Olav Vesaas

Tarjei Vesaas

Ein diktar i tida

Olav Vesaas

Tarjei Vesaas

Ein diktar i tida

Kven talar vi med

når vi teier?

Vi må ha det

på vår ukjende ferd.

Vi må ha det

så det kjennest ved sida vår

i mørkret

som når ein god ven andar der,

andar djupt i nettene.

Frå diktet «Lev vår draum»

FORORD

«Ein sjølv står i bøkene i alle slags forkledningar,» sa Tarjei Vesaas i eit sjølvbiografisk kåseri ein gong.¹ Så kunne han vel få stå i fred der, då, løyndomsfull bak bøkene sine?

Det kan han, og der står han godt. Lesarane hans treng ikkje lette på forkledningane for å koma inn i landskapet han dikta. Eit landskap der undringa rår. I undringa over livet, frå gru til glede, vil bastante forklaringar vera til liten nytte.

Og likevel – kven gøymde seg bak alle desse forkledningane? Kven var han som i bøkene sine søkte til løynde land der så mange slags eldar brann? Ut frå det nære kjennskapet eg hadde til far, alle dei personlege og utrykte dokumenta som ligg att etter han – lappar, dagboksnotat, kladdar, utkast, brev – og bøkene der han var meir eller mindre flink til å gøyme seg, vil eg med denne boka prøve å finne ut noko om kven Tarjei Vesaas var – forfattaren og faren.

Eg vil la dokumenta koma til orde og spekulere mindre sjølv, det daglege samlivet set fort grenser for oppdikta spekulasjonar. Eg veit mykje om han, eg treng ikkje dikte han opp. Og samstundes var han ei gåte, ei gåte som det ikkje finst eit eintydig svar på.

Ein vanskeleg barriere har eg hatt i dette arbeidet: far var så taktfull.

Ein skulle ikkje trengje seg inn på andres private område. Av og til har eg nok kjent meg som ein liten kikkar, og det har ikkje vori godt. Men eg trøystar meg med at det er gått 25 år sidan han døydde, og at han etter kvart er blitt ein såpass offentleg person at slike kjensler får vike. Eg trur også at far visste at slike bøker som denne ville koma etter han, og då er kanskje ikkje sonen den verste til å grava i papira hans? Dessutan offentleggjorde han etter kvart sjølv somme av dei meir private notata sine.

Det finst nok brev og anna kjeldemateriale som eg enno ikkje har sett, dokument som ville ha vori til nytte i dette arbeidet. For meg har saknet av breva hans til to personar vori stort: breva han skreiv til mor si frå dei første utanlandsreisene sine, og dei han sende til den første profesjonelle kollegaen han kjende, Mikkjel Fønhus. Eg må berre fantasere om kva dei kunne fortelje, men breva er borte – i alle fall for mine augo.

Det er mange eg kan takke for god hjelp i arbeidet med denne boka: J.W. Cappelens Forlag – som gav meg oppdraget, Gyldendal Norsk Forlag, Handskriftsamlinga på Universitetsbiblioteket i Oslo, venner og kjende av Tarjei Vesaas. Eg kunne ha nemnt mange personar, men nøyer meg med ein: Halldis Moren Vesaas. Ho som kjende han best av alle, har komi med verdfulle opplysningar under skrivinga og med nyttige korrigeringar til manuskriptet. Mor seier sjølv at ho er glad ho fekk sjå det eg skreiv om far. Det er då visst eg glad for.

25. juli 1995

Olav Vesaas

P.S.

Før eg vart heilt ferdig med boka, døydde mor, den 8. september. Takksemda mi til henne vart med det uendeleg.

20. september 1995

Dette er ei ny utgåve av biografien Løynde land – ei bok om Tarjei Vesaas, som kom ut i 1995. Grunnen til tittelendringa er eit ønske om å få plassert objektet først i tittelen, derfor Tarjei Vesaas – ein diktar i tida. I denne nye utgåva har eg fletta inn somme nye opplysningar som er komne til etter 1995. Dei endrar ikkje hovudinntrykket mitt av korkje far eller forfattaren, men dei gjer kanskje det totale biletet fyldigare. Ny informasjon har også ført til at nokre få faktiske hendingar trong ei viss korrigering. Språkfeil og ombrekkingsfeil er også retta opp.

Det er gledeleg å kunne slå fast at det har vori ei stigande interesse for Tarjei Vesaas’ dikting i desse åra, både her heime og i utlandet. Romanane hans er blitt omsette til fjerne språk, Fuglane er til dømes komen på arabisk, koreansk og hindi. Og Is-slottet blir lesen i Etiopia! I Frankrike blir ei rekkje av dei tidlegare omsette romanane no omsette på nytt, og i Aust-Europa – særleg i Georgia – blir fleire av romanane hans utgjevne for første gong. Filmregissørar både i USA og i Europa har vori interesserte i å lage filmar baserte på romanane hans, men manglande økonomi har til no stansa filmplanane. Noveller og kortare tekster er blitt dramatiserte og filmatiserte både i Frankrike og her i landet. Teaterversjonen av Fuglane hadde stor suksess på Det Norske Teatret i 1997, og både Trøndelag Teater og Dramaten i Stockholm har synt fram Mattis på scenen. Ei dramatisering av Kimen skal opp på Det Norske Teatret først i 2018. Og på universitet og høgskular er det gjennom åra skrive mange oppgåver og avhandlingar om denne diktaren i tida.

Dermed skulle også interessa for denne nye utgåva av boka om far vera til stades.

15. oktober 2017

Olav Vesaas

I

1

HEILT SINN

Det knest i det gamle våningshuset på Midtbø. Tippoldefar min bygde det for nesten 140 år sidan. Her budde Tarjei Vesaas dei siste 35 åra han levde, og her skreiv han dei bøkene som gjorde han til den diktaren han vart.

Eg sit på det tronge romet hans i andre høgda, ved skrivebordet som han laga av golvplank. Det er ein slags dobbeltdekkar – eit dobbeltbord – med eit opent rom mellom platene. Bordet er raudmåla, som kubbestolen han sat i. Farbror hans, Øystein Vesaas, hadde gjort kubbestolen som var altfor låg for ein kar på godt over 1,80. Først på sine eldre dagar bytte han ut den heimelaga stolen med ein moderne kontorstol av stålrør.

Frosten ute smell i dei gamle tømmerveggene i møte med varmen frå den vesle vedomnen i romet. Huset lever som då far sat her. Men haugane med papir, gamle aviser, blad og bøker som låg utover bordet, har vi som levde i lag med han, for lengst rydda og lagt i skuffar og skåp. Skrivemaskina hans har stått stille i årevis, og støvet på plasthetta med Remington-merket har berre blitt tjukkare.

Draumane og lengten er «det siste vi ser stå» skreiv han i eit dikt.¹ På dette solide skrivebordet forma han ut lengten og draumane sine i ord. Ord som fortalde om løynde krefter og spel, om lette fuglar og unge jenter med runde armar – men også ord om mørke berg og forvirra vesen med stup i panna.

Eg brydde meg heller lite om papira hans då eg som gutunge tassa forbi skrivebordet for å leggje meg på romet innanfor. Den tre år yngre syster mi, Guri, og eg måtte gå gjennom skriveromet for å koma inn på soveromet vårt. Dersom far sat midt i ein skriveraptus, følgde det ikkje så mange orda med godnattklemmen ved bordet. Stille og lydlaust sat han att bak døra, sat i det aller inste romet sitt. Men dersom han var komen til reinskrivingsfasen, sovna vi til lyden av to fingrar som hakka seg framover på skrivemaskina. Kveld etter kveld. Trygt og godt lét det, alt var i orden. Far skreiv.

Av og til hende det at han ropa meg inn på skriveromet midt på dagen. Eg kunne drive med eitkvart ute, og så stod han brått i glaset: «Olav, kan du koma opp litt!» Medan eg gjekk opp trappa, surra mangt i hovudet mitt: «Kva er det no? Har eg gjort noko gali?» Då eg opna døra, såg eg straks at det låg ein fin ting på bordet. Det kunne vera noko frå fjerne år i utlandet, kanskje ein liten lommekniv som han peika på: «Eg tenkte du ville hava denna.» – Om eg ville! – Slik var han.

