Olav Vesaas

A.O. VINJE

Olav Vesaas

A.O. VINJE

«Ein Mann til godt Husbruk heime skal vera ein Norsk; men ein mann, som skal halda Maal til ein Tankens Hærmann, han maa vera Europeisk. Ein Mann, som korkje er Norsk eller Dansk men eit Herk av baade tvo, han er eit stort Narr her heime, men ein ørende liten Dverg i Andarlivet. Det er so du kann raudna over at vera nøydd til at skriva slikt, som den mindste Skuleguten maatte vita.»

Dølen 01.10.1865

Forord

«– liver eg min Alder ut, so skal der nok

vera ei Stripe efter meg, som forteler at,

eg hever livt.»

Brev til Aslak T. Vinje 07.05.1867

Denne stripa synte seg fargerik og nærgåande då eg som barn fekk vera med på 17. mai-festane på ungdomshuset i Vinje. Diktaren Aasmund Olavsson Vinje høyrde alltid til der, og frå det store portrettet over sceneopninga stirde han heller kvast på meg. For ein gutunge verka han uhyggeleg. Det eine auga var større enn det andre og låg liksom litt utanpå slik at han vart skeiv i andletet, og det fanst ikkje teikn til noko smil i det store mørke skjegget. Men det hjelpte at ramma rundt biletet var pynta med norske flagg og grønt nyutsprunge bjørkelauv – som eit slags mai-juletre i den lyse, kalde vårkvelden. Eg lura likevel på om han lika denne pynten, det passa så dårleg til det strenge andletet i midten. Mor eller far vart ofte bedne om å lesa opp på desse festane, og då høyrde alltid eitt eller fleire Vinje-dikt med. Slik møtte eg dikt som «Langs ei å» og «Den dag kjem aldri at eg deg gløymer» for første gong. Kanskje denne Aasmunden, som alle i bygda var så oppglødde for, ikkje var så streng likevel?

Folket på benkene rundt meg hadde vakse opp med dikta hans. Kona til forpaktaren vår song viser frå Storegut på slåtteteigen, og skogsarbeidaren som hadde drukke seg til eit lite mot, deklamerte kjærleiksdikta hans utanfor veggen på ungdomshuset vinterstid. Og «Blåmann» er med tida blitt ei slags identitetsvise for folket i Vinje, og i seinare år har bukken til og med teke plass i kommunevåpenet.

Fleire av dikta hans har med Edvard Griegs melodiar sunge seg inn i norske sinn gjennom generasjonar. Men Vinje skreiv så mykje meir. Den gnistrande opplagte reiseskildringa Ferdaminni fraa Sumaren 1860, og så alt det andre i det merkelege einmannsbladet hans, Dølen. Der var han samtidskronikør og refsar, provokatør og humorist, ein moderne journalist. Med Dølen tok han pulsen på den unge nasjonen, som søkte seg fram frå eit heller uklårt slumrande tilvære til større sjølvmedvit. Historikaren Wilhelm Keilhau har såleis sagt at «Dølen er som et bind af det norske folks dagbok».¹ Nasjonen fann seg sjølv, for å seia det enkelt, i den tida Vinje levde.

Men fann Aasmund Olavsson Vinje seg sjølv? Kven var han? Svara på det har vore mange og motstridande. Den første boka om Vinje tok målmannen og vennen John Klæbo fatt på, men han døydde midt i arbeidet, i 1874. Skulemannen og diktaren Vetle Vislie gav i 1890 ut den første biografien om Vinje, ei bok som Vislie seinare karakteriserte som eit «nybrots- og ungdomsarbeid». Etter at nye kjelder hadde dukka opp og Vislie hadde tala med fleire som hadde vore i lag med Vinje, skreiv han ein ny, sterkt revidert og populær biografi i 1929. Professor Halvdan Koht laga ei «stutt livsskildring» om Vinje til verket Nordmænd i det nittende aarhundre, men denne stutte livsskildringa var lang nok til å koma ut som ei lita bok i 1909. Ein annan historieprofessor, Arne Bergsgård, gav i 1940 ut Aasmund Vinje – Norsk nasjonal konservatisme, som – slik tittelen på boka fortel – legg vekt på dei politiske synspunkta hans. Det vitskaplege og største verket om Vinje er professor Sigmund Skards doktorgradsarbeid A.O. Vinje og antikken, som kom ut i 1938. Professor Olav Midttun, som skreiv ei mengd artiklar om Vinje og redigerte to utgåver av Vinjes Skrifter i Samling (i 1916–1921 og 1942–1948), kom ikkje til å lage den store boka om Vinje som han hadde planar om. På Nasjonalbiblioteket i Oslo ligg det over hundre mapper, ordna etter emne, med Midttuns etterletne Vinje-papir; notat, sitat, avisutklipp, kopiar av artiklar og brev, alt til bruk i arbeidet med «Storboki». Men materialet syner også at Midttun aldri kom i gang med Storboka si. Han fekk berre gjort ferdig ei heller kort og lettfatteleg bok i 1960, A.O. Vinje, som han i etterordet omtalar som «eit folkeskrift». Skribenten av denne boka har hatt mykje nytte av mappene etter Midttun. Etterfølgjaren hans ved Universitetet i Oslo, professor Leif Mæhle, har skrive ein grundig og veldokumentert artikkel om Vinje til Norsk biografisk leksikon i 1975.

Av desse lærde karane er det professor Sigmund Skard som trengjer hardast på for å finne eit svar på kven Vinje var. I avhandlinga si stiller han desse sentrale spørsmåla: «Er det i djupare forstand samanheng i utviklinga hans? Er forfattarskapen uttrykk for ein personlegdom, ein karakter?»² Svara kan etter Skards meining setjast i to grupper, harlekinsynet og vokstersynet.

Harlekinsynet var sterkast utvikla blant dei samtidige av Vinje. Dei kunne nok respektere han, men såg likevel på han som ein kuriositet, ein som ikkje åtte nokon fast personlegdom, ein verhane.

Vokstersynet byggjer på ei historisk vurdering, som hos Vetle Vislie, Halvdan Koht og Olav Midttun. Skard held fram: «dei freistar forstå Vinje ut frå eit organisk prinsipp, eit vokstersyn. Utgangspunktet er det nasjonale, som berrsynt for alle dreg ei samanhengsline gjennom livsverket hans». Med avhandlinga si vil Skard vise at Vinje kjenner ei draging mot det opphavelege og det klassiske, mot Edda og Homer, med sine gamle verdiar og sin estetikk. Professoren sluttar seg til dette vokstersynet, han ser ein indre vekst og samanheng i utviklinga hos Vinje i det han kallar «samanhengs-tanken: ei grunnfest overtyding um at det er ’orden’ i alt, ein logisk tilgjengeleg harmoni».³

Grensa for desse ulike syna på Vinje følgde i grove drag grensene for dei to kulturane her i landet. Harlekinsynet var mest utbreidd hos det skeptiske – oftast uvennlege – riksmålstalande byborgarskapet, medan vokstersynet stod sterkt hos bygdefolket. Dei såg opp til Vinje både som diktar og allsidig brukar av landsmålet. Vinje vart ein samlingsfigur for norskdomsrørsla i siste halvdel av 1800-talet, der han naturleg tok plass mellom Ivar Aasen og Arne Garborg.

Av lista ovanfor går det fram at alle som har skrive bøker om Vinje, er forfattarar eller professorar som sjølve har vore aktive i målrørsla. Det kan vel derfor tenkjast at framstillingane deira av den nasjonale og språklege innsatsen til Vinje kan ha skuggelagt andre sider av livet og arbeidet hans. Biografane er opptekne av tvisynet hos Vinje, evna hans til å sjå ei sak frå to sider, men dei sjølve imponerer ikkje alltid med å bruke det same tvisynet i skildringane av Vinje i sine eigne bøker.

Desse innvendingane er langt på veg inspirerte av førsteamanuensis Jon Haarbergs bok Vinje på vrangen, som kom som ein frisk pust inn blant bøkene om Vinje i 1985. Ikkje berre at Haarberg skriv bokmål, men han vil, som det står i undertittelen på boka, leggje fram nokre «momenter til revurdering av en nasjonal klassiker». Haarbergs bok er eit litteraturvitskapleg arbeid der granskaren ved å studere essayistikken går på baksida – på vrangen – av det profetliknande klassikarbiletet og påviser «hvordan Vinje benyttet seg av folkelig humor og grotesk-effekter gjennom hele sitt forfatterskap».⁴

Essayistikken og journalistikken utgjer mesteparten av det Vinje skreiv, og blir derfor også det viktigaste kjeldematerialet for eit arbeid som dette. Men om Vinje var Dølen og Dølen var Vinje, så er ikkje bladet hans uproblematisk som kjelde. Sjølv om han ofte fortel om eigne opplevingar, så regisserer han det skrivne eget for å gjera tydelegare det han vil fortelje, for å få fram eit godt poeng eller rett og slett for å slå ein vits. Han er for mykje av ein diktande journalist til at det kan bli fullt samanfall mellom det skrivne eget og det biografiske eget.

Likevel er sjølvsagt avstanden mellom hans eige eg og diktar-eget større i fiksjonsdelen av forfattarskapen. Diktglade lesarar har kome i skade for å lesa somme av dikta hans meir som sjølvbiografiske dokument enn det finst dekning for. Men dette er eit ugreitt terreng der eg vel å trø varsamt, sjølv om bakgrunnen for diktet i mange tilfelle kan vera personlege minne og eigne røynsler. Det sikraste kjeldematerialet er dei 128 breva som Olav Midttun gav ut i 1969, A.O. Vinje. Brev. Dei er direkte sjølvmeldingar som ikkje er sende med tanke på offentleggjering for eit større publikum. Vidare skreiv Vinje ei «Kort Oversigt over mit Liv», men oversynet sluttar med at han tek til med Dølen i 1858. Denne ufullførde sjølvbiografien kom i to versjonar som er tolleg like, den første i Illustreret Nyhedsblad i 1863 og den andre post mortem i Dagbladet i 1872. I tillegg til desse eldre skriftlege kjeldene vrimlar det av historier og anekdotar om Vinje, som etter kvart er blitt skrivne ned. Sjølv om dette er tvilsame kjelder, kan dei karakterisere hovudpersonen og dessutan fargeleggje ei framstilling som denne.

