Gudmund Skjeldal

Vestover

Bergens Tidende i 150 år

Innhald

Føreord

DEL I. OPPHAVET (1868–1896)

Kapittel 1. Frå Stryn til Sveits og til Engen 12

DEL II. Å TA PARTI ELLER IKKJE TA PARTI (1883–1945)

Kapittel 2. Retning Venstre

Kapittel 3. Ideen om nøytralitet

Kapittel 4. Den gylne middelvegen

Kapittel 5. «Da det virkelig gjaldt» (1940–1945)

DEL III. VESTLANDETS STORAVIS (1945–1985)

Kapittel 6. Vendinga mot Vesten

Kapittel 7. «Har vi en førsteside som selger?»

Kapittel 8. Vest for fjella

Kapittel 9. BTO – «ambassaden» på Karl Johan

Kapittel 10. Frisleppet

Kapittel 11. Den sterke fototradisjonen i BTs nyare tid

Del IV. FRÅ REKORDÅR TIL KRISE (1985–2016)

Kapittel 12. Familien til ende

Kapittel 13. Schibsted Alt Saman?

DEL V. DIGITAL TRANSFORMASJON (1996–)

Kapittel 14. Talen i tala

DEL VI. AVRUNDINGAR (1868–2018)

Kapittel 15. Meir enn ei avis

Kapittel 16. Saka som Bergens Tidende fekk

Kapittel 17. Vestover

DEL VII. TILLEGG

Takk

J.W. Eides Stiftelses journalistpris

Litteratur

Gjestetekstar

Da Knut Hamsun kom til Bergen

Brann og BT – i gode og vonde dagar

Draumen om landet frå Sveio til Stryn

Gullalderen i Bergens Tidende

Krise på krise

Er det naudsynt å lage bråk? Karikaturstriden i BT

Rapport frå ein revolusjon

Den siste papirjournalist

Framtida i Media City Bergen

Sluttnotar

Føreord

Eg må få byrja med ein vits, ein av dei få eg kan. Ein harding, ein bergensar og ein vossing var alle dømde til døden.

Dette må då ha vore i tida før 1875, då den siste på Vestlandet vart halshogd i Bergen. Alle dei tre skulle få oppfylt eit siste ynskje.

Hardangerkaren var kan henda ein tidleg Lothepus, oppvaksen på Nå. Han bad om å få drikka eplesider frå heimstaden sin.

Bergensaren høyrde kanskje til det gamle borgarskapet. Han bad om å få halda ein tale.

Og vossingen? Vossingen bad om å bli halshogd før bergensaren.

Denne spøken seier truleg noko om vestlendingane. Hardangerfolk og sjøvante folk er kan henda dei mest sjølvhjelpne og sjølvsikre av dei. Menneska i Bergen, etter klisjeen alltid taletrengde og høgtidsstemte, treng folk rundt seg. Og vossingar, små og store bønder i den aude innlandsbygda, har alltid hatt eit mindreverdskompleks i møte med bergensaren. Dei vil heller arbeida med nevane, åleine.

Vestlendingar, sjølv i den smale tydinga av folk som bur i Hordaland, er mangfaldige skapningar. Spørsmålet er kva som samlar dei.

Eg er sjølv frå bygda Voss. Eg har vakse opp med den hånfliren bøndene sette opp når bergensarane køyrde i grøfta, det hatet vi kjente på når dei rente i hel lam på vegen over Hamlagrø, men også den beundringa som kilte i magen når ein las petitane til Lotte Schønfelder, fotballreferata til Davy Wathne og reportasjane til Frode Grytten. Ein kunne ikkje bu på Voss utan å halda Bergens Tidende. Ein gledde seg med bokmålstekstane som det naturleg nok var flest av, og ein naut dei nynorskartiklane som også fanst i avisa.

Denne boka er skriven med fritt mandat; nynorsken er ein del av den fridomen. Sjefredaktør Øyulf Hjertenes bad meg i desember 2015 om å skriva historia til Bergens Tidende fylte 150 år i januar 2018. Han har fått lesa teksten i utkast, som mange andre som kjenner soga til BT, eller si eiga tid i henne, har fått kommentera dei mistaka og misforståingane dei har sett. Men synspunkta og tilnærmingane er eg ansvarleg for, som òg eg er å lasta dei feila som enno står att.