Men skrivebordet kunne også tene som eit slags domarbord. Det var ikkje så ofte det var nødvendig, men ei hending frå tiårsalderen sit vondt i minnet mitt. Detaljane hugsar eg ikkje, men det var noko med eit par gamle ski som eg hadde sendt utfor bakkane på skaren ein kveld. Borte var dei i alle fall. Då gjerninga seinare vart oppdaga, nekta eg plent for alt saman. Ja, eg gjorde det som verre var: eg sa at det var ein annan gutunge som hadde sendt skiene utfor. Korleis far hadde fått greie på dette, veit eg ikkje. Men eg veit at gjerninga mi skulle føre til det vanskelegaste møtet med far nokon gong. Han ropa meg inn på skriveromet, der han sat morsk og brei i kubbestolen og tok meg opp på fanget. Då han klemde meg inntil seg, kjende eg at under den attknepte, grå lusekufta hadde han stukki ein seljekvist tjukk som veslefingeren. Eg vart så redd at eg skalv, tårene spratt, det var berre å tilstå. Far knepte opp kufta og tok kvisten i bruk, rett nok utanpå buksebaken min. Den psykiske straffa sveid meir enn den fysiske. Synda var sona, og episoden vart aldri nemnd seinare. Men han var slik òg.

Ved sida av skrivebordet står ein uvanleg sengebenk han laga til å sova middag på, men benken vart fort dekt til av aviser og anna papir. Oppe på benken står også dei brunrygga bøkene frå ungdomstida hans. Det var hefta bøker som yngstebroren Aanond hadde bundi inn for han i shirting: Hamsun, Kipling, Tagore, Lagerlöf, Kinck, Aukrust, Bull, Vinje, Ibsen, Strindberg, Dostojevskij, Pirandello. I bokhylla midt imot meg har vi rydda plass for eitt presentasjonseksemplar av alle bøkene hans, dei norske førsteutgåvene og dei fleste omsette. I somme av dei mest langreiste eksemplara gøymer velkjende personar som Mattis og Siss seg bak uskjønelege skriftteikn. I same bokhylla står også dei to einaste fullstendige framstillingane som til no er utgjevne om diktinga hans, båe skrivne av utlendingar, amerikanaren Kenneth G. Chapman og tyskaren Walter Baumgartner. Det fortel noko om kor vidt bøkene frå dette bordet nådde. Den einaste norske biografien står også i hylla, den som Ragnvald Skrede skreiv til 50-årsdagen i 1947, fleire år før far nådde høgdene i skrivinga si.

Ved bordet her møtte den verkelege kvardagen utanom skriveromet det løyndomsfulle spelet han dreiv i papira sine. Liv og dikting – liv eller dikting? Dette klassiske samspelet – eller motspelet – for kunstnarar til alle tider skreiv han om i eit dikt som heiter «Hesten».² Diktet skildrar den vanlege kveldsscenen ved skrivebordet. Men i det småjenta labbar forbi og slenger ut godnattkyssen, kjem eit stort grått hesteandlet til syne på ruta. Det stirer med stor autoritet på han som sit ved bordet:

– Og no er han komen på ruta. Og kallar fram

alt som var rikt og enkelt, i trollande ham.

Å nei, det er ikkje for moro. Ikkje kjem han med fred.

Spursmålet står inn strengt og stumt: Kva driv du med?

Kva gjer du ved detta bordet? Er du klar

til møte som barn som før, med alt du har?

Det skjer gjennom ord og papir. Det trenger inn

til det som det gjeld om bakom: heilt sinn.

Godnattkyssen frå småjenta døyver det trugande spørsmålet, og sambandet med livet som hesten minner han om, kjem lett i orden att. Kanskje for lett samanlikna med det tunge kravet som vart sett fram: å ha heilt sinn. Hadde far det? For oss som budde i lag med han til dagleg, kunne det sjå ut som om han ferdast i to ulike univers. I det ytre levde han enkelt og roleg saman med oss medan han skapte seg indre univers der verdsbrannar rasa og isolerte menneske kava i ytste naud. Korleis kunne slikt gå an – i eit heilt sinn?

Det er ei av dei gåtene som ikkje kan få eit endeleg svar. Den rolege veremåten sin hadde han vaksi seg inn i, landskapet og menneska rundt han gav vern og styrke. Men samstundes vart han tidleg klar over kreftene som truga det trygge og gode i tilværet, krig og andre ulykker. Han hadde båe desse universa i seg frå tidleg av.

Av og til hende det at han sleppte fram den personen vi til vanleg ikkje såg, den redde og utrygge. Då hadde ein flik av eit eller anna stormvêr kasta seg over han. Ein gong var då lynet slo ned i ein transformator i grenda tidleg ein morgon. Det førde til at det tok til å brenne i det elektriske anlegget på fem gardar samstundes. Då far oppdaga at det brann i veggen ved inngangsdøra vår, kom han farande inn på barneromet for å vekkje oss. Han var som omskapt, skræmeleg var han. Elektrisiteten hadde nyleg komi til grenda, og folk var ukjende med denne framande krafta. Eit par av grannekonene kom springande og bad om hjelp, det brann hos dei også. På ein gard hadde hesten i vilska broti seg ut av stallen og sprungi av stad etter riksvegen. Då brannen heime var sløkt, fór far i same raseriet til grannegarden for å hjelpe. Der fekk han ein elektrisk støyt, fortalde kameraten min meg etterpå, han var tydeleg imponert, og eg vart litt kry. Utover dagen fall grenda til ro, brannane var lette å sløkkje, og hesten vart funnen. Men far hadde vist at han kunne vera ein annan enn den karen eg såg heime til dagleg.

På bærturar spratt denne andre personen fram kvar gong han såg ein hoggorm. Under krigen gav bærplukkinga eit nyttig tilskot til maten, og heile familien drog av stad på det som etter kvart vart eit mareritt for meg. Uheldigvis heldt ormen og bæra seg i same terrenget, og der var rikeleg av båe delar. Såg far ein orm, kasta han alt han hadde i hendene, for å ta livet av krypet. Mordreiskapane kunne vera gummistøvlehælen eller ein stein som vart henta fram i rasande fart, og han gav seg ikkje før han fekk presse den daude ormen ned i ei blaut myr med ein kjepp. Etter det vart han seg sjølv att, vart far som det var trygt å gå ved sida av. Men redsla for orm hadde for alltid sett seg fast i meg, like fast som i han.

Siste hausten far levde, orka han ikkje sjølv å gå i skogen, men mor gjekk gjerne aleine på bærtur. Vart ho lenge borte, melde ormeredsla seg hos han: «Ho har ikkje vit til å vera redd ormen eingong,» kunne han seia og var uroleg til ho kom heim.

At han tok ormen med inn i det dikta landskapet sitt som ein livstrugande skapning, visste ikkje eg då eg var gutunge. Bøkene hans fekk liggje i fred for meg, eg ønskte nok i det heile at han kunne ha vori meir lik dei andre vaksne karane i grenda. Gjort meir som dei, vori meir vanleg. Men på den andre sida vart eg stolt når eg såg bilete av far i avisene eller høyrde han omtala i radio. Og Guri og eg gjorde som andre barn og leika det foreldra dreiv med, derfor skreiv vi små bøker på samanbretta ark, sydde dei i ryggen med ulltråd og gav dei ut på vårt eige Midtbø Forlag. Bøkene våre var spennande forteljingar med fargeillustrasjonar til, slik var ikkje bøkene til dei vaksne skribentane på Midtbø. Men så heldt dei ut så mykje lenger, skrivelysta vår dabba av i tenåra, og forlaget måtte innstille.

Det var rart å ha ein person til far som også mange andre var interesserte i og visste om. For meg var han både far og forfattar, men var han meir av det eine og mindre av det andre – eller omvendt?

Då eg var barn, tenkte eg nok først og sist på han som far. Det hende at eg vart lei spørsmål som «Er du i slekt med forfatteren, kanskje?» og svara: «Ja, det er onkelen min.» Og så gjekk det ikkje annleis til enn at då eg kom på universitetet, skreiv eg hovudoppgåva mi om han. Men det tok tid før eg vart kjend med forfattaren. Eg las lite sjølv som gutunge, og eg hugsar kor dumt eg tykte det var av far og mor å nemne lesing som ein utveg til å koma seg gjennom dei lange og kjedelege sundagane. Akkurat som det ikkje var nok boklesing i huset frå før av!