Kort tid før Vinje døydde, skreiv han at han kom til å gå ut av livet som ei gåte. Vi er vel alle gåter, men det er vanskelegare å nærme seg eit svar hos han enn hos mange andre menneske. Og han hjelpte sjølv godt til: Vinje var svært mottakeleg for nye inntrykk, han var ikkje redd for å forandre meining, og han åtte eit skiftande sinn. Han trudde lite på ei fiks, ferdig og evigvarande sanning. Sjølvironien hans var velutvikla: «Eg skulde hava voret meir aalvorsam. Men eg maa altid skjemta naar eg kjem in paa meg sjølv.»⁵ Finst det så under alt dette innfløkte og motsetningsfylte ein samanheng hos han – ein «harmoni», slik Skard uttrykte det – eller spriker dei menneskelege draga hans i alle retningar? Kan dei likevel knytast saman i to grove buntar slik somme noko for enkelt har gjort etter tvisynmodellen: ein som lo med det eine auga og gret med det andre? – Var det derfor han stirde så rart på gutungen på 17. maifesten?

Mange har vist stor interesse for dette arbeidet og kome med nyttige opplysningar, og dei skal alle ha stor takk. Først det hjelpsame og vennlege personalet på Nasjonalbiblioteket i Oslo og på Oslo byarkiv, likeins professor Per Thomas Andersen for kritisk lesing av manuskriptet og oppmuntrande ord undervegs. Vidare har eg fått nyttige innspel frå desse Vinje-entusiastane rundt om i landet: Ellen og Olav Nordstoga i Vinje, Helga Landsverk og Øystein Kostveit på Rauland, Leiv Fetveit og Leif Mæhle i Oslo, Arnulf Grut i Trondheim, Per H. Iversen i Mandal, Birger Løvland i Oppegård, Thor Martinsen på Sander og særleg frå Øystein Røed i Lier.

Men den varmaste takken går likevel til Aase, som i årevis har levd med to Vinje-karar i huset.

August 2001

Olav Vesaas

I 2018 er det 200 år sidan Aasmund Olavsson Vinje vart fødd, og det skal sjølvsagt feirast over heile landet. I samband med jubileet kjem denne biografien om Vinje i ny utgåve. Endringane frå den første utgåva er ikkje store. Men nokre nye opplysningar om livet hans er komne til og fletta inn i teksten, og vidare er somme faktiske og språklege feil blitt korrigerte.

Februar 2018

Olav Vesaas

Vinje frå Vinje

«Verdens Grændser ere for de fleste af dem

Præstegjældets Grændser; der, hvor Himlen ligger

ned paa Fjeldene, der er Verdens Ende.»

Andhrimner, Skr. I s. 54

Bygda

Den som kjem på gjesting til Vinje, reiser kanskje med Haukeliekspressen, ein flott og moderne buss som går mellom Oslo og Bergen. Dersom gjesten stig av bussen ved forsamlingshuset Vinjar, møter han ein høgreist kar på sokkel, Aasmund Olavsson Vinje, hoggen til av Knut Skinnarland. A.O. Vinje står og ser bort på den vesle solsvidde tømmerstova der han voks opp, Plassen. Dagleg fer det no fire slike ekspressbussar forbi barndomsheimen hans. På den tid faren, Olav Aasmundsson, rudde og bygde husa på Plassen, i året 1821, leverte Vinje skysstasjon ut berre fire offentlege brev, også kalla embetsbrev.¹

Fire bussar om dagen – fire brev i året: ein slåande illustrasjon på endringane ei fjellbygd som Vinje har vorte utsett for på desse 180 åra. Men lendet ligg som før, fjella står like høge, og vatna glitrar som alltid – sjølv om Statkraft kontrollerer vassmengda og har putta fleire spretne elvar inn i fjellet. Fram til 1859 femnde Vinje både om Vinje og Rauland og var dermed det største prestegjeldet i Bratsberg Amt, frå 1919 Telemark fylke. Etter ein vel hundre år lang separasjon slo desse to kommunane seg saman att i 1964, og Vinje er på nytt den største kommunen i fylket.

«Telemark er Austlandet når det gjev seg til å drøyme om Vestlandet,» har bilethoggaren Dyre Vaa sagt ein gong, og det gjeld i høgste grad for fjellbygda Vinje, som nordvest i fylket tøyer seg langt innover Hardangervidda.² Frå utkantane av vidda skjer tronge dalar seg ned på kryss og tvers, med bekker og elvar i brå kast som følgje i eit skiftande og ugreitt lende. Fjella dukkar uventa opp over åsane, men over dei alle ruver Gausta. Ho dreg augnekasta til seg, no som då Aasmund Olavsson Vinje såg henne: «Det er same lengtande Hugnad i hena som i dei thelemorkske Folkevisur, og derfor hever ogso Tungemaalet gjort Gaukstod til eit Kvendekynsord medan Runden er Mannkyn. Det er ho Gaukstod og han Runden. Og vist er det, at der ved Gaukstod er nokot bylgjande mjukt og innsmeikjande attaat det drustelege (majestætiske) som gjerer, at Augat kviler seg voggande paa denne liksom symjande Bylgja mot Himilen.»³

Eit slikt lende må ha verka inn på det unge sinnet hos Aasmund. Han voks opp med det faste fjellet og det urolege vassdraget for auga, og seinare skulle han koma til å bryte tankane sine mellom det evige og det skiftande i tilværet. Kor sterkt sambandet er mellom sinn og omland, er umogleg å vita, men som eit bilete på tankelivet hans er Vinje-landskapet godt brukeleg.

Mellom fjella og langs strendene i Vinje prestegjeld budde det 1551 menneske etter folketeljinga i 1801. Hardår hadde redusert folketalet dei siste tretti åra, men først på 1800-talet auka det kraftig att. Mellom 1801 og 1825 voks det med heile 607 personar, trass i krig og svolt først i denne perioden. Endå gardbrukarane blanda reinmose og bork i mjølet, vart det ofte lite såkorn att. Kom det så ein kald og regnfull sommar, greip svarte nauda om seg vinteren etter og kravde dei svakaste først: fattige, gamle, sjuke og småbarn. Utvandringa til Amerika dempa folkeveksten utover på 1800-talet, men likevel budde det om lag 2950 menneske i Rauland og Vinje i 1865.

Folketalet voks mykje i landet på denne tida, på femti år auka det frå om lag 900 000 i 1815 til om lag 1 700 000 i 1865. Veksten var sterkast i byane; ved inngangen til hundreåret budde kvar tiande nordmann i ein by, ved utgangen kvar fjerde. Det levde om lag 9000 menneske i Christiania i 1801, i 1855 var talet kome opp i 40 000. Folk fekk det betre, fleire av spedbarna voks opp, og den forventa levetida auka med bortimot ti år, frå 35–40 til 45–50 år. Historikarane har sett fram ulike forklaringar til dette sterke fallet i dødsraten, dei peikar på innføringa av obligatorisk koppevaksinering, sterk auke i potetdyrkinga og betre helsestell som moglege årsaker. Samanlikna med andre land stod det slett ikkje dårleg til med oss, kan historikarane fortelje. Ein av dei, Ståle Dyrvik, tek sterkt i: «Gjennom det meste av 1800-tallet hadde Norge den laveste dødeligheten og de beste leveutsiktene i Europa og sannsynligvis i hele verden.»⁴

Folkeveksten førde med seg flytting og oppbrot i bygdene, nye teigar av gardane måtte skiljast ut og nye plassar rydjast. Talet på husmenn steig, i Vinje med om lag eitt hundre frå 1801 til 1835. Bygdesamfunnet var ikkje lenger så stabilt som før.

Dei første åra av 1800-talet var dramatiske og avgjerande år for kongeriket Danmark-Noreg, men det var langt frå København, Kiel og Eidsvoll og opp til fjellbygda Vinje. Bortsett frå meldingar om viktige hendingar som dei store slaga i napoleonskrigane, det britiske åtaket på København og dei dansk-norske krigserklæringane mot både England og Sverige, visste folk lite om kva for eit maktspel som var i gang langt der ute. Og korleis skulle dei få visst? Rykte og soldathistorier endra seg mykje på den lange vandringa over sjø og land. Folk var vel heller ikkje så interesserte i kva som hende utanom bygda, dei hadde meir enn nok med dei påtrengjande krava som livet heime stilte.

Dei lange avstandane til sentrale strøk kan vera ei forklaring på at folkekunsten og folkediktinga fekk ei så rik utvikling i Vest-Telemark. Magnus Brostrup Landstad skriv i forordet til folkevisesamlinga si i 1853: «Øvre Thelemarken er ved sin afsondrede Beliggenhed, saavelsom paa Grund af Folkets Karakteer, et af de Distrikter i vort Fædreland, hvor Oldtidens Sprog og Leveskik længst har vedligeholdt sig.»⁵

Aasmund Vinje, som dette året skreiv fleire reisebrev frå Telemark, er samd med Landstad. Klede, skikkar og framfor alt språket er teke så godt vare på fordi «Man har levet i en Verden likesom for sig selv, og udviklet sig indenifra efter de Erfaringer, som det længere Liv har lært».⁶

Likevel hadde nok folk ikkje så lite samkvem over bygdegrensene. Karane måtte ut i militærteneste – kanskje like til Danmark, fehandelen med Vestlandet var livleg kvar einaste sommar, bøndene selde tømmer til sagbrukseigarane på Ulefoss og i Skien, og dei køyrde lass til byen minst ein gong om vinteren med sjølvproduserte varer. På ferda heim att hadde dei ikkje med seg berre materiell føde, men også rike åndelege impulsar. Er ikkje sjølve juvelen i folkediktinga, Draumkvedet, i slekt med Den guddommelege komedie av Dante? Og er ikkje rosemålinga inspirert av barokk- og renessansemålinga på kontinentet?

Ein annan grunn til denne rike folkelege kulturvoksteren kan koma av at bøndene var sjølveigarar. Om gardane var heller små, var bøndene frie, og den same ætta sat på garden i fleire hundre år. «Dette gav sjølvkjensle og eit visst aristokratisk drag i tenkjemaaten,» meinte rosemålaren Øystein Vesaas.⁷ Denne sjølvkjensla kom til syne i treskurden på det staselege loftet, i rosesaumen og sølvet på bunaden, i hardingfela og visekvedinga. Bygdehistorikaren Rikard Berge var sikker på at folket i Vest-Telemark åtte ein medfødd sans for dikting og kunst: «I det heile hev bygdefolket i desse bygdane aldri vori i beit med aa setja tankane og kjenslune paa vers.»⁸

Eit slikt lende folka med eit slikt lynne måtte vera ein god vokstergrunn for ein komande diktar.