Eg har sjølv arbeidd i Bergens Tidende ein liten bolk, som vikar og bokansvarleg halvtanna år frå 2014. Dei kjennskapane og venskapa eg har fått på huset, har eg forsøkt å halda utanom dei meiningane eg legg fram her. Dersom eg er påverka av redaksjonen i synspunktet på noko, er det at BT skal halda fram med å laga nyhende og kommentarar og reportasjar. Det er ingen løyndom at norske mediehus, og Bergens Tidende mellom dei, står i store utfordringar. Eg var til stades ved den innskrenkinga som vart gjord kjend for redaksjonen i januar 2016.

Ein ting stod klart for meg: Ideen Bergens Tidende må ikkje forsvinna.

Vestlendingar liker kan henda galgenhumor. Men ingen av dei liker å døy.

Idéhistorie

Vestover er ei idéhistorie om Bergens Tidende. Kort sagt handlar ho om det samfunnsoppdraget som BT har arva og forma for seg sjølv. Ei avis eller eit mediehus i stort handlar både om økonomiske konjunkturar, om ei teknologisk rivande utvikling og om ei redaksjonell historie – her er den siste den klart viktigaste. Under botnlinja er Bergens Tidende eit privatkapitalistisk forretningskonsept. Som butikk søker ho eit overskot, utan direkte subsidiar frå staten. Men avisa styrer også etter noko meir, noko ho vil gjera for samfunnet. Ho har tru på makta i det frie ordskiftet. Ho jagar nyhende på sin bestemte måte. Kvar har BT plassert seg, politisk geografisk og kulturelt? Og korleis har ho levd opp til strevet for det frie ordet?

Å nærma seg historia slik er å ta leiarartiklar og strategiar, brev og notat, styrereferat og årsmeldingar, jubileumsutgåver og vanlege aviskvardagar på fullt alvor, men også å gå inn i normative problemstillingar. Meir enn mange historikarar har for vane, har eg drista meg til vurderingar og dommar av Bergens Tidende. Med ynskjet om at ideen ikkje skal døy, kjem spørsmålet korleis BT har levd opp til han.

Eg har valt å gjera noko journalistar nesten aldri nektar seg: Eg har ikkje med eit einaste intervju som del av den fortalde historia. Eg har snakka med ein heil del av dei som kjenner Bergens Tidende frå dei siste femti åra, eg skulle gjerne ha møtt endå fleire, dei som eg har fått tid til å spørja ut, har skjerpa hypotesane mine. Dei har gjort meg klokare på kvar eg skulle leita i den overveldande historia. Men eg har nytta berre skriftlege kjelder for det eg har sitert, og det eg har våga påstå. Slik sikrar eg meg at sitata fortel den historiske sanninga. Minnet vårt er skrøpeleg, og det endrar seg heile tida med erfaringane vi gjer oss i livet.

Eg har bede åtte ulike menneske skriva kvar sin gjestetekst til denne boka. To av dei er forskarar, dei andre seks har anten vore viktige figurar i BTs historie, eller dei er med avisa enno. Slik har boka dels fått verdfulle fordjupingar, dels fått spennande ulike perspektiv på sentrale hendingar i moderne tid. Eg har sjekka faktaopplysningane i gjestetekstane og vore som ein redaktør for dei, og sett ei grense for artikkellengda. Målforma har dei fått velja sjølve, det speglar også av den liberale språkpraksisen i Bergens Tidende sjølv. Synspunkta står einast for forfattarane sjølve. Verdsoppfatninga i tekstane harmonerer ikkje alltid med kvarandre; det har nettopp vore noko av poenget med å få somme av dei inn i denne boka, at meiningane om utviklinga i avisa og mediehuset er svært delte. Lesaren må gjerne byrja med gjestebidraga og dra inn den samanhengande historia mi etterpå. Eller nyta gjestetekstane som bonusspor ved vegs ende.

Eitt intervju har eg gjeve plass til i eit eige format heilt til slutt i boka. Slik får sjefredaktøren Hjertenes siste ordet likevel. Men den samtalen dreier seg om framtida, om BT i det nye huset i Lars Hilles gate, om smarttelefonane våre og lesinga der, om dei ti viktige sakene som skal lagast kvar dag. Det spennande, gnagande spørsmålet er: Finst Bergens Tidende om femti nye år?

Lat oss venda oss til historia. Då er det lettare å svara på alt.

DEL I

OPPHAVET (1868–1896)