Far og mor las høgt for oss om kveldane, og det lika eg godt å høyre på. Men far las ikkje frå sine eigne bøker. Han prøvde så vidt, men orka ikkje sjølv å lesa dei gamle skildringane sine. Det første eg las av han, var nokre noveller frå samlinga Leiret og hjulet, og eg hugsar at eg lika «21 år» godt. Eg var ein 12–13 år og tok sjølv til å merke litt av den dirrande spenninga han skildra mellom dei to unge i novella. Men dei nye bøkene han skreiv mot slutten av 1940-talet, var altfor vanskelege å ta fatt på for ein 14–15-åring, endå om tittelen Signalet appellerte til dei tekniske interessene mine. Dermed vart Vårnatt den første romanen eg las samstundes med at boka kom ut. Eg var då 18 år gammal, og romanen greip meg med ein gong, fordi det var så mykje i boka eg kjende att. Ikkje i dei ytre hendingane, men i stemningane og tankane hos dei unge hovudpersonane i boka. Gjennom ei dramatisk natt voks dei ut av barndomsriket og inn i den vaksne vanskelege verda, akkurat den fasen eg sjølv nettopp hadde lagt bak meg. Korleis kunne han kjenne det same som eg? Korleis visste han? Eg syntest eg kjende att noko av far i boka, det var syna og tankane hans eg las, men dei var sanneleg ikkje framande for meg og mitt heller.

Frå då av vann forfattaren eit større rom hos meg for kvar ny bok som kom. Vi fekk meir og meir felles, og vi forstod kvarandre godt, utan at det vart sagt. Det berre var der. Det var ikkje noko vanskeleg å ha ein forfattarfar lenger. Den offisielle forfattarpersonen forstyrra ikkje farspersonen min. Tvert imot, eg kjende dei, og eg kjende att mykje av meg sjølv i båe to. Eg var heldig, eg var privilegert.

Men hadde desse to figurane, far og forfattaren, det same heile sinn?

Frosten smell i veggene att. Eg reiser meg frå skrivebordet og ser ut på dei kvitkledde bakkane og åsane ned mot Vinjevatnet. Alt det som stod klart og ferdig lenge før Tarjei Vesaas vart sett inn i det.

II

2

EI LYKKE Å VERA FØDD DER

Tarjei Vesaas gav ofte uttrykk for kor glad han var i heimstaden sin, Vinje i Telemark. Det kom godt fram i den takketala han heldt til studentane som 14. mars 1964 arrangerte ein festkveld for han i Universitetets Aula i Oslo. Vesaas stod i det finaste lokalet i hovudstaden. Tankane gjekk heimover:

«Veit ikkje anten det dryp kanskje frå taket, eller det brest i skaresnø, heime i Vinje i kveld – eg veit ikkje kva som er finast heller – men huset vårt står i alle fall tomt og sløkt midt i detta. Mitt viv Halldis sit her framfor meg på benken med ungane sine kring seg, og sjølv står eg nokså rådlaus på podiet i Aulaen. Skulle seia noko til studentane, som har skipa denne festkvelden til.

Det er ikkje så heilt enkelt for meg. Eg har vori ute for ei stor glede. Kva trur de at det tyder for ein å få ei slik helsing frå vaksne menneske som just er i sine finaste voksterår, i si kravfulle og søkande gro-tid, i si første mogne levetid? Eg står her full av takk. Men eg er brydd òg. Det er så mykje.»¹

Rådløysa var neppe så plagsam hos den ferske vinnaren av Nordisk Råds litteraturpris, han hadde blitt mykje feira om vinteren og vori midtpunktet på mange tilstellingar. Tarjei Vesaas koketterte helst med denne rådløysa si, men om han no var litt usikker, var det trygt å gripe til noko fast i livet: huset og snøen heime i Vinje. For å vise kor inderleg takken til studentane var, nytta han bilete frå heimstaden. Og han understreka sambandet med Telemark ved å bruke folkeviseordet «viv» om kona si. Det var ein diktar frå Telemark studentane feira denne festkvelden i Oslo, alt i 1929 hadde han skrivi:

«Me som er frå Telemark, kjenner det som ei lukke å vera fødde der – og so fær andre flire åt det um dei vil. Ein kjenner det når ein er burte frå der, då sigler detta namnet på plass millom dei andre kjære ord me samlar på, som mor eller far, som namnet på gjenta mi, som namnet på far sin gamle gard.»²

Vinje er ei fjellbygd som tøyer seg frå bratte granlier langs Tokke-elva til langt inn på Hardangervidda. I 1964 vart Vinje og Rauland slegne saman til ein kommune med om lag 4000 innbyggjarar. Den gamle Vinje kommune strekte seg langs Vinje-vassdraget opp mot Haukelifjell, og rundt hundreårsskiftet budde det om lag 1700 menneske i kommunen. Dei hadde eit areal på vel 1200 kvadratkilometer til rådvelde, så vinbyggjen hadde god plass. Han levde av jorda og skogen, men viltet på vidda og fisken i vatna gav god attåtnæring. Likevel vart vintrane harde å koma gjennom, både for folk og for fe.

Gardane var jamt over små, det fanst ikkje plass til storgardar mellom bergknausane i Vinje. Men bøndene sat på eigen grunn gjennom generasjonar, dei var ikkje leiglendingar slik mange var på flatbygdene. «Dette gav sjølvkjensle og eit visst aristokratisk drag i tenkjemaaten,» skreiv Øystein Vesaas i verket om rosemålinga i Telemark.³ Sjølvmedvitet hos bøndene vart også styrkt av ein tradisjonsrik og levande bygdekultur. Dei pynta husa sine med treskurd og rosemåling, og i festleg lag lét hardingfela og folkevisa mellom bunadane som glitra i sølv og rosesaum.

Den gamle folkekunsten har levd og overlevd betre i Vinje enn i mange andre bygder, så folket der må ha hatt ein godt utvikla sans for kunst og dikting. Ein av dei førande mennene i bygda på 1800-talet, lensmannen, stortingsmannen og ordføraren Sveinung Bjørnsen, skreiv om vinbyggjen:

«At Vinjefolket i naturlig Begavelse og praktisk Sands staar temmelig høit, er formentlig almindelig erkjent. […] Vinjesokningen viser i Omgang, navnlig med Fremmede, liden Meddelsomhed, Belevenhed og Høflighed, hvilket ofte har paadraget ham Mistanke for Selvgodhed og Uvenlighed. Ved nøiere Kjendskab vil det imidlertid erfares, at der bag den ordknappe Mund slaar et aabent, ærligt og trofast Hjerte.»⁴

At vinbyggjen kan ha eit noko tilknappa ytre og eit mjukt indre sinnelag, er sanneleg hovudpersonen i denne framstillinga langt på veg eit døme på. I eit radiokåseri om Telemark peika han på nokre av dei same draga hos telemarkingen som Bjørnsen hadde funni hos vinbyggjen:

«Ein kann råke på det mjukaste huglag ein kann tenkje seg. Det kann hende ein blir ståande som i visa og ha hug til å seia forunderlege ord: ’Eg tikje so vent om ditt gule hår, som epli dei dryp på kviste –’. Men det neste mennesket ein møter kann stange fram som eit honn av stivsinn, eller ein kann møte ein kald gufs av spotthug. Det er som det slæst inni telen, um telen. Han fær aldri fred. Han er både realist og poet på ein gong.»⁵

Det er som eit ekko av Aasmund Olavsson Vinjes ord om tvisynet – evna til å gråte med eitt auga og le med det andre. Det var ingen sambygding Tarjei Vesaas såg meir opp til enn A.O. Vinje. Han voks opp i tronge kår på Plassen nær Vinje prestegard, ein tjue minutts gange frå garden Vesås, og mange av dikta hans – særleg Storegut-dikta – vart det ein kan kalle brukspoesi for folket på Vesås. I radiokåseriet om Telemark fekk A.O. Vinje ein ruvande plass:

«Han står veldig upp, som eit lysande Telemarks samlingsmerke. Lyser klårare til kvar tid, uppyver alt mas og stræv for å vera til.»⁵