Ætta

Aasmund Olavsson Vinje var oppkalla etter farfaren sin, Aasmund Torjusson, som vart fødd i 1715. Far hans heitte Torjus Olavsson Lofthus, kom frå Bøgrend i Vinje og var gift med Gro Aasmundsdotter Groven.⁹ Dei fekk sju barn, og den yngste var Aasmund Torjusson. Han flakka rundt på gardane i Vinje og i Mo, og han gifte seg heile tre gonger. Første gongen var med ei enke i 1741, Tone Ivarsdotter Vaa, som hadde to døtrer frå eit tidlegare ekteskap. Aasmund og Tone fekk to barn, men ingen av dei levde opp. Då Tone døydde i 1761, gjorde dei vaksne døtrene hennes krav på garden, Nordigard Vaa på Rauland, og Aasmund måtte reise. Men han visste godt kvar han skulle gjera av seg, for han drog strake vegen ned til Nordigard Hustveit i Vinje, der den 42 år gamle enka etter Svein Hustveit budde. Ho heitte Gunnvor Taraldsdotter, og Aasmund gifte seg med henne same året. Gunnvor og Aasmund fekk ikkje barn saman, men dei tok til seg nokre. Uvisst kven og kor mange.

Gunnvor døydde i 1779, Aasmund trong då hjelp med ungane i huset, og han fekk fatt i Ingebjørg Asbjørnsdotter. Ingebjørg kom som så mange andre jenter i slike situasjonar «i ulykka» og måtte gifte seg med husbonden i januar 1782. Aasmund var då 67 år og Ingebjørg 27. Same våren kom sonen Torjus til verda, truleg på Hustveit. Men skandalen var så stor at Aasmund måtte ta huslyden med seg og reise. Noko anna enn kone og barn åtte han visst ikkje. Dei hadde det vanskeleg og måtte flakka rundt i bygdene, men dei budde i alle fall på garden Ljosstad i Mo då det andre barnet, Olav, vart fødd 21. mai 1786. Truleg heldt dei seg i Mo ei stund, for Aasmund døydde på ein husmannsplass der i 1795. Eldste sonen hans, Torjus, levde til 1807. Etter tre ekteskap og eit omskiftande liv var Olav den einaste som levde opp etter Aasmund Torjusson.

Kvar Ingebjørg og dei to sønene hennes budde etter at faren var død, er lite kjent. Men folketeljinga i 1801 syner at ho det året var tenestejente på prestegarden i Vinje, og at ho hadde dei to gutane sine, Torjus og Olav, med seg. Det gjekk ikkje bra med Ingebjørg, ho sørgde mykje over tapet av Torjus, vart tung til sinns og måtte få hjelp av fattigstellet. Til slutt orka ikkje den 77 år gamle husmannsenka meir og hengde seg 25. oktober 1832 på Nest Lid i Ligardane i Vinje.

Sonen, Olav Aasmundsson, hadde ingen lett oppvekst. Han var soldat i nokre år og var ute i krigen mot svenskane både i 1808 og i 1814. Kor lenge Olav var ute, er uvisst. Men han var i alle fall heime i november 1813, for den ellevte gifte han seg med Torbjørg Gjermundsdotter. Ho var 26 år og kom frå Gøytil i Eidsborg. Far hennes var Gjermund Steffason Evja, som levde frå 1749 til 1827, og mor hennes heitte Margit Halvorsdotter Kjelingtveit og var fødd i 1748. To månader etter giftarmålet mellom Torbjørg og Olav kom det første barnet til verda, Margit, fødd 10. januar 1814. Fire år seinare, 6. april 1818, fekk dei ein gut, som vart døypt Aasmund i Vinje kyrkje den 17. april.

Familien budde då på Uppistog, som høyrde til Nordigard Vinje. Uppistog grensa til prestegarden, men er ikkje den same Uppistog-garden som i dag. Husa låg den gongen nærmare vatnet, vest for husa på prestegarden, like inntil drengestova. Staden vart seinare kalla Hustuftene eller berre Tuftene fordi husa vart rivne og flytte. Øystein Vesaas har fortalt at materialar frå huset der Aasmund Vinje kom til verda seinare vart bruka i den gamle stova på Heggestøyl.

Olav Aasmundsson var brukar på Uppistog, men han ville ha noko meir for seg sjølv, så han tok til å rydje ein plass og setje opp hus ein halv kilometer vest for Uppistog. I 1824 kunne huslyden flytte til Plassevja – eller Plassen, som staden heiter den dag i dag. Truleg følgde Ingebjørg, mor til Olav, med dei fire dit. Olav Aasmundsson – eller Olav Plassen, som han vart kalla frå han flytte dit – slapp å gjera pliktarbeid for eigaren, Knut Vinje. Knut åtte både Uppistog og Plassen, og Olav betalte ei årleg leige til han. Dei skulle båe vera fornøgde med denne avtala. Olav var såleis ingen vanleg husmann, slik ordninga var for husmennene på flatbygdene. Men sosialt sett rangerte nok Aasmund som ein husmannsgut i heimbygda, og han såg også på seg sjølv som det.

Barneår

«Jeg mangler nemlig en Barndom –»

Brev til M.A. Goldschmidt 01.11.1858

Heimen

Plassen ligg i ein vestvendt bakke ned mot Vinjeflatene, eit flatt sletteland øvst ved Vinjevatnet, ulikt alt anna lende i bygda. I bakken med utsyn beint mot Veggsfjell, Ormeggine og Store Midtfjell bygde Olav Aasmundsson dei nødvendige husa for folk og fe: stove, bur, løe og fjøs. Men han sette ikkje opp noko loft med kunstferdige utskorne stolpar, det stolte uttrykket for bygdearistokratiet høyrde ikkje heime på ein slik plass.

Det enkle og velbrukte innbuet i den vesle stova på Plassen – benkene, bordet , kubbestolen, senga, omnen, skåpet – vitnar om det daglege strevet for å halde frosten ute og livet inne for dei fire-fem menneska som budde der. Men familien på Plassen hadde evne til å lyfte tankane og kjenslene over kvardagsstrevet, og det var nok han far sjølv som hadde det meste av æra for det.

Olav Plassen var ein klok kar og ein drivande arbeidsmann. Han følgde godt med i det som hende og las det han kom over. Han hadde vore ute i verda og såg derfor mangt heime med eit kritisk auga. Halvdan Koht kallar han «ein frisk og lettliva kar, – ein ekte teledøl, som ikkje lika staa under andre».¹ Det siste er nok rett, Olav Plassen var korkje husmann eller gardmann, men noko midt imellom etter som han ikkje var pålagd pliktarbeid, men han åtte heller ikkje jord. Derfor kunne han glefse og flire til båe kantar. Om han var lettliva? Livet fór i alle fall ikkje lett med han. Då han var ni år gammal, døydde far hans, tjueein år gammal miste han einaste bror sin, etter femten års ekteskap døydde kona hans, og tragedien med mor hans hende fire år seinare. Og i tillegg fekk han nok sneiord slengde etter seg fordi faren som enkemann hadde vore så rask til å ordne seg med nye kvinnfolk og ekteskap.

Men Olav Plassen miste ikkje motet, det var god framdrift i han. Han kunne vera sta, var ikkje redd for å seia ifrå og var kjend for å vera «god på kjeften». Mange av replikkane og historiene etter Olav levde vidare, alle er neppe sanne fullt ut, men der må ha vore ein røynleg grunn til at dei vart fortalde. Då den tunglynte mor hans var komen på fattigkassa og sa at ho ville drepa seg, skal sonen ha svara heller kvast: «Ja, det ville eg telja deg til.»² Men Margit Juvstøyl, syskenbarnet til Aasmund, fortalde ein finare variant av same soga: «Nokre dagar fyrr Ingebjørg hengde seg, hadde Olav tenkt å vitja mor si, men sett det ut. Ho venta svært på honom, og då han ikkje kom, vart ho frå seg av sorg og drap seg. Olav syrgde sårt då han fekk tidend um ulukka.»

Hardføren og sårbar er to karakterdrag som Aasmund ervde etter far sin. Ver snill og tru godt om folk, skal Olav Plassen ha sagt til sonen sin, «Men slær du, so slaa slik, at Motmannen din aldri reiser seg.»³ Aasmund sette faren høgt alle sine dagar: «Det er no af han Fai eg hever lært det meste, og til eldre eg bliver, til meir og meir kjenner eg at eg likjest honom.»⁴ Og vidare: «Fa’r min var ein langt større Philosoph en baade vaare philosophiske Professorer; for hadde han leset nokot mindre, so hadde han til Vederlag somyket betre Hovud.»⁵

Som far sette Olav ein hard merg i sonen sin, medan dei mjukare og meir vemodige draga i guten saug næring frå naturen og den tragiske lagnaden til mor hans. Torbjørg Gjermundsdotter var ei snill og god mor, men ho døydde berre 41 år gammal av tuberkulose 22. april 1828. Året før slokna morfaren, Gjermund Steffason, så den ti år gamle Aasmund røynde tidleg at døden var eit høgst reelt innslag i tilværet.

