar. Bar fram nokre sekker med sement som han hadde lagra innandørs, ein visste aldri kva folk mangla, sa han, halvt til seg sjølv. Oftast var det slikt som han hadde vald å legge igjen, og då var det betre med utval, betre å drasse rundt på ein ting for mykje, det hadde han fått erfare. Ho sto med armane i kross og studerte han som førebudde seg. Han sto sveitt og pusta, og kom fram til at jekken fekk ligge denne gongen.

Han stua sekkene på pallen og fekk dei inn under presenningen, slo dobbel kollbøtte på heile stasen. Elles var det hammar, stikksag og snikkersag. Spiker i ulike dimensjonar. Ein brennar med propantank. Kubeinet. Syl og tong, rullen med ståltråd. Ei bein lekte. Støypeskeiene. Den trekanta til finarbeid og den firkanta til å glatte over. Stampen. Ei grafse til å mikse med. Tollekniv. Vater og metermål. Ein vase med ulike typar tau. To bøtter av sink. Sandpapir. Fjellsko, snøre, krok, sovepose. Kart og kompass, det hende han tok seg ei lita utflukt frå utflukta. Ei lett tilgjengeleg jernstong. Posen med filler. Drill. Ein hissig vinkelslipar med skiver for stein og skiver for tre. Kjeledress og hanskar. Slegga sette eit punktum som han prøvde å dempe.

Han hadde kome til å tenke på Hortensia. Han sto og områdde seg, og let vere å møte blikket til Judith. Han gjekk og dunka og såg over dekka, endå han visste at dei var gode. Finskoa hadde han passa på å stue under setet då ho ikkje såg. Buksa og kvitskjorta og colognen hadde han lagt nedst i sekken. Det var ikkje bra å stue finkleda på den måten, og han minte seg sjølv om å pakke dei ut og henge dei bak setet så snart han var ute av syne. Kanskje han fann nokon til å stryke dei.

Han var langt inne i reiseprosessen, og kunne ikkje kome seg på vegen snart nok. På innsida var han på reis allereie, det dårlege samvitet låg bak han. Han tok seg tid til å forklare henne litt om reiselyst. Under illustrasjonen greip han ein pinne som han brukte til å teikne ei kurve på tunet: uro, rastløyse, spenning, bygger seg opp, knekk. Han la vekt på knekken, knakk så vidt i eigen kropp for å illustrere det. Det var denne knekken som førte til ei reise, og når det knakk, var det gjort, forklarte han. Målet for reisa kunne vere så vagt som det ville, frå der var det ingen veg tilbake.

Brått hadde han fortapt seg i eigne tankar. Han sto og såg ut i lufta sitt svake sus, og Judith vende seg og blei ståande og kjenne på verdssitringa med han, endå ho skulle ingen plass.

– Ta vare på deg sjølv og den unge elskaren din. Sørg for å få regenerert deg til eg kjem heim igjen, han må ikkje få slite deg ut, høyrer du?

Han sto med hendene i sida og såg på henne med eit sløvt smil.

– Du får meg til å le.

Men ho lo ikkje. Han skifta fot. Ho skifta ikkje fot. Han tok to lange steg og slo armane rundt henne og gav henne eit saftig kyss, og ho ville ikkje sleppe han.

Han steig inn i kupeen og let døra smelle og vrei nøkkelen om, motoren starta opp. Han sette giret i første og køyrde roleg ut, fløytte ein gong. Stoppa idet han kunne svinge ut. Han blei sittande og sjå på henne i spegelen. Ho hadde sett seg på trappa og stolte på han. Då kunne han ikkje berre tenke på seg sjølv lenger, med alle hestekreftene som buldra under panseret, med alt det som måtte ligge føre han av eventyr. Med giret og gassen, med rattet som han kunne svinge der han ville, med kunstene som han kunne få utretta, med sortimentet av verktøy som låg på karmen. Han kjende seg som eit lite barn. Han hadde fått lyst på ein røyk og, han hadde ikkje røykt på lenge.

Han såg Judith på trappa med hendene i fanget, med trua som ho hadde på at alt skulle gå bra. Han sat og såg på henne medan han rulla ein røyk, med motoren på tomgang, og han vende inn i seg sjølv, og søkte og kalla på Gud. Med nærværet på plass bad han Gud om å sjå til henne. Sjå til henne, Gud, sa han, og pass på plassen. Måtte alt gå bra medan eg er borte. Du som ser til at eg får fare herifrå i fred. Måtte eg også få reise i fred, og måtte eg få kome tilbake i fred, amen.

Han bretta pakken saman og stakk han i brystlomma, og såg ikkje lenger inn i spegelen. Han kveikte røyken og saug i seg og la handa på rattet, sette giret i første, og motoren brølte opp.

*