Sjølv om desse to diktarane voks opp til ulike tider og innanfor to ulike sosiale lag i bygda, låg heimstadene deira i det kulturelle og administrative tyngdepunktet i kommunen – dei to grendene rundt kyrkja: Bøgrend og Vinje. Det første skulehuset i kommunen vart bygt på Kosi i Bøgrend, og det var ein mann frå grenda, Olav Fetveit, som fekk stillinga som klokkar og lærar i det nye skulehuset, i hard konkurranse med Aasmund Olavsson Vinje. Mange av ordførarane og lensmennene utover på 1800-talet kom frå denne skulekrinsen, og kommunestyret møttest på forsamlingshuset Breihjot i Bøgrend. Karane i kommunestyret var talsmenn for eit stabilt og heller konservativt bygdesamfunn. Nye politiske straumdrag, som til dømes frå Thrane-rørsla, nådde ikkje opp til fjellbygda. Mange der var også skeptiske til tankane bak folkehøgskulen. Då Viggo Ullmann i 1882 heldt eit vinterkurs i Ytre Vinje, var det fleire i dei øvre grendene som var redde for dei venstrepolitiske sympatiane hans:

«Meiningi er den, at me vil ikkje dragast med absolute Vetoar, Statskupptroll og alt, som dermed fylgjer,» melde ein brevskrivar frå Vinje.⁶

Truleg kan dette forklarast noko ut frå den sterke stillinga Sveinung Bjørnsen hadde i bygda. Medan han sat på Stortinget på 1860-talet, røysta han ofte saman med amtmann Aall, og han vart berre meir konservativ med åra. Likevel var Venstre det sterkaste partiet i kommunen og fekk inn valmennene sine til stortingsvalet i 1885. Bjørnsen budde i Bøgrend, og posisjonen hans kan forklare at iveren etter å innføre lærebøker på landsmål var mindre i denne skulekrinsen enn i dei andre i Vinje. Ved ei avrøysting i 1889 gjekk Vinje/Bøgrend-krinsen imot skulestyrevedtaket om å innføre katekisma på landsmål, og i 1902 var der framleis fleirtal mot at alle lærebøkene skulle vera på landsmål.⁷ I den krinsen der Aasmund Olavsson Vinje hadde gått på omgangsskule, og i det skulehuset der Tarjei Vesaas kom til å gå!

Vinbyggjen var nok konservativ og tradisjonsbunden, men han var også nasjonal og radikal. Det kom sterkast til uttrykk i folkerøystinga om statsform i 1905: av 387 røysteføre i Vinje ville 228 ha republikk, medan berre 75 ville halde på kongedømet.

Det er lett å tru at bygdene i Vest-Telemark var fjerne og isolerte i gamle dagar. Men det var ikkje slik, kontakten vestover fjellet var god, handelsferdene og hardingfelemusikken er gode nok prov. Tømmersal og militærteneste skapte kontakt andre vegen, med byane i Grenland og med Kongsberg. Likevel var det først med utbygginga av kommunikasjonane på slutten av 1800-talet at det vart lett å koma til og frå dei indre bygdene. Opninga av Bandak-kanalen like inn til Dalen i 1892 og bygginga av ny veg vidare vestover revolusjonerte transporten, og framandfolk fekk ein ny reiseveg frå aust til vest gjennom Telemark. I 1912 køyrde den første sjåføren i Vinje, Steffa Kringlebu, turistar frå Dalen og over Haukelifjell i Armstrong-bilen sin. Den første telefonen i bygda vart installert i 1900, og dei første planane om å regulere Totak vart lagde fram i 1902. Anlegga skaffa fleire betalt arbeid, og det første arbeidarlaget vart stifta i 1909. I 1910 kom sparebanken i gang, og vel ti år etter flytte heile banken inn på Vesås og heldt til i «bankromet» der i mange år.

Alle desse endringane opna bygda meir mot verda utanfor på den tida Tarjei var smågut på Vesås.

Vesås er ein middels stor Vinje-gard som ligg fritt og noko for seg sjølv inne i skogen, nordvest i Bøgrend, med eit mektig utsyn mot «slike fjell og dalar» som A.O. Vinje såg i ungdomen sin: Store Midtfjell, Ormeggene og Veggsfjell. Nedanfor åsane i sør blinkar det i Vinjevatnet, og nordanfor garden strekkjer granskogen og heiane seg like mot Totak.

Far fortalde ikkje så mykje om gamlekarane på Vesås, men eg hugsar han nemnde ein som heitte Hallvord Sundreson. Han var fødd i 1713 og var ikkje ein kar etter fars hjarte. Denne Sundresonen lika å slåst, kvinnene tok til å gråte når han dukka opp i gjestebod. Men han var flink med hendene, og det var ein eigenskap far sette høgt. Vesleburet slik det enno står på Vesås, har Hallvord bygt, og garden har vori i Vesaas-slekta etter han. Son hans, Torgeir Hallvordson, kjøpte garden på odel, flytte dit og kalla seg Torgeir Vesaas. Dermed tok rekkja med Torgeirar (Tarjeiar) og Olavar på garden til, for son hans att, Olav Torgeirson, overtok garden etter at ein eldre bror, Hallvord, stakk seg i hel i 1823. Han sat ein dag i slåtten og spikka, og så skjente kniven inn i låret og rett i pulsåra. Blodet spruta slik at ingen greidde å stanse det, og etter tre dagars blodtap døydde 22-åringen.

Bror til Hallvord, Olav Torgeirson, vart derimot ein gammal og velvyrd mann. Han lika – som mange Vesaas-karar seinare – å streife i skogen med børsa og fiskestonga, men han var også glad i å lesa, og han kom med i det første kommunestyret i Vinje. Olav kjende Aasmund Olavsson Vinje, og dei brevveksla med kvarandre. Av eit brev går det fram at diktaren hadde høge tankar om bonden på Vesås:

«Nu, Du lever vel, haaber jeg; virker som en fornuftig Mand og opdrager smukke Børn. Sligt er vort Kald i livet, og den, som kan komme saa langt, har løst sin Opgave. Slige Folk, som Du, er Landets styrke og Befolkningens sunde Kjerne. Jeg er nu kommen saavidt, at jeg veed at taxere, hvad enhver Stand duger til, og jeg har ogsaa lært at ingen Stand skaffer Ro og Lykke, dersom man søger den udenfor sig selv og sine Pligters Opfyldelse. Jeg veed vel, at begavede Mænd som Du har en Higen fremad, og vil faa en større Virkekreds for sine rige Evner.»⁸

Denne Olaven vart heile 91 år gammal, men han fekk berre éin son. Han fekk namnet Tarjei. Tarjei Olavsson Vesaas – oldefar min – var ein dugande kar, dyrka ny jord, gjekk på jakt og var ein vidkjend meisterskyttar. Dessutan laga han fine ting både i tre og i sølv. Noko av det finaste eg eig, er ein liten kniv med sølvholkar som han laga til den eldste sonen sin, Olav. Tarjei brydde seg mykje om hestar og handla ofte med «normennane» – vestlendingane – som kom over fjellet med hestedriftene sine. I 1893 vart han vald til ordførar, på ei upolitisk bygdeliste frå den dominerande Vinje/Bøgrend-krinsen.

Tarjei gifte seg med Signe Øysteinsdotter Heggestøyl, fødd på Sandok på Nesland. Dei fekk seks barn, fire av dei levde opp: gutane Olav og Øystein og jentene Anne og Sigrid. Øystein, som vart kunstnar og rosemålar, har i eit brev fortalt om oppveksten og foreldra heime på Vesås:

«Eg sjølv hev sikkert aldri livt eit so heilt og sorglaust kunstnarliv som i gutedagane på Vesaas. Eg teikna og fantasera. Las alle dei bøkar eg fekk tak i, og studera naturen. Naar eg las noko eg var interessera i, so dikta eg vidare paa det for meg sjølv. […] Far var aldri ironisk eller spottande, og han gjorde aldri narr av ein. Han var ikkje mykje rødug, men han tala mest jamt i aalvor og endefram, som han meinte det. Sjølvsagt kunde der av og til koma fram humor, men det var ikkje mykje.