Den fire år eldre systera til Aasmund, Margit, måtte ta seg mykje av arbeidet inne til det kom ei ny kone i huset. Ho skal ha likna mykje på far sin, og det var eit godt forhold mellom dei to syskena. Systera var også god til å fortelje og hadde eit uvanleg godt minne. Det kunne blåse friskt omkring Olav Plassen, men ungane voks opp i ein trygg heim, slik Aasmund fortel i eit sjølvbiografisk stykke: «Jeg voxte op, som slige Bondegutter gjøre, der have snilde Forælder; jeg fik raade mig i Alt, som var nogenlunde rimeligt. Jeg lærte ikke at læse før jeg var omtrent 9 Aar gammel, da jeg havde et Tungebaand, som ikke før voxte af mig, og jeg brændte op mange ABCbøger, fordi Hanen paa sidste Side ikke, som lovet var, vilde gale, da Bogen var udlæst. Min Fader lo af mig for dette, men min Moder græd og sagde, at jeg kom til at blive en Hedning. Jeg havde havt en Værk over det høire Øie, som gjorde, at det ennu er større end det venstre, og denne Sygdom i Forbindelse med at jeg blev den yngste af tvende Søskende af første Kuld gjorde, at jeg fik Bryst til jeg var omtrent 6 Aar, og derved saaledes svækkede min Moder, at hun troligvis af dette i Forbindelse med en stærk Forkjølelese fik Tæring og døde i mit 10de Aar. Jeg erindrer, at jeg stampede i Gulvet og truede efter Bryst, indtil hun grædende gav mig det.»⁶

Etter det Vinje skriv her, var han medverkande til å forkorte livet til mor si. Om ikkje direkte skuldkjensle, så var det ein vond og plagsam tanke å bera på. Ville ho ha levd lenger om ikkje gutungen hadde truga seg til bryst? At minna og takksemda til henne melde seg då han mange år seinare skreiv diktet «Gamle Moder», kan det ikkje vera tvil om.

Du gamle Mor! du sliter arm,

so Sveitten er som Blod,

men endaa i dit Hjarta varm.

Og du meg gav min sterke Arm

og dette ville Mod.

Du turkad’ Taarir af mit Kinn

somangei Herrens Gong,

og kyste meg som Guten din

og bles meg uti Barmen inn

mi sigerfulle Song.

Og gamle du, du gav til meg

mi mjuke Hjarterot,

og derfor maa eg elska deg,

korhelst eg vankar paa min Veg,

um so paa villan Fot.⁷

Mor til Aasmund vart ikkje så gammal som «Gamle Moder», Torbjørg døydde tidleg frå guten sin. Men hadde ho utstyrt sonen med dei for han så karakteristiske draga som «dette ville Mod» og den «mjuke Hjarterot», la ho ikkje nokon liten arv att etter seg.

Når Vinje i vaksen alder fekk seg til å skrive at han mangla ein barndom, må det vera alvoret i livet, slitet for føda og dødsfalla i familien, han hadde i tankane. Men det kom også nytt liv inn i Plasse-stova. Tre år etter at Torbjørg døydde, gifte Olav seg med den 27 år gamle Ragnhild Herjusdotter Kaasi i 1831. Ho var dotter til klokkaren i Vinje kyrkje, Herjus Targjeson. Mora heitte Anne Christine Buck og var av embetsætt. Ragnhild var alt enke, ho hadde vore gift med Olav Torjusson Vesaas, men dei fekk ikkje barn i lag. Vel eit år etter giftarmålet, den 30. september 1832, fødde Ragnhild ein gut som fekk namnet Olav, seinare kom han sjølv til å skrive Olaf. At Olav Plassen nettopp hadde blitt far att, kan vel forklare den manglande omsuta for den fortvila 77 år gamle mor hans. Det gjekk berre tre veker etter fødselen før Ingebjørg Asbjørnsdotter hengde seg. Med den nyfødde vart det fleire munnar å mette og endå trongare i stova på Plassen. Aasmund gledde seg derfor til somrane, for då var det friskt og fritt å liggje ute på burstrevet om nettene.

Olav Plassen sette ungane sine tidleg i arbeid, i sommarhalvåret måtte dei vera med dei vaksne og sanke inn mest mogleg frå jorda. Vinterstid arbeidde karane mykje i skogen, men dei gjekk også på jakt og dreiv fangst, og då fekk Aasmund vera med. Sjølv om alle arbeidde året rundt for å berge seg, kunne uver og frost brått slå føtene unna både folk og fe. Dei harde vilkåra i livet viste seg tidleg for ungane.

Margit og Aasmund var ikkje gamle før dei byrja å gjete dyra om våren, og desse dagane i gjetsleskogen lika Aasmund for det meste godt. Han lærde mykje av dyra, og han kom seinare til å bli den første som skildra livet i lag med dei, både i dikt og prosa. Han flytte husdyr som Lykle, Blåmann og grisen inn i den norske skjønnlitteraturen. I åra som ligg mellom gjetinga og skrivinga, har nok minna blitt vakrare, diktaren hadde gløymt dei lange og regntunge dagane, dei vrange dyra, svolten og dei såre føtene i treskoa. Best hugsa han varmen – nesten menneskevarmen – frå dyra.

Då Stortinget i 1860 vedtok ei ny lov om jordfredning, spratt minnet om gjetartida fram fordi lova gav rett til å drepa geiter som hadde kome seg inn i frukthagane. Dermed trongst det eit varmt forsvar for dette fine og næringsdrivande dyret, tykte Vinje og kom i hug Gamle Lykle, som alltid fekk tvillingar om våren. Dei tre-fire dagar gamle geitekillingane hoppa og mekra med det granne mælet sitt mot han: «Daa fann eg grøne Straa og Smaalauv aat deim, og strauk deim og lovade deim Vaksnekveiken for Barneleiken. So sleikte dei meg og hoppade uppaa meg, liksom dei fyrr havde hoppat uppaa Moder si, og so stangade dei meg med sine smaa Horn, og grovo meg med Framfotom, og kjætte seg og sprungo uppetter Ryggen min. Dei gløymde snart Moder si liksom alle Smaaborn, og leitade etter meg i Staden, og mækrade og hoppade af Glede, naar dei funno meg atter.»⁸

Hende det at gjetarguten sovna, kunne Blåmann-bukken med det lange skjegget og dei breie horna koma og slikka han i andletet eller krafse han i ryggen som om han ville seia: «No lyt du risa upp; Buskapen dreger afstad, og no kveldar det. Stundom tenkte han vist og, at eg kunde vera daud (…) Var det tykkt i Vedret, so saag eg inn i Augo hans, um det kanskje skulde lida mot Kvelden. Augnesteinen vardt daa større og liksom aflang. Det var mi fyrste Klokke.» Og når guten leita etter bukken, kunne han synge:

Blaamann, Blaamann, Bukken min!

tænk paa vesle Guten din!

Bjørnen med sin lodne Feld

kann deg taka seint um Kveld.

Tænk paa Lykle, Moder di,

heim ho kom med Bjølla si.

Ho ikring seg so mund sjaa,

liksom der var Faare paa.

Det saag ut, som der var Naud,

kanskje no du ligger daud.

Blaamann, Blaamann, svar meg no,

Mekra med dit kjende Ljod!⁹

Kunne Blåmann varsle tida, så kunne grisen spå om veret: «Han er ein stor ’Meteorolog’ eller Luftkjennare, og det er ingen annan en han, som kan sjaa Vinden, verdt det sagt, og Byron segjer det sama: ask the pig who sees the wind. Og so for eit Syn eg fekk for Mannanaturen, daa eg eingong, eg skulde leida Grisen paa Støylen, fann ut, at eg maatte binda Bandet i Bakfoten hans og draga tilbake for at faa honom til at ganga fram! Han er vrong den Karen, so du maa taka det paatverke.»¹⁰

Olav Plassen let ikkje ungane sine arbeide på andre gardar slik mange husmannsungar elles gjorde for å skaffe skillingar og mat. Men om ikkje klasseskilnaden var så stor som på flatbygdene og faren ikkje var nokon vanleg husmann, fekk gutungen på Plassen tidleg kjenne at han kom av småkårsfolket. Sila regnet ned, misunte Aasmund mang ein gong gardmannssønene som slapp å gjete i slikt ver. Vidare hadde dei finare klede, fekk betre mat og gjekk fleire dagar på skulen, og dette utvikla «Misundelsen, denne Fattigdommens Forbandelse,» skriv Vinje i eit stykke om husmannskåra, og held fram: «Misundelsen gjør pirrelig og gaar desværre ofte i Ynglingens brusende Tid over til Hevn mod de Mennesker og det Samfund, der har aabnet en saadan gabende Kløft imellem de mange Stænder.»¹¹

Skulen

Omgangsskulen varde ein seks-åtte veker kvart år, likevel måtte ungane – særleg husmannssønene – ofte arbeide heime eller hos gardeigaren i staden for å møte på skulen. Men Olav Plassen hadde så stor glede av og vyrdnad for bokleg lærdom at han prioriterte skulen for sonen sin. Læraren til Aasmund heitte Olav Jonsson Uppstoga, og han forstod seg på mangt og mykje: «Blandt andre Mærkverdigheder vidste han at fortælle den videlystne Læresvend om de helleniske Filosofer, som Sokrates, Plato, Aristoteles, Zeno, Æpikoros og deres Skoler. Fortællingen satte Liv i Guttens Fantasi, og da Fortælleren troede, der kunde blive en god Filosof af Vinje, gav han det velmente Raad; ’Du sille sjaa te, Aasmund, aa koma deg paa ein Filosof-Skule’.»¹²

Då Aasmund kom i gang med å lesa, vart han fort ein storlesar. Han stansa til og med «i Vægten» på grunn av all lesinga, fortel han. Men lesinga kunne også få andre konsekvensar: «Jeg læste saaledes, at Folk sagde: ’Denna Guten maa bli baade helselaus og galen’, og jeg fik ofte høre: ’Du er vel klok, men saa klok som Far din vært du aldrig, for du læse Vitet af deg’.»¹³ At lesing og åndeleg kunnskap kunne gjera eit menneske livsudugeleg og fjern frå det praktiske livet, var ein tanke som Vinje i sine seinare år forkynte i slagordsform: «Folk lesa formyket og tenkja forlitet.»¹⁴ Men appetitten på bøkene var stor, først seinare vart han klar over at han lærde meir av livet rundt seg: «Det var af Bøker eg lærde minst, alt til eg var halvvaksen. Ja, det var det, som meir var: Bøkerne gjorde meg berre halvgalen paa mange Maatar, for dei laago umeltade og saftlause som hakkat Kork i Magen min, rett som desse Kjøtkakurne (Carbonade) hjaa Matvertar i Christiania.»¹⁵ Språket i bøkene var også vanskeleg å fordøye, framandt som det var: «Det kan eg vel minnas: eg gret og las; det var so svart som ut i ein Kolsekk i den danske Bokji, og Prestens Tale var Skodde og ikki Solskin.»¹⁶

Vinje nemner også kva for bøker han fekk tak i som barn: «Der var ikke andre Bøger end Bibelen, det meste af Holberg og Peder Dass, de almindeligste religiøse Bøger og Keiser Karls og Holger Danskes Krøniker, men disse Bøger læste jeg ogsaa flere Gange fra Ende til anden og lærte, især af Bibelen, lange Stykker udenat.»¹⁷

Læraren tykte at Aasmund var ein «makalus» glup elev, og presten, Frederik Ingier, skal ha sagt: «Der skulde Ingen have seet slig en Halvjaaling, som han Aasmund var den Tid, han voxte op.»