Far syntes vera heilt forutan denna ironiske, ofte noko beiske kritikk, som me hev havt so flust nokk av hera i Vinje. Ein kritikk som virkar som ein front-kulde paa meir bljuge og vâre ungdomar. […] Ein annan god ting med far, var at det aldri kom fram noko anna, enn at han hadde tiltru til meg. Eg trur beint fram at han hadde tru paa meg, at eg dugde, og at det kunde bli noko av meg. […]

Mor var rødug. Ho fortalde mykje om sin barndom paa Nesland og anna, og kom ofte med gamle hermur og ordtak. I det heile fortalde ho mykje som eg burde ha skrivi upp, men ikkje gjorde. Far fortalde aldri fraa gutedagane sine, og i det heile tala han svært lite om seg sjølv. Det var berre sovidt det kunde hende.»⁹

Det er ikkje vanskeleg å finne att fleire av desse karakterdraga i barnebarnet, diktaren Tarjei Vesaas: lite spottande, gjorde ikkje narr av andre, men viste stor tillit.

Tarjei Olavsson Vesaas døydde i 1900. Eldstesonen Olav, som då var 30 år gammal, hadde i 1896 gift seg med Signe Øygarden frå Rauland. Morslekta hennes kom frå Jore, bestemora heitte Signe og var kjend for å vera eit hardført kvinnfolk. Det blir fortalt at sommaren 1820 gjekk Signe Jore med barn medan ho var på setra. Ein dag kom ulvane og ville ta kyrne, og Signe måtte springe og jage villdyra med brennande vedkubbar. Dagen etter kom barnet, altfor tidleg.

Men Signe vart over 80 år gammal. Blant alle oldebarna hennes var bilethoggaren Dyre Vaa, lyrikaren Aslaug Vaa, komponisten Eivind Groven, spelemannen Olav Groven og diktaren Tarjei Vesaas. Alle desse kunstnarane var såleis tremenningar. Barnebarnet hennes, Signe Øygarden, gjekk først i 1890-åra på seminar i Asker – det var neppe mange «fjellmannjenter» i klassa. Men ho heldt skule berre eit par år – i min gamle skulekrins – før ho gifte seg med Olav Tarjeisson Vesaas. Garden kravde den unge kona fullt ut.

Den 20. august 1897 fekk ho det første barnet sitt, ein gut, som etter bestefaren måtte heite Tarjei.

3

DET VAR EINGONG

«Det var eingong. Ein var liten gut i ei stor kvit jul,»¹ skreiv Tarjei Vesaas og mintest mor si som laga til jul heime på Vesås. Ho hadde fire karar å stelle for: mannen Olav og dei tre sønene, Tarjei – den eldste, Eivind – fødd i 1900, og Aanond – fødd i 1905. «Skulle hatt ei jente òg, sa mor, men det fekk ho ikkje.»

Endå granskogen stod tett bak garden, hadde dei ikkje juletre i huset, for Olav Vesaas «var ikkje av dei som sprang først til med dei nye skikkane».¹ Før jul hadde mor deira sydd nye dressar til sønene sine, og ein snikkar i grenda, Aasmund Høgset, hadde vori på garden og gjort både nye ski og støvlar til gutane. Men moderne langhælband fekk dei ikkje på skiene, dei vanlege tåbindingane av vidjeband fekk klare seg, meinte faren. Med lauget ute i eldhuset tok sjølve julekvelden til, i dampen mellom dei røyksvarte veggene skjedde det ei forvandling:

«Ein låg i den flatbotna balja og susla i vatnet og tenkte på forunderlege ting, medan den påfyllte gryta byrja å putre med ferdig vatn for neste mann, og kokeovnen glødde og veggene doggslo. Splinternye underklæde låg venta på benken. Så tørka ein seg. Kikka på seg. Kjende den veike lukta av rein skjorte nedover andletet. Sakte fyltest ein med helg.»¹

Stod vêrdraget frå rette kanten, høyrde Vesås-folket klokkene i Vinje kyrkje som ringde jula inn. Seinare på kvelden las mora ei lita julepreike ved bordenden, den same teksten år etter år: «Men dermed var òg den ting klart og greitt fråseggjort, vi sat der trygge og glade i stoga inne i skogen vår.»¹

Mine eigne minne om besteforeldra på Vesås har også ofte ei ramme av snø og jul omkring seg. Etter messa i Vinje kyrkje første juledag var vi alltid innom og helsa på gommo og goffa. For ein liten gut kjendest vegen lang gjennom skogen før vi kom inn i varmen i den romslege stoga. Juletreet var for lengst komi i hus og stod pynta i det noko matte lyset frå bygdekraftverket. I kubbestolen ved enden av bordet sat eller halvt låg goffa med ei bok eller den store kvite katten på fanget. Var det ein gjest han lika, kom han ramlande til møtes på treskorne med katten i hendene: «Vil du låne pus?» – Det spørsmålet var eit sikkert teikn på at ein var velkomen i huset. Dersom pus låg og sov i senga ved inngangsdøra, kunne det hende at goffa påla gjesten å klappe dyret før han fekk koma lenger inn i romet. Goffa var svært glad i katten og meinte at dyret måtte lyftast opp etter halen tre gonger dagleg for å haldast i form. Det såg ut som katten godtok denne spesielle «oppdragelsen» som husbonden praktiserte. Han gjekk kledd i ein svart vadmålsdress og med kvit skjorte som var open i halsen, og det var god plass i dressen for den granne og hengslete skrotten hans. Under nasen hekk ein bustete bart, og i munnen låg ofte ei tugge skrå. Olav Vesaas var glad i å snakke med folk og han kunne vri orda til ein liten snert eller eit stikk i slutten av replikken. Sat orda godt, fylgdest dei gjerne av ei humring, som smitta lettare over til dei to yngste sønene enn til den eldste.

Gommo på Vesås hugsar eg som ei mild og stillfarande gammal kone. Det kvite håret hadde ho sett opp i ein topp i nakken, og ho gjekk i svarte klede med kvitt forkle. Ho hadde eit ope, blidt andlet med eit godt smil, og heile framferda hennes kalla på vyrdnad hos dei som var rundt henne. På høgtidsdagar – som ein første juledag – gjekk ho i kjellaren og henta ei flaske med heimelaga vin til dei vaksne og raud saft til barnebarna. Praten og latteren i stoga sytte helst karane for, gommo kom ikkje så lett til orde. Mellom besteforeldra og dei gjestande barnebarna vart det ikkje sagt så mange orda, vi var for mykje framande, slik at vi ikkje kom bak dei obligatoriske «God jol» og «Takk for maten».

Det var noko gammaldags og høgtideleg over desse juledagsbesøka, tykte eg, men samstundes trygt og godt. Då vi stod på dørhella og tok farvel med det velbruka «Liva godt», var stjernene komne over Vinjefjella i vest.

Gommo, goffa og dei tre sønene – dei same menneska i den same stoga som då Tarjei Vesaas var «liten gut i ei stor kvit jul». Innom dei solide tømmerveggene var det rom for alt slags inneliv, heile familien – pluss tenestejenta – levde i lag, åt og sov i det same romet. På vedkomfyren ved den store grua i hjørnet laga Signe Vesaas maten. I neste hjørne stod ei himmelseng der husbondsfolket sov, hjørnet deretter hadde veggfaste benker bak langbordet. I det siste hjørnet stod ei himmelseng i to høgder, i den øvste sov gutungane og i den nedste tenestejenta. Det var ikkje lett å ha noko slags privatliv i romet: «Det verste var når eg skulle skifte klede,» har Hæge Bakken, som var tenestejente på Vesås i 1920-åra, fortalt meg, «då måtte eg gange ned i bursvole.» Inventaret var det vanlege på gardane: eit stort veggfast skåp, stogeklokke, eit mindre matbord – skiva –, kubbestolar, kjellarlem i golvet og børser under bjelkane i taket.

På baksida av stoga vart det i 1880-åra bygt inntil eit rom som truleg var tenkt som eit kårrom. Men då Vinje Sparebank flytte til Vesås, vart dette romet banklokale, og sidan har det blitt heitande «bankromet». Frå før var det eit lite kammers ved sida av stoga med plass til vaskestell og separator. I andre høgda stod den fine ivistoga på stas, ho vart berre bruka som gjesterom eller til store lag. Ved sida av ivistoga var eit lite rom som vart kalla for Husi, og der sov dei to eldste gutane frå 10–12-årsalderen av.