Ingier, raudhåra og myndig, var påverka av grundtvigianismen og tykte lite om trongsynte lekmannsrørsler. Hans Nielsen Hauge hadde halde fleire «opbyggelser» på Rauland først i hundreåret, men dei sette ikkje sterke spor etter seg. Etter at Hauge hadde reist vidare til Vestlandet, summerte predikanten opp resultatet av vekkinga i Telemark: «I almindelighed var folket her noget mere ubøieligt end i Nummedal, saa at mange viste sig listigere og haardere, dog ogsaa nogle her fattede hjerte for evangelii sandhed.»¹⁸ Det var mest kvinner som vart gripne av haugianismen, og Ingier hadde lite bry med dei. Han blanda seg i staden mykje borti det verdslege livet i prestegjeldet. Då det for første gong skulle veljast ordførar i Vinje etter innføringa av det kommunale sjølvstyret i 1837, samla bøndene seg om den einaste embetsmannen i bygda: Frederik Ingier. Det første kommunestyremøtet sette han i Vinje prestegard 15. januar 1838.

Ingier var ein nyttig prest som vart godt lika i bygda. Kva han tykte om soknebarna sine, viser Kallsboka for Vinje prestegjeld. Folket er «meget opvakt», skriv presten, men egoismen og «Vindesygen» er dominerande trekk i karakteren. Vinje-bonden er vidare ærekjær og stolt, så grove brotsverk er sjeldne, noterer presten og held fram: «Folket er nøisomt og tarveligt, hverken kjender eller agter Livets Bekvemmeligheder. Al Luxus og Overflødighed har han saavel af Natur som Grundsætning Avsky for. Folket er meget Læselystent, dømmer sundt og træffende om alt, hvad der ligger indenfor dens Sphere; udtrykker sig i Samtalen med særdeles Præsition og Naivitet. Den til Phlegma grændsende Rolighed og Betænksomhed bringer ham ei til at tale saa hurtig at han behøver at lede efter Ord i sit Sprog, som desuden er særdeles betegnende og udtryksfuldt. Hans sterke Nervesystem bringer han aldrig ud af Fatning».¹⁹

Presten trong ikkje gå langt for å finne opplyste og leselystne personar. Frå Plassen kom både far og son for å låne bøker, og Olav fekk truleg også overta Morgenbladet etter at Ingier hadde gjort seg ferdig med avisa. Dette intellektuelle samkvemet mellom prestegarden og Plassen fekk mykje å seia for det vidare livet til Aasmund. Ingier konfirmerte han 5. oktober 1834, og dermed var første etappen i den åndelege voksteren avslutta. Kyrkjeboka fortel at Aasmund stod fremst på golvet:

1. Osmund Olsen Pladsen. Forældre: Fader: Ole Osmundsen Pladsen. Stifmoder: Ragnhild Herjusdatter. F. 6. april 1818. Dom angående Kundskap og Opførsel: Udmærket godt.

I ungdomsflokken fanst ein annan husmannsgut som var om lag like flink som Aasmund, han heitte Halvor Stephensen Jarebræd og var tremenning av Aasmund. Ingier greidde ikkje å setje den eine av desse gutane framom den andre, så dei måtte trekkje strå om førsteplassen. Aasmund vann, og Halvor stod som nummer to. Då gutane kom ut på kyrkjetrappa etter messa, snudde Aasmund seg flirande til den andre: «Han va’kji håge i hatten, gamle pastoren i dag, då husmannssønine måtte stande fremst på kyrkjetili.»²⁰

Ungdomsår

Mykit kan vi læra: men

Livet gjer’ det meste.

Og af alle Skulemenn

Armod er den beste.

Frå «Skulemeistar-Song», Skr. V s. 202

På hjelpeseminar

Ein månad etter konfirmasjonen i 1834 slengde Aasmund Plassen skreppa på ryggen og traska dei vel fem mila ned til Kviteseid Seminar. Soknepresten hadde rådd han til å gå på dette «hjelpeseminaret», og far hans ville også at Aasmund skulle bli lærar fordi etter sju års teneste ville han då sleppe å bli innkalla som soldat. Husmannsgutane kunne ikkje kjøpe seg fri frå militærtenesta slik gardmannssønene gjorde. Olav Plassen hadde sjølv vore ute i krigen og visste korleis militærlivet var. Offiserane plaga soldatane som om dei var dyr, fortalde faren, «om aldri Grisen gav meg Flesk, vilde eg fara finare med honom».¹ Mang ein gong hadde Olav vore så lei av soldatlivet at han ønskte det skulle koma ei kule og gjera slutt på alt i hop, fedrelandskjærleiken brann ikkje med høgare flamme.

Kviteseid Seminar heldt til på garden Kosi, som låg solvendt til om lag tre hundre meter nede i bakkane frå Brunkeberg kyrkje. Det var prosten i Kviteseid, Niels Windfeldt, som tok initiativet til denne lærarskulen. I 1793 testamenterte han tusen spesidalar til ein fastskule som også skulle vera ein «Anstalt til Uddannelse af Skoleholdere». Den dansk-norske staten hadde ikkje råd til å byggje seminar, så dette var eit reint lokalt tiltak. På gravsteinen til Windfeldt i Kviteseid står det då også at han «skipa fyrste lerarskulen i Noreg». Men det var etterfølgjaren hans, presten og diktaren Jens Zetlitz, som sette seminarplanane ut i livet. Skulen tok til på Kosi i 1819.

Kviteseid Seminar skulle utdanne omgangsskulelærarar for dei ni prestegjelda i Øvre Telemark prosti. Kvart prestegjeld gav tilskot til drifta, men inntektene var svært usikre før seminaret frå 1832 fekk årlege tilskot frå Opplysningsvæsenets Fond. Det var prestane som plukka ut elevane i kvart sitt prestegjeld, Kviteseid-presten og prosten hadde tilsyn med skulen, og prosten eksaminerte kandidatane til slutt. Kristendomskunnskap var det dominarande faget, så prestane hadde god grunn til å sjå på Kviteseid Seminar som ein rekrutteringsskule til kristenlivet i bygdene.

Seminaristane budde på gardane der skulebarna kom frå, og desse framandgutane levde saman med dei andre i familien, på godt og vondt. Oftast var det nok både tronge og dårlege vilkår. Aasmund budde på Nordigard Omtveit.² Skulegangen var gratis, men elevane måtte sjølve halde seg med bøker og betale for kost og losji.

Undervisninga var lagd til tre periodar utanom onnetidene. Likevel hende det ofte at elevane ikkje følgde undervisninga heile perioden fordi dei måtte vera heime og arbeide. Skuledagen var delt opp i tre økter. Først hadde seminarelevane tre timars undervisning før barna møtte opp midt på dagen. Dei kom frå tolv omkringliggjande gardar og husmannsplassar og fekk undervisning av seminaristane etter tur. På ettermiddagen hadde så seminarelevane ein ny tretimars bolk med undervisning for seg sjølve att. All teoretisk og praktisk utdanning gjekk føre seg i eitt og same rom, og alt vart administrert av den einaste faste læraren på Kosaskulen, cand.philol. Knud Johan Jeremiassen. Han var «en vistnok mindre begavet, men from og samvittighedsfuld Mand».³ Men prosten syntest at elevane gjorde for liten framgang, så han klaga til biskopen, og Jeremiassen måtte søkje avskil i 1853. Første året hadde seminaret fjorten elevar, men i gjennomsnitt gjekk det om lag ni elevar årleg på Kosaskulen, alle bygdegutar frå øvre Telemark. Det var utenkjeleg for embetsmannssønene å søkje eit «hjelpeseminar». Men i 1885 vart ei embetsmannsdotter, Anna Dorothea Florenz frå Kviteseid, teken opp som den einaste kvinnelege eleven på seminaret i dei sytti åra det eksisterte.

Elevane ved Kosaskulen skulle ha fylt sytten år ved opptaket, men Ingier fekk Aasmund Plassen inn som sekstenåring. Han møtte 8. november, og denne første undervisningsperioden varde berre fram til 5. desember. Neste periode strekte seg frå slutten av januar til slutten av mars. Etter våronna møttest elevane att til ein ny omgang, som varde fram til slåtten i juli. Året etter tok undervisninga til 18. januar, men Osmund Olsen, som han heiter i skulejournalen, møtte ikkje før 15. februar.

Ved sida av kristendomskunnskap fekk seminarelevane undervisning i norsk, rekning, skriving og song. I skriftlege arbeid og i opplesing nytta elevane dansk, men i tale seg imellom og med barna bruka dei heimedialekten sin. Ved den avsluttande eksaminasjonen for prost Søren Schive våren 1836 fekk Osmund Olsen karakteren «Udmærket duelig» etter å ha gått til saman om lag eit halvt år på Kosaskulen. Tretten år seinare vart halvbror til Aasmund, Olaf, elev på seminaret.

Aasmund kom seinare til å fortelje lite om tida i Kviteseid, men han var positiv til seminaret, ikkje minst fordi det stimulerte til vidare lesing: «De flinke Skoleholdere fik en Vækkelse og Antydning, som de siden paa egen Haand efter Lyst og Leilighed kunde drive videre.»⁴ Kviteseid-seminaret fekk mykje å seia for skulestellet og den allmenne opplysninga i bygdene fordi mange av elevane seinare kom til å styrke det åndelege livet i heimbygda si.

I Kviteseid såg Aasmund Plassen for første gong ein «levande» diktar; Tormod Knudsen Borgejordet. Og dette synet sette seg så fast i 17-åringen at det er den einaste enkelthendinga han har fortalt om frå tida på Kosaskulen. Tormod voks opp på Skeiddalen, ein plass i Dalane i Kviteseid. Jens Zetlitz fekk han inn på Kviteseid Seminar, men etter å ha vore lærar nokre år byrja han som kontormann hos futen M.H. Florentz. Borgejordet skreiv viser og dikt, både på dialekt og dansk, og vart seinare stortingsmann. Diktaren og politikaren frå Kviteseid var ein gløgg og ordkvass kar, men vart tidleg periodedrankar.

På sine gamle dagar hende det at Tormod i fylla skrytte av at han var far til Henrik Ibsen. Mor til Henrik, Marichen Altenburg, budde hos Florentz i 1825 og vart då kjend med den unge kontoristen i huset, og dei kan ha utvikla eit kjærleiksforhold som varde eit par års tid. Henrik kom til verda i mars 1828. Og Ibsen sjølv skal ha sagt i eit lystig lag i Grimstad at det ikkje var Knud Ibsen som var far hans, men Tormod Knudsen Borgejordet.⁵

Det var ein haustkveld i 1835 at nokre av gutane frå seminaret var nede i Sundbygdi og fekk auga på den intelligente og ulykkelege mannen inne på ei kneipe. Tormod Borgejordet låg i den breie glaskarmen der, drakk og song mellom gråt og latter, «me vardt liksom rædde,» skriv Vinje mange år seinare, «og heimatter laut me; men langt ut etter Tunet høyrde me honom kvedande der inne.»⁶

Omgangsskulelærar

Hausten etter at Aasmund Plassen hadde blitt erklært som «Udmærket duelig» av seminaret i Kviteseid, tok han til som omgangsskulelærar i dei øvre grendene i Vinje, Smørklepp og Grungedal. Han var ein snill lærar, slo aldri ungane, og fortalde ofte i skjemtsame vendingar for dei. Av og til la han nok nivået i undervisninga for høgt, men det var heller ikkje lett å finne eit passande nivå ettersom det i flokken var elevar frå sju år og opp til konfirmasjonsalderen. Når han flytte frå ein gard til neste, så la han bøker saman med sine eigne saker oppe i ein skammel, som han hadde snudd opp ned, løfte den opp på aksla og la i veg. Var det glatt eller tungt snøføre, hende det at han sette ein av dei minste elevane på toppen av den snudde skammelen og bruka han som ein slede.

Læraren var heile skulen, og han sov og åt på garden så lenge skulen heldt til der, som regel seks dagar på kvar stad. Aasmund vart derfor godt kjend på gardane rundt omkring, for alle måtte hyse skulen etter tur. Husværet skifte mykje frå stad til stad, i Grungedal skal han såleis ha lege i ein pram som hekk i vidjer på stalltrevet på Rismyr. Aasmund lika å sitje i lag med folket på garden utover vinterkveldane. Då fekk han høyre mange artige soger og skrøner, han la merke til korleis folk ordla seg, og han gjorde sine eigne bygdesosiologiske «studiar». Omgangsskulen låg tett inntil sjølve livet i bygda og var derfor ei betre skuleform for folket enn fastskulen: «Skoleholderen kan gjøre meget Gavn ved at gaa fra Gaard til Gaard; han vækker Sandsen til at læse paa egen Haand i Familierne; og dette er den bedste Skole, en Skole som smelter sammen med Livet og ikke staar udenfor det, saaledes som Fastskolen,» skriv han seinare.⁷ Gjennom den nære kontakten med kvardagslivet på gardane og samspelet – eller motspelet – i bygda kombinert med si eiga lesing la Aasmund Plassen grobotnen for dei komande interessene og engasjementa sine. Han såg at kunnskapen, teorien, måtte integrerast med det røynlege, praktiske livet, og dette pedagogiske prinsippet skulle han halde fast ved, også etter at han sjølv hadde blitt «ein lærd» mann.

I fem år var Aasmund Plassen omgangsskulelærar. Vinteren 1840 hadde han sin eigen halvbror, Olaf, som elev. Lærarløna var elendig, 13 spesidalar i året, så Aasmund tok på seg ymse slag gardsarbeid når det stutte skuleåret var omme. I tillegg gjekk han i skomakarlære og gjorde tresko som han selde, vidare sette han poteter og brende brennevin for sal. Det siste vart forbode i 1837, men lova hadde ikkje nådd fjellbygdene enno, meinte han. Om somrane hjelpte han far sin heime på Plassen eller låg i fjellet og gjette.

På fjellet kjende Aasmund seg fri, framtidsdraumane og lengten fekk herje fritt med han. Dei plagsame sosiale skilja fanst ikkje der oppe, dei tunge minna låg att nede i bygda. «Den tunglyndte Framvekstringen» omtalar han seg sjølv som mange år seinare og minnest at han var kvitt dei tunge tankane når han låg i fjellet om somrane.⁸ Hit nådde heller ikkje dei stikkande orda som sonen kunne få slengt etter seg fordi faren hadde vore ute med kjeften sin. Men Aasmund hadde sjølv lært å svara, han vart i ungdomstida kalla både «ein gap paa kjeften» og ein «flaakjeft».⁹ Kjeften kunne han altså hevde seg med, det var verre med utsjånaden, hengslete i skrotten, stygg og skeiv i andletet som han var. Lite attraktiv syntest nok jentene, desse fine jentene som opna for såre sug i han, var dei kanskje ikkje til for han?

Utvegen vart å lesa, gjennom bøkene kunne han koma vidare. «At læra var meg aljamt det største Gaman; og eg gjekk endaa som halvvaksen Gut heller til Skulen enn til Dans,» mintest han tjue år seinare.¹⁰ Særleg vart han oppteken av Ludvig Holberg, komediane sjølvsagt, men også epistlane, og dei historiske og moralfilosofiske skriftene. Han møtte essayet som sjanger for første gong, vart fascinert og kjende dessutan mykje att av seg sjølv hos Holberg. Diktinga hans kom til å følgje Aasmund heile livet, til glede og nytte: «Han løyvde okkon store Ting: / han løyvde ’kon ein Laatte.»¹¹ Henrik Wergeland derimot tykte han lite om: «Eg og mine Jamlikar lo aat ’slikt Vas’, og meinte: ’nei daa er Peder Dass og Holberg nokot annat’.»¹² Margit var like oppglødd for Holberg som broren, ho tok komediane med seg på støylen og kunne liggje inne i selet på regnversdagane og humre over Erasmus og Pernille.

Lesinga styrkte trongen etter å koma ut av bygda, kanskje like til Amerika? Rykta om framtidslandet nådde han både frå Vestlandet og frå Numedal. I 1839 reiste den første amerikafararen frå Vinje prestegjeld, den 22 år gamle Knut Aslakson Svalastoga, seinare kalla «Knut Amerika». Aasmund Plassen tenkte å fara etter: «Eftersom eg lærde til, fekk eg Lyst til at fara ut or Bygdi, til Amerika, eller kor det bar, berre ikki vera heime, der eg ingenting fann at gjera for meg. Ut, ut, om det so bar til Afgrunns!»¹³

Aasmund nemnde Amerika-planen sin for presten ein vårdag i 1841 då han var i prestegarden for å låne ei bok. Anton Elias Smitt hadde då løyst av Fredrik Ingier som prest i Vinje, men Plasse-folket heldt fram med å låne bøker og blad av den nye presten. Smitt lika ikkje planane til Aasmund. Ein så evnerik og god lærar burde heller koma seg på stiftsseminaret i Asker for å utdanne seg vidare, meinte han. Kommunen skulle byggje den første fastskulen i Vinje, og presten kunne love at Aasmund skulle få post der når han var ferdig på seminaret.

Smitt var ein handlekraftig kar, kanskje meir oppteken av praktiske og jordiske gjeremål enn av å forkynne Guds rike. Før han studerte teologi, hadde han vore huslærar hos overlærar Jacob Sverdrup i Sem, og ein av sønene han underviste der, vart den seinare føraren for venstrepartiet, Johan Sverdrup. Smitt gifte seg med ei dotter i huset, Livia, men ho døydde same året han kom som prest til Vinje, i 1840. Men halvtanna år seinare gifte Smitt seg med ei anna Sverdrup-dotter, Gundella. Presten sat som ordførar i Vinje i heile ti år og gjorde mykje for bygda. Formannskapet hadde lite dei skulle ha sagt imot den veltalande, småøygde og tettbygde presten som med stor styrke målbar tankane sine. Han ville vera eit moderne menneske og hadde derfor liten sans for den gamle bygdekulturen. Smitt såg helst at bygdefolket slutta med å gå i bunad, og han gjorde narr av dialekten. Presten gjekk også inn for å rive den gamle stavkyrkja på Nesland, kyrkja som M.B. Landstad har skrive så fint om: «Aa der er vent i Neslands kyrkja nær klokkune gjeve dúr –».

At dei tradisjonsmedvitne bøndene i Vinje år etter år valde ein framand embetsmann med desse haldningane til den fremste talsmannen for bygda, er merkeleg. Men respekten for den universitetsutdanna og tiltakslystne presten var stor ettersom medlemmene av kommunestyret hadde svært lite skulegang bak seg, somme av dei kunne knapt skrive. Det kan nesten sjå ut som ordførarvalet i Vinje reflekterte stortingsvalet i 1838, då bondeopposisjonen på Stortinget vart sterkt redusert. Bøndene måtte bli meir opplyste før dei trudde seg til å hamle opp med embetsmennene, både lokalt og nasjonalt.

Smitt stifta «leseselskap» i Vinje og arbeidde i det heile for å betre opplysninga blant soknebarna sine. Han lova også at Aasmund skulle få låne femti spesidalar av skulekassa dersom han kom inn på seminaret i Asker. Aasmund hadde sjølv spart lærarløna med tanke på framtida, til utdanning eller Amerika, i tillegg hadde han ikkje rørt morsarven på tolv spesidalar. Alt i alt hadde han lagt seg opp om lag hundre dalar. Då Aasmund fortalde dei heime at presten hadde rådd han til å byrje på stiftsseminaret i Asker, lika ikkje kvinnene på Plassen at han skulle reise. Det vart altfor kostbart, og dessutan kunne guten bli plyndra av røvarane på Meheia, sa dei. Men faren meinte at sonen burde koma seg på seminaret, sjølv om familien på Plassen hadde lite å rutte med.