Vesås var på om lag 50 mål på denne tida, i tillegg kom utmarkslått som var nødvendig for å kunne vinterfôre 6–8 kyr, sauer, ein gris, nokre høner og ein hest. Karane på garden stelte hesten, kvinnene fekk ikkje røre hestebytta. Olav Vesaas var hestekar, han abonnerte på bladet «Våre hester» og drøymde om hesteflokkane på Kirgisarsteppene. Det nære samarbeidet med hesten, sommar som vinter, gav hesten ein heilt spesiell posisjon hos karane, det var vanskeleg for dei å kalle han eit dyr.

Etter som garden låg noko avsides, fanst det heller ikkje leikekameratar for vesle Tarjei. Han måtte finne på noko for seg sjølv. Bror Eivind som var tre år yngre, dugde lite som kamerat i førstninga. På eit fotografi av dei to, der Tarjei er fire år, ser han ut til å vera ein snill gut – rund, blid og med gult hår. Og han var det, sa mor hans, ho fortalde at Tarjei ein gong kom til henne i løa og spurde om lov til å seia «farien laske meg». Guten hadde høyrt dei vaksne bruke dette kraftuttrykket, men han ville ikkje sjølv ta orda i bruk før han hadde fått lov av mor si.² Ein gong det var torevêr kom han med ein replikk som kunne tyde på eit spesielt talent for ordkombinasjonar, for etter smellet karakteriserte gutungen lyden med: «Detta var ein grå låt!»³

Sundagane hende det at ungane i grenda møttest til leik, og då har nok Tarjei vori med. Sju år gammal låg han ein sundagskveld på isen i lag med andre barn og kikka ned i djupet:

«I flokk låg ein. Med sundagsklede på, og med den faste sundagsmiddagen, erter, kjøt og flesk, like upp i halsen. Hadde asa og skeisa til at føtene verkte. Låg på gruve. Skygde for uvedkomande ljos med vottene, og såg ned til ukjende vokstrar og forletne larvehylster, og små svarte skjolddyr som kleiv i klåre vatnet som ein annan kravlar i eit berg. Mynsteret i isen sjølv var emne for mange gisningar. Med eitt small det like under ein. Ein rykte seg so det skvatt i erter, kjøt og flesk, og eit eller anna fór forbi augo. Ein brest hadde opna seg, ei rasande skarptskori sprunge kilometervis burtetter. Det rumla langs heile sprekken enno –»⁴

Dette minnet tok Tarjei Vesaas vare på og henta det fram att då han tok til å skape is-slottet sitt nesten 60 år seinare.

Onnene på garden kravde etter kvart innsats av gutane. Dei lyse sommardagane kunne ofte vera lange og strie, medan dei korte arbeidsdagane ute om vinteren gav gode, lange kveldar inne ved parafinlampa. Båe foreldra var glade i å lesa. Olav Vesaas las høgt for sønene sine frå bøkene av Hans Aanrud, Bernt Lie, Dikken Zwilgmeyer, B.S. Ingemann og andre. Han las godt og hadde også sjølv glede av det. Peer Gynt kunne han lange remser av utanåt, like eins dikt frå Vinjes Storegut og visene om Guro Heddelid av Jørund Telnes. Men han song ikkje visene, han sa dei fram, gjerne når dei sat og slipa ljå. Somme av slåttekarane kunne også viser og dikt utanåt, særleg av Vinje.

Husbonden kjøpte alltid eit par nye bøker til jul, anten tinga han dei frå Skien eller kjøpte av omreisande bokseljarar. Vesås-folket var også flittige lånarar i boksamlinga, som heldt til i drengestoga på prestegarden. Tarjei Vesaas styrte sjølv med dette bokutlånet ei kort stund medan han var ung, og Aanond kom seinare til å få ansvaret for folkeboksamlinga i mange år.

Olav Vesaas abonnerte på fleire aviser, og han heldt alltid ei Kristiania-avis. Det var ikkje mange av bøndene i bygda som gjorde det, men målbladet Den 17de Mai brydde han seg ikkje om. Han var ingen ivrig nynorskmann. Fanst det ein samanheng mellom dei gamle karane på Vesås og skepsisen mot å ta i bruk lærebøker på landsmål i skulekrinsen, slik skulerøystingane hadde synt? Men han abonnerte på Norsk Barneblad til gutane sine. Signe Vesaas heldt bladet Urd.

Med avisene og blada kom den framande – og uhyggelege – verda inn i stoga på Vesås. Fæle avismeldingar og bilete, som frå stormen på Port Arthur i den russisk-japanske krigen i 1905, og reportasjar frå Balkan-krigen i 1912, sette seg tidleg fast i gutesinnet.

På skulen lika Tarjei seg godt i timane, men det var verre i friminutta. Han våga ikkje å kaste seg ut i leiken med dei andre elevane. Lysta var der, men han stod helst og såg på. Friminutta var derfor heller plagsame: «I skolen vande eg meg til, på ein slags toskete måte, å gå for meg sjølv,» fortalde han seinare.⁵ Dei andre elevane kalla han av den grunn ofte for «gammelen».

Skulen i Bøgrend var todelt, og han hadde ein flink lærar, Bjørn Fetveit, son til Olav Fetveit. Tarjei gjorde skulearbeidet til punkt og prikke, av faga lika han aller best geografi – landkunne, som det heitte då. Men han var også glad i å skrive stil, og han fekk gode karakterar. Bak ryggen hans vart det mumla om at det var mor hans som skreiv stilane, men så dum var ho nok ikkje.

Eg valde å opne dette kapitlet med eit juleminne, skrive av ein erfaren diktar. I ei stilebok frå 1907 finn eg ei juleskildring av den same skribenten, 10 år gammal:

Ein joledag.

Det er i jolehelgi, tidlegt um morgonen joledagen. Lufti er rein og blaa, snoen ligg skinande kvit. Folk ser ein lite til, dei held seg nok inne endaa, berre her og der ser ein einkvan kjem ut og svintar snøgt innatter. Snart stig soli upp raud og blank, og gyller grantopparne og fjelltindarne, snoen glitrar i solskinet. No lid det til messetid, tonarne av kyrkjeklokkorne ljodar lydt i den stille lufti. No tek folk til å stella seg, og reisa til kyrkja. Store flokkar kjem gangande etter vegen, sledarne kjem svingande og bjøllorne syng. Folk helsar og byd ’god jol’ og stend i krullar og talar med kvarandre. Snart stillnar staaket og røda av, og dei gjeng smaatt um senn upp i kyrkja og klokka kallar. Snart er alt folket gjengi upp i kyrkja, klokkorne hev stillna av. Presten hev komi inn i altaren og dei byrjar til aa syngja. Messa hev byrja.

Tiåringen viser seg alt her som ein skildrar av natur og høgtid. I andre stilar fortel han om dagleglivet omkring seg: om å vera på setra, leite etter sauene, om gjeting – «sume dagar var det heiltupp moro, helst naar det leid til kvelds» – og om jakt- og fisketurar. Vaksne talemåtar kan slå gjennom og gje ein komisk effekt: «Me hadde bogar og pilir, for me skulde paa jagt, maa vita.» I ein resonnerande stil, «Nytten av skogarne vaare», tenkte han på kva nytte fuglane hadde av skogen:

«Og livlegt og unalegt er det aa høyra fuglesong, i skogen fær dei maten sin og fær gøyma reiret sitt godt imellom greinerne, og dei hoppar fraa grein til grein, syng og er glade og arbeider dagen lang. Dei hine fuglarne, slike som tiur og orrfugl, dei ein kan eta, er nyttelege med at ein kan faa pengar for dei. Hadde ikkje skogen vore so hadde ikkje fuglarne vore der heller.»