Orda frå Olav Plassen vog tyngst, og mot slutten av juli 1841 gjorde Aasmund seg klar til å fara til Asker. I skreppa la 23-åringen klede, nokre bøker og niste og gav seg i veg saman med ein gardmannsson frå Vinje, Olav Fetveit. Desse to gutane visste godt om kvarandre frå før ettersom Fetveit ligg berre eit par kilometer frå Plassen. Olav, som var fire år yngre enn Aasmund, var ein stø kar med eit alvorleg sinnelag. Gutane gjekk dei 22-23 mila og bruka nok godt over ei veke på turen før dei nådde fram til opptaksprøva på seminaret. Det var i alt 42 som hadde meldt seg til prøva, berre halvparten ville bli opptekne. Men gutane frå Vinje klara seg med glans, det viser Examens og Dimissions-Protocollen for Asker Seminar. Dei nye elevane vart innskrivne 10. august 1841, og nr. 119 Osmund Olsen og nr. 120 Ole Olsen Fætvedt var dei einaste i flokken som vart vurderte til å ha «meget gode Forkundskaber». Dei andre som kom inn, åtte ikkje meir enn «almindelige», «gode» eller «smaa Forkundskaber».

På Asker Seminar

Asker Seminar kom i gang i 1834 og var seminar for Christiania stift. Etter skulelova av 1827 skulle kvart stift ha sitt seminar for utdanning av lærarar og klokkarar i distriktet. Alle desse første stiftsseminara vart plasserte i landdistrikta, utanom «stiftshovudstaden». Bylivet med mondene levemåtar og alt det farlege som lura i gatene, skulle bygdegutane skjermast for. Asker Seminar låg i det som no er Bærum kommune, på garden Bjerke ikkje langt frå Tanum kyrkje. Der vart det rundt 1840 bygd eit stort skuleanlegg, teikna av den kjende arkitekten Christian Henrik Grosch, med undervisningsbygningar, internat, husvære for lærarar og lokale for øvingsskulen.

Alle elevane som tok til hausten 1841 kom frå bygdene, dei fleste frå Ringerike, Rakkestad, Eiker og Ås – berre ein frå Bærum. Dei to vinjegutane flytte inn i det nybygde internatet og måtte ordne seg inn under det strenge livet som rådde på heile skuleområdet. Styraren, residerande kapellan Knud Gislesen, såg på internatlivet som ein viktig moralsk og personleg danningsprosess i tillegg til den intellektuelle voksteren elevane skulle få i klasseromma. Dessutan var det mykje lettare å føre kontroll med gutane på eit internat enn tidlegare då dei budde spreidde omkring på gardane.

Knud Gislesen var truleg ikkje så lite kry av desse to evnerike gutane frå Øvre Telemark sidan han sjølv var klokkarson frå Hjartdal. Han hadde også gått på Kviteseid-seminaret, det første året Kosaskulen var i gang, og han kjende godt Smitt frå studietida. Gislesen var ein myndig og dugande skulemann med stor arbeidskraft, og han dreiv Asker Seminar fram til å bli ein mønsterinstitusjon for dei andre stiftsseminara i landet. Vidare gav han ut lærebøker i kristendomskunnskap og vart i 1856 utnemnd til biskop i Tromsø.

«Lys over land» var mottoet for Asker Seminar, og desse orda er broderte inn på skulefana som sjølvaste Johan Sebastian Welhaven hadde teikna. Og lyset kom først og fremst frå kristendomen, «det ene Fornødne, Christendommen, hvorfra dog al Frelse skal komme,» som Gislesen uttrykte det.¹⁴ Kristendomsfaget stod over alle andre fag ved seminaret, såleis vart psykologien, «Sjele- og Tænkelæren», sett på som «Hjelpevidenskab for Religionslæren». I religion, i bibellesing, i bibel- og kyrkjehistorie hadde elevane til saman seks veketimar første året og fem det andre. Alle lærarane på seminaret var teologar, eller i ferd med å bli det. For Aasmund Plassen kunne det bli i meste laget med all denne teologien, han klara ikkje å dempe sine eigne rasjonelle tankar og godta «troens bevis» blindt. Mange år seinare – då seminaristen hadde blitt jurist – kritiserte han sterkt all pugginga på «Skulemeistarskulen», særleg alle bibelfortolkingane som førde til at dei studerte Bibelen som juristane las kriminallovene. «Eg kunde heile lange Remsur utanboks liksom Papagøyen af alle desse kunstige Tydingar,» skriv han. Og i lærargjerninga fekk han liten nytte av denne måten å lesa Bibelen på, han måtte gå etter sitt «vesle Mannavit, sovidt det rakk, og kom godt utaf det med dette».¹⁵

Når Gislesen la ut om mirakla i Bibelen, tvila Aasmund og kunne ikkje la vera å stille spørsmål. Ein gong vart Gislesen lei av spørjinga hans og braut ut: «Nu må du ikke spørge mer, Aasmund!» Eleven skal då ha svara: «Eg høyrer du seier det, men eg trur det ikkje.»¹⁶ Og i ein time med bibellesing vart det for mykje for Aasmund, han reiste seg frå pulten og sa: «Eg trur, eg gjeng ut so lenge eg, Knut, for eg trur ’kje noko på desse mirakla.»¹⁷ Dersom denne soga er sann, viser ho at det må ha vore ein kameratsleg tone mellom styraren og eleven. Den sams bakgrunnen som telemarkingar og kviteseidseminaristar verka kanskje slik at Aasmund våga å svara Gislesen på denne måten.¹⁸

Knud Gislesen stod også for pedagogikkundervisninga, teolog som han var. Noko eige fag som heitte «pedagogikk», fanst ikkje, disiplinen var delt i sjele- og tenkjelære, metode- og oppsedingslære, kateketikk og praktiske øvingar. Gislesen, som hadde vore på studiereise i Tyskland, stødde seg i undervisninga på ei bok av Dickmanns, Die Seelenlehre in catechetischer Gedankenfolge, og i metodelære hadde han sjølv laga eit lite manuskript som han let elevane skrive av. I den kateketiske metoden vart lærestoffet gjennomgått med spørsmål og svar, på sokratisk vis. Gislesen nytta også denne metoden ved undervisninga i Luthers katekisme, Pontoppidans forklaring og ved bibellesinga. Seminarelevane fekk som oppgåve å konstruere spørsmålsrekkjer med tiltenkte svar frå barna, og vart dette oppsettet godteke av faglæraren, kunne det så prøvast ut i øvingsskulen. Tredjelæraren Halvor Hansen hadde ansvaret for øvingsskulen, og den teoretiske og praktiske opplæringa gjekk hand i hand.

Denne pedagogikkundervisninga stilte Aasmund seg svært kritisk til seinare: «Alle desse Haandgrip og Fotslag kunde eg litit bruka, og eg maatte ganga etter mit eiget Hovud og stella meg etter Tid og Stad og det Kunnskapsstig som Borni stodo paa. (…) Det er dette tydske Formvæsen, som ogso her er komit inn, og kver Form maa hava sit Innhald, skal der vera nokot sannt i det. (…) Eg maatte tidt taka til Graaten, for eg las og tenkte, og det var som eg skulde sjaa inn i ein Kolsekk.»¹⁹

Då var han meir positiv til «Anskuelsesøvelserne» som tok sikte på å utvikle klare omgrep og førestillingar hos barna, og stimulere uttrykksevna og språksansen deira. Tredjelærar Hansen dreiv med praktiske øvingar og gav i 1852 ut ei lærebok i denne metoden, ei bok som Aasmund gav god omtale. Etter å ha vore på eit lærarmøte på Asker Seminar så seint som sommaren 1866 kom han også inn på dette faget: «Ved vaare Skulemeistarskuler var nokot, som heller burde heita Sanselære en ’Anskuelsesøvelser’; for det gjekk ut paa at faa dei Smaa til at bruka sine Sanser og merkja seg Livet rundt ikring seg og so tenkja over Smaating i Livets daglege Lag.»²⁰

Undervisninga i morsmålet, som ikkje var Aasmunds morsmål, men «det herkute Bokmaal», syntest han var ille.²¹ Til faget høyrde leseøvingar, grammatikk, rettskriving og stiløvingar, til saman disponerte morsmålsfaget heile ni timar i veka første året og ti i andre året. Aldri har det blitt skrive eit reinare dansk her i landet enn i første halvdel av 1800-talet, og danske lærebøker og oppslagsverk gav skrivenormen.²² Dialektar og bygdemålsord som dei komande lærarane bruka til dagleg, fekk ikkje innpass i dei skriftlege arbeida på eit seminar for og av landsbygda – styrt av Knud Gislesen frå Hjartdal.

Det var ikkje lett for Aasmund Plassen å leggje vekk heimemålet sitt, og velbruka ord derfrå sneik seg inn i stilane hans. Men lærarane jaga desse orda ut att, og seinare i livet slo han fast at «Seminariene er sanne forgiftelsesanstalter for nasjonaliteten».²³

Stiloppgåvene stimulerte heller ikkje fantasien så mykje, i alle fall ikkje dersom eit par av «Dimissions-Stiilerne» på Asker Seminar frå 1842 er representative for dei oppgåvene som vart gjevne. Eksamenskandidatane kunne det året velje mellom: «Hvad har Læreren at iagttage ved Anvendelsen af Belønninger og Straffe?» eller «Hvorfor ere vi forpliktede til at deeltage i den offentlige Gudstjeneste?»

I historieundervisninga vart det lagt mest vekt på den norske historia, men faget inneheldt mest tørre historiske remser. I geografifaget dominerte den fysiske geografien. Til rekneundervisninga var det sett av fleire timar i veka, om lag like mange som til orgelspel og song til psalmodikon. Naturhistorie og naturlære hadde enno ikkje fått plass på timeplanen, og kroppsøving, «legemsøvelser», dreiv Hansen med ein halv times tid kvar ettermiddag ute på gardsplassen «til beqvemme Tider af Aaret». Men skogen låg like ved, så det var lett for gutane å ta seg ein tur. Og fint var det omkring: «Der findes i nærheten af det gamle seminar prægtige skove af naale- og løvtrær med lune og skyggefulde steder, hvor de læsende seminaristers fødder gjennem aar-rækker har banet stier, og som har været tause vidner til deres flid og funderinger; der var aaser med maleriske udsigter og mellem-liggende romantiske dale.»²⁴

Tok Aasmund Plassen seg tid til ein tur i «de prægtige skove», så hadde han ikkje på langt nær den kjensla av å vera fri som på fjellet heime. Det var i det heile strengt og ufritt på seminaret. Elevane var alltid under oppsyn, og dei fekk ikkje lov til å gå langt utanom skuleområdet. Dei levde nesten som om dei budde i eit kloster, kvar dag byrja og slutta med andakt, og om sundagane var det obligatorisk frammøte til gudstenesta i Tanum kyrkje, der elevane hadde faste plassar. I undervisninga la dogmatikken, språk- og stilmønstera tronge band på sjølvstendige tankar og kreativitet. Dessutan var det lite mat å få, «eg gjekk der og svalt, so det gaulade i meg,» fortalde Aasmund seinare.²⁵ Klaga elevane på den dårlege maten, fekk dei berre til svar at hovudet og magen kunne ikkje arbeide på same tid, og på seminaret var det med hovudet det skulle arbeidast.