Tarjei las alt som fanst i boksamlinga på skulen. Dei vaksne i grenda la merke til denne gutungen som streva og bar tunge bøker i armkroken gjennom skogen heim til Vesås. Mange år seinare dukka minna frå boksamlinga fram i skildringa av Per Bufast og leselysta hans i romanen Det store spelet:

«I skulestova var eit skåp frå golv til tak fullt av bøker som ein fekk låne heim. Per liksom åt bøker. Der stod mykje der, og ein vart annleis innvendes av dei.»⁶

I romanen fortel Tarjei Vesaas mykje om sin eigen barndom, men han åtvara mot å lesa boka som ein sjølvbiografi:

«Det store spelet har ein del av det miljø og dei stemningar som var mine i skoleåra: Per Bufast i boka finn seg straks ein ven for livet på skolen. Olav Bringa heiter han. Seinare tek han forresten frå Per den jenta Per er glad i. Men denna Olav Bringa har aldri funnist, han er oppdikta frå ende til annen, eg hadde ingen slik kamerat. Det var min eigen natur skuld i. Hadde ikkje trong til det. Hadde bøkene – og så dei stadig aukande einslege turane i skogar og aude heiar.»⁵

Likevel er det ikkje vanskeleg å finne fleire samanfallande drag i livet på gardane Bufast og Vesås. På båe stadene var det tre søner i huset, mellom dei to eldste gutane var det tre år, og Tarjei har nok sukka som Per: «Brør og brør. Han hadde aldri sett anna enn brør.»⁷ Og mor til Per har fått mange drag frå Tarjeis eiga mor:

«Mor var med i alt som hende. Andletet hennar var vidare enn himmelen, det var alle stader. All maten kom frå henne. Sokkar og skjorter, og all straff. […] Det var sjølve dagen som gjekk gjennom hendene til mor og vart ordna der innan dei kom til folk flest.»⁸

Signe Vesaas var mild og myndig, har Hæge Bakken fortalt meg. Ho heldt god orden, var flink til å organisere alt som skulle gjerast, og fekk dermed utretta mykje. Tenestejentene som var på Vesås, gjekk i ein god skule. Alt skulle vera reint, så det vart mykje vasking. Ein gong kvinnene vaska grisehuset og kjellaren, syntest Eivind det vart i meste laget, og undrast på om dei ikkje skulle til å vaske berga ute i tunet også.

Ein sundag gjekk Tarjei og Eivind dei tre kilometrane til Vinjesvingen for å sjå ein bil for første gong. Tarjei var då i 12–13årsalderen:

«Den fyrste bilen – so vel som eg minnest den sundagsmorgonen. Det var sagt at ein bil skulde fare forbi i ein vegkross denne dagen, og det sette oss gutungar i stor øsing. Tidleg, tidleg den blanke sundagsmorgonen reiste bror min og eg og la oss i buskane attved vegen der underet skulde fara forbi. Me velte oss i tytebærlyngen og lydde etter duren. Og han kom til slutt. Alt var verkeleg sant: duren fyreåt, og so ei rasande openberring av blankt metall, glas-skiver og grøn lakk, og so sporet i vegen etter at maskina var burte. Og den gode lukta som låg att. For i den tida lukta bilane godt. Me gjekk heim og kjende oss som andre og kanskje heiltupp betre menneske. No hadde me set ein levande bil – no var han vel langt uppe imot Haukeli.»⁹

Som gutungar flest var Tarjei interessert i tekniske saker:

«Med eg var gutunge prøvde eg ut dei mest ulike mekanismar, frå store ting som forbetring av krigsmaskiner frå mellom-alderen, som heitte Blide, brukt til å hive tunge steinar mot festningsmurane med – og ned til musefeller som fanga myser levande. Ja, eg dreiv det så langt at eg var tingar av bladet for industrielt rettsvern, og pønska på oppfinningar.»¹⁰

Karane på Vesås hadde alltid brydd seg mykje om børser, og det gjorde også Tarjei i oppveksten. Ei stund tenkte han å drive det så langt som å byrje i børsemakarlære, men planane var nok ikkje noko meir enn ein del av ein diffus lengt ut som han bar i seg. Då han var 15 år gammal, skaffa han seg Skytebok for Gutter i By- og Landsskolerne, der det står i forordet: «Enhver gut, som med iver og alvor deltar i skyteøvelser, forbereder sig derved paa den bedste maate til at bli en dyktig fædrelandsforsvarer.»

Tarjei tenkte nok meir på jakta enn på fedrelandet medan han stelte børsa etter forskriftene i boka. Ein av reglane der, «Sigt aldrig på nogen», hugsar eg far la strengt på meg då eg med hans hjelp fekk den første børsa mi, eit salonggevær. Denne skyteboka inneheld også eit utfylt resultatskjema som viser at 15-åringen hadde 30 treff på like mange skot med «skoleammunition». Tarjei var med andre ord alt ein god skyttar.

Med børsa over skuldra streifa han ofte omkring i heiane i tidlege ungdomsår. Alltid aleine. Det vart ikkje så mykje av sjølve jaktinga, men dess meir av romantiske draumar om eit framtidig liv i skogen. Han såg seg ut mange fine stader der han kunne byggje hytte og leva aleine. På desse turane skjedde noko viktig med han:

«Ein såg det var mangt unemneleg fint! Og det kunne tala til ein. Ein kunne koma heimatt fylt av slik tale, og setje børsa likesælt ifrå seg. Det skjedde alt oftare. Som ei aning om at børsa likevel ikkje var noken ven for livet.»⁵

Våren 1912 vart Tarjei Vesaas konfirmert i Vinje kyrkje. Ei alvorleg og mørk rad med gutar stod på golvet, og midt imot stod jentene stive og fjerne, slik det er skildra i Det store spelet:

«Ein stod med den ærlegaste viljen til å kjenne det ein skulle. Ein kjende at ein ikkje hadde det slik ein skulle ha det etter forskriftene, og det var beiskt, men det kom ikkje uventa på ein, det. Og ein kjende då trass alt at her var noko som tydde litt for ein ved denne dagen. Ein var litt løyst ifrå det ein stridde med til kvardags. Det som drog igjennom ein no som ein sakte vind, det var helg, men –»¹¹

Frå det Glistrupske legat – ved soknepresten – fekk han ein bibel og av mor si Landstads Salmebog med følgjande knappe dedikasjon:

«Til Tarjei Vesaas. Konfirmasjonsdagen 21. april 1912 fraa Mor.»

Nøkternt – frå mor til son, ikkje fleire ord. Signe Vesaas var «religiøs, utan å skulle omvende noken, ho var ekte religiøs», skreiv sonen.¹² Det vart ikkje snakka om slike ting på Vesås, ingen plagsame spørsmål eller usikre svar. Respekt og avstand. Tarjei Vesaas fekk ein gong eit spørsmål frå bladet Alle Kvinner: «Hva har Deres mor betydd for Dem?» Han svara:

«Vi kjende vi var inderlege vener, men så lite som vi tala i trumål med einannen, mor og eg. Det vart så fort leit. Ein gøymde det heller bort. Merkte eg at mor kanskje ville litt lenger innanfor enn vanleg, så fekk ho ikkje lov å koma der. Ho fekk ikkje fortelje om det ho bar på sjølv heller, om ho ville.»¹³

Då mor hans var elev på lærarskulen i Asker, tok ho fleire premiar på ski – som den spreke fjelljenta ho var. Ein av premiane var eit album som sønene på Vesås lika godt å sjå i, fortalde han vidare til kvinnebladet:

«Andre tider fann vi fram eit stort album, ein premie det òg, og kikka på ei vakker jente der. Mor. I smog samanlikna vi med den vi såg framfor oss og som hadde råd og hjelp for alt. Ho var annleis. Vi visste ikkje korleis. Vi skjøna ikkje at ho alt bar drag av å stå midt i stride livet. Ho hadde alt for mykje å gjera. Ikkje så fin i kleda som på biletet var ho. Vi gøymde det bort. Vi kunne slett ikkje seia kva ho var, det var unemneleg og vi prøvde aldri på det.»¹³

Noko av dette skreiv Tarjei Vesaas seinare om til eit fint portrett av mor si, «Tonen», i boka Båten om kvelden. Der fortel han at ho ein sundag orienterte han på ein varsam måte om seksuallivet og om korleis jentene var laga. Ho hadde sendt dei andre karane til skogs for å få tala i fred med eldsteguten. Samtala knytte nye band mellom mor og son. «Hadde aldri vori så rar ein sundag i livet hans,» skreiv han i «Tonen».¹⁴ Jenter var i det heile eit sårt emne, dei var så vanskelege å koma nær. På skulen hadde det i alle år seti ei som det «var ei lyst og pine å vera i klasserom med – og vart sjølvsagt sidan mist, til noken med større pågangsmot».⁵

På Vesås fanst ikkje jenter, derfor var syskenbarna frå Porsgrunn kjærkomne gjester. Ei av systrene til Olav Vesaas, Sigrid, gifte seg med legen Tønnes Birkeland, og dei busette seg i Porsgrunn og fekk mange barn. Til eit av desse syskenbarna, Margit, hadde Tarjei eit godt auga. Ho var fem år yngre enn han og kom til Vesås kvar sommar like til 1927. «Var glad i henne all min dag,» skreiv han i eit seinare brev.¹⁵ Alt då desse jentene var små og kom på gjesting i jula, hende det noko spennande: «Det gjorde månen og skiene og peparkakene annleis. Ikkje til å forstå.»¹⁶ Men husbonden var ikkje alltid like oppglødd for å ha ungeflokken frå byen på garden. Trakka dei i graset før slåtten, mumla han: «Folk skulle ikkje gifte seg med byfolk.»

I slåtten låg det rakstejenter i buret. Tarjei, som skulle sova i loftet ved sida av, fantaserte om jentene slik unge gutar alltid har gjort. Det hende dei fekk nattebesøk, og lydane frå buret tok ikkje slutt før tidleg på morgonen. Han såg nøye på jentene dagen etterpå, var dei ikkje annleis på ein eller annan måte? Eit slags merke på dei? Han våga ikkje seia eit ord, derimot kunne faren spøke med tvitydige replikkar om det som hadde hendt nattetider.

I samvær med andre var Olav Vesaas slagferdig og morosam, men i lag med eldstesonen fall ikkje så mange orda. Sa han noko, var det ofte ei irettesetjing. Ros var så vanskeleg. Hadde Tarjei gjort noko gali, fekk han høyre det: «Eg ville ha lært meg å tenkje ørlitegrann» eller «Eg ville ha sett meg litt føre». Sjølv må eg nok seia eg har høyrt variantar av dei same replikkane frå min eigen far. Far og son, far og son. Og sonen på Vesås var noko distré, ei hending då dei to køyrde tømmer i lag, viser det. Tarjei la ikkje merke til at hesten mangla sko under eine hoven og berre køyrde på, men faren såg det straks og kvesste til: «Eg trur ikkje du hadde sett det om det var foten som datt av merra!» Men ingen krangel, sjølv om sonen i sitt indre freste over far sin. Dei var brydde for einannan:

«Vi trudde båe vi var framande for einannen og oppførte oss deretter. Fall meg aldri inn å fortelje far noko om meg sjølv, måtte det til, gjekk vegen om mor.»⁵

Tarjei Vesaas har også teikna eit portrett av far sin i Båten om kvelden, i kapittelet «Slik det står i minnet»:

«Hans brune hest og hans eige andlet. Hans skarpe ord. Hans blå auge og hans skjegg. Skjegget med litt raudfarge mot det kvite. Silande snøver. Blind grenselaus snø.»¹⁷

Faren, hesten og sonen arbeider i lag i snøen og skogen. Visst er det avstand mellom dei, men likevel står dei tre i eit inderleg fellesskap. Tarjei legg merke til at faren står ei stund over spaden og drøymer seg vekk, han har også sin hemmelege draum.

Korleis var forholdet mellom foreldra? undrast sonen:

«Er dei glade i einannan?

Ja! mange teikn på det.

Men framande for einannan.

Veit ikkje.»¹⁸

Signe og Olav Vesaas hadde alt på garden saman – gledene og strevet, dei hadde gutane, dei var båe glade i å lesa, og dei gav kvarandre eit visst rom for eigne interesser. Det var ingen krangel mellom dei, men heller ikkje mange overstrøymande ord. I «Tonen» fortel Tarjei at mora og han sat oppe ein kveld og venta på at faren skulle koma heim. Under den skildringa ligg det eit vondt minne frå ein gong Olav Vesaas kom heim frå eit festleg lag og var tydeleg påverka av for sterk drikke. Mora samla då sønene rundt seg, peika på mannen og bad dei sjå kva alkoholen gjorde med far deira. Den formaninga sette seg fast i eldsteguten.

1914 vart eit vondt år for Tarjei. Eivind, som då var 14 år, skamfór seg slik at det la seg ein skugge over heile garden. Ein dag han bar på ei flaske med ei blanding av saltsyre og rusten spiker – ei blanding som vart bruka til å smørje på lêrstøvlane – snubla han og knuste flaska, og syre og glasbitar sette seg fast i kneet. Gutungen vart liggjande på Vesås med slike smerter at skrikinga hans høyrdest langt ut over garden. Ein lettfota mann i grannelaget sprang dei tre mila til Dalen for å hente medisin og dokter, og seinare tok mora guten med til Birkeland i Porsgrunn. Men ingenting hjelpte, kneet til Eivind vart stivt for resten av livet. Hendinga minte mange om den unge Hallvord Torgeirson, som blødde i hel på Vesås 90 år tidlegare.

Det var grueleg for dei andre å sjå og høyre på kor vondt Eivind hadde det. Far fortalde om denne vonde tida på Vesås, og eg trur at hans eiga redsle for ulykker kan ha bakgrunnen sin i pinslene Eivind måtte gjennom. Som gutungar gjer, skrubba eg meg ofte på knea eller hadde ein verkefinger, og då kom far alltid med jodflaska og dynka rikeleg og smertefullt på. Gifta i såret måtte knekkjast, det hadde dei ikkje greidd på Vesås i 1914.

Den halte Eivind vart i 1921 kasserar i Vinje Sparebank, og dermed kom banken til Vesås, men bygdefliren kunne ikkje dy seg: Eivind gjekk – og han gjekk fort med den stive foten – under namnet «Haltenbanken».

Utbrotet av den første verdskrigen i august 1914 kom også som eit sjokk på syttenåringen på Vesås:

«Blodbadmeldingar verre enn nokon kunne tenkt seg. Det brende seg inn i ein så ein aldri sidan blir kvitt det. Dei første månadene dirra det liksom under føtene på ein – om det enn gjekk for seg så langt borte. Sidan gleid ein inn i den samstundes forbanna og bergande vanen. Men aldri kvitt det. Ikkje i denne dag.»⁵

Redsla for krigen sette seg fast for alltid nettopp då alt nytt og spennande skulle opne seg for den unge guten. Skamma tok til å plage han, her gjekk han og småjamra seg i einsemda si medan hundretusenvis av unge med framtid og draumar blødde i hel. Ein farleg tanke kom krypande: Var det betre å ikkje vera til? I ein påteken likesæl tone prøvde han ein dag å spørje mor si om ho nokon gong hadde kjent at det var vondt å vera til. Ho såg forundra på han: Nei, det hadde ho då aldri kjent. Sonen skunda seg vekk, redd for å få eit nærgåande spørsmål som han korkje kunne eller ville svara på.¹²

Å kaste seg ut i hardt arbeid på garden eller i skogen kunne halde dei plagsame tankane unna. Tarjei fekk ord på seg for å vera ein flengjande arbeidskar, men det var ikkje arbeidsgleda som dreiv han, det var heller rådløysa. Krigsåra drog seg fram, grå og vonde for odelsguten. Livsvegen hans var for lengst staka ut: Han skulle finne seg ei høveleg jente til gardkjerring og så gå inn i rekkja av Tarjeiar og Olavar som åtte og dreiv Vesås. Det visste han godt, sjølv om han i tankane leika seg med børsemakarlære og einsame hytter i skogen. Han lengta etter jenta, men ikkje etter garden: «Jenta hadde eg ikkje mot til å nærme meg, garden hadde eg opp i halsen.»¹²

Bøkene vart svært viktige for han i desse åra, og somme forfattarar fekk etter kvart eit stort rom. Mor hans åtte eit eksemplar av Selma Lagerlöfs Gösta Berlings saga, og i den kunne han drukne seg i ordmusikk og romantikk. Etter å ha lesi Knut Hamsun gjekk han «i ein rus over Victoria og Pan, som ungdom vel alltid må gjera».¹² Vidare hadde han stor glede av Rudyard Kiplings eventyrlege forteljingar frå India og frå sjøen. Vinjes dikt hadde alltid vori der, men sansen for lyrikk vakna for alvor først med Himmelvarden av Olav Aukrust i 1916. Naturdikta hans og skildringa av mennesket på vandring frå Ormegarden til Himmelvarden fann klangbotnar i den nitten år gamle guten på Vesås. Han hadde sjølv kjent at naturen tala til han i skogen, men å vera skald – sjåar – som Aukrust kalla diktaren, tenkte han ikkje på – ikkje enno.