Knud Gislesen ville forme elevane etter sine ideal. Men han kom neppe så langt med Aasmund, «hadde han greidt å forma ein mann som Vinje i sitt bilæte,» skriv Torstein Høverstad, «vilde det ingen Vinje vorte av.»²⁶ Det er ikkje vanskeleg å vera samd med den gamle skulemannen i den spådomen.

Det var for langt å reise heim til jul, så vinjegutane måtte halde seg i Asker. Kanskje dei hadde det litt friare då, for Olav og Aasmund gjekk til Christiania og overnatta i byen for første gong i jula 1842, noko han seinare kom til å fortelje om: «Eg og ein, som no er Klokkare, komo inn i Hovudstaden fraa Skulemeistarskulen i Asker, og spurde daa etter Tungemaalet heime um Hus, som er det sama som Hus til Notti, altso Herberg. No kann eg skyna, at me hava raakat paa Folk, som vilde hava Løgi med slike skulemeistarstive Gutar, og visade os fraa Afkrok, til Afkrok ned igjenom Vaterland, for Hus merkjer mangt annat i Hovudstaden, daa der er mange slags Hus der. Ja, me vaaro daa endelege so sæle, at me frosne og soltne og trøytte komo til Hus og der vordo me sende ut i eit myrkt og kaldt Rum, for som Bondeskulemeistarar var det daarlege Gjestir i os; og underleg totte ogso me, at Byskikken var slik; ja eg minnest endaa ikki betre, enn at me krossade os og song ei Kveldpsalme imot det Vonde, som kunde koma. Um Morgonen vaaro me mest stivfrosne, og ut vordo me jagade attaat, og det endaa af Kvendi, for det var mest af det Slaget i det Huset.»²⁷ Då dei kom tilbake til skulen, skal Gislesen ha spurd kvar dei hadde vore. «I Helvedes Forgaard,» svara Aasmund.²⁸

Aasmund Plassen var i opposisjon til mangt på seminaret, likevel var han ein flittig elev som saug til seg mykje kunnskap der. Og han las meir enn han måtte, såleis tok han til å studere tysk. Lysta til å skrive noko anna enn stilar og oppgåver, noko meir litterært, melde seg også på denne tida. I eit brev til ungdomsvennen Aanund Gøytil skreiv han i mai 1843 ein «Poesie», som kunne syngjast på same melodien som Jens Zetlitz’ vise «Hvor saare lidet vil der til / For lykkeligt at være». Brevet er det eldste skriftstykket som finst etter Vinje, og det inneheld denne samtala på rim mellom han sjølv og ein person D:

Jeg nu i tyve Maaneder Besøgt har Institutet,

Og sjelden medens jeg var der Har Bogen fra mig lukket;

Sligt maa vel skjerpe Aand og Vid Og bringe gavnlig Kundskab did,

hvor Dumhed før har hersket.

D. Ja! længe nok du ligget har Forat bortødsle Penge;

Maaske herfor din gamle Fa’r Vil komme til at trænge

Om Andres Hjælp; da vid! at du Har gjort hvad dig ei gaar af Hu,

Hvis fjerde Bud du læste!

Du tviler om jeg kan et Bud, Paa dette kan jeg svare,

At jeg har pugget Bøger ud, Og kan dem greit forklare.

Om meget har jeg god Besked; Jeg derfor bliver ganske hed,

Naar Du mig sort vil male. –

D. Skjønt du har pugget Bøger ud, Saa mangler du dog Meget:

Ei sokratisk du kan et Bud, Og ei i Stiil er øvet,

Ei Skrivning, ei Orthographie, Ei Sang og ei Geometrie

Du kan, naar du bli’r prøvet.

(…)²⁹

Etter seks strofer legg Aasmund spøkefullt til: «Jeg tænker, Du heraf kan see, at Vinje i mig vil have en Digter, der i Versets Rythmus, i Fremstillingens Reenhed, Lethed og Bestemthed, og i poetisk Fortræffelighed kan sættes ved Siden af en Ole Trondsen, en Torbjøn Havradalen og flere slike digteriske Genier.» Det er altså dei lokale diktarane han vil samanliknast med, ikkje Wergeland eller Welhaven.

I dette brevet til Aanund Gøytil takkar han også for eit hyggeleg møte i Drammen tidlegare på våren. Aanund hadde då spandert punsj slik at Aasmund fantaserte seg tilbake til Finnebustøylen under Store Midtfjell, og han hadde som i rus lova Aanund eit langt brev «udmalet med veldreiede Perioder og rethoriske Inversioner». Aanund skulle gifte seg ved jonsokleitet, men Aasmund måtte avslå invitasjonen til bryllaupet. Reisa ville ha kosta for mykje og dessutan kome heilt på tverke i eksamensinnspurten.

Han levde sparsamt og tøyde pengane i det lengste, fortel han i eit brev til far sin den same våren. Derfor har han også godt samvit for bruken av dei tilsende midlane, og så sant helsa held, skal han betale både faren, systera og andre låna tilbake. Presten hadde lova han eit nytt lån, og Aasmund ber derfor faren å vera vennleg mot Smitt. Olav Plassen kunne vera rask på kjeften, men av taktiske grunnar burde han no halde dei kritiske orda sine for seg sjølv. «Han [Smitt] fortjener da isandhed mange Tak for Alt, hvad han har gjort mig, og Du bør, Du maa, Du skal derfor ikke, som Du siger, have ham: ’mistænkt’; tvertimod bevise ham al den Godhed, Du efter Evne formaaer, det samme vil ogsaa jeg,» instruerer han far sin.³⁰

Aasmund tenkte på å forlengje tida på seminaret med eit halvt åt for å sikre seg ein god eksamen. Men etter å ha rådført seg med Gislesen bestemte han seg for å gå opp til sommaren. Styraren meinte han heller burde kjøpe seg bøker for dei pengane det ekstra halvåret ville koste. Det var ei god tillitserklæring å få, og Aasmund såg optimistisk på framtida. Faren trong ikkje vera uroleg: «Bekymre Dig derfor ikke om min fremtidige Virksomhed!,» skriv sonen.

Om Aasmund var aldri så fattig, måtte han skaffe seg nye klede til eksamen, «en noget fiin Trøie, samt Sko og en Hætte for ikke at see altfor sviinagtigt ud i Examen,» orienterer han faren om. Men før han kom så langt, måtte han gjennom 8–9 vekers intens eksamensførebuing. Han kjende seg som Den stundeslause hos Holberg, fortel han i brevet til Aanund Gøytil: «Jeg forteller, at jeg og de øvrige Bogorme skrive Stile, gjøre Catechisationer, sokratisere paa kryds og tværs, udregner Steenmassen i Brokar, Bordenes Tyltetal til Bygningers Beklædning, – at vi ved Udenadlæsning sprænger vor Hukommelse, om den var sterk som en Oxenakke, at vi disputerer om pro og contra og slaaes som veldige Samsoner med politiske Asenkjefter, – at vi med en dampende Tobakspibe i Munden og Bogen i Haanden Morgen og Aften flagre om Seminarbygningen som Skinvænge.»

«Dimissions-Examen» vart halden ved Asker Seminar 3.–7. juli 1843. Ti kandidatar gjekk opp til eksamen, og protokollen viser at Osmund Olsen oppnådde følgjande resultat:

Religion | Udmærket godt
Bibellæsning | Udmærket godt
Bibel- og Christendomshistorie | Udmærket godt
Læsning i Bog | Meget godt, pluss
Norsk Grammatik | Udmærket godt
Retskrivning og Stiil | Næsten meget godt
Materiens Behandling | Meget godt
Geographie | Udmærket godt
Historie | Udmærket godt
Skrivning | Meget godt, pluss
Regning | Meget godt, pluss
Sang | Meget godt
Psalmodicon | Meget godt
Orgel
Sjelelære | Udmærket godt
Methodelære | Udmærket godt
Den catechetiske Prøve | Næsten udmærket godt
Den øvrige practiske Prøve | Meget godt, pluss

Ifølge omstaaende specielle Characterer erholdt han, overeensstemmende med § 29 i Seminariets Reglement, Hovedcharacteren: Udmærket duelig.

Hans moralske Forhold, under hans Ophold ved Seminariet, har været udmærket ved en sjelden Lærelyst, Flid og Sædelighed. Det bemerkes, at han har en meget god Sangstemme. Paa Grund af saadant Udfald af Aasmund Olsens Dimissions-Examen meddele vi ham herved Attest for Duelighed til at forestaae et Almueskolelærer- og Kirkesanger-Embede, hvortil vi ønske ham Guds Bistand og Velsignelse.

Skolelærer-Seminariet i Askers Præstegjeld,

den 10de Juli 1843.

Gislesen. Gløersen. H. Hansen.³¹

Sviket

Utpå sommaren kom Aasmund heim, 25 år gammal, glad og stolt over dei gode resultata frå Asker. Han var klar til å gjera teneste i stillinga som presten hadde nemnt for han før han drog til Asker: klokkar ved Vinje kyrkje og lærar ved fastskulen i Vinje, som skulle byggjast på Kosi i Bøgrend, om lag ein kilometer aust for kyrkja. Utsiktene var lyse, og Aasmund gjekk derfor til presten for å høyre korleis saka stod. Då viste det seg at Smitt også hadde tala med Olav Fetveit om denne posten, og dessutan var ikkje presten einerådande i skulekommisjonen, minte han om.

Smitt hadde med andre ord rota det til både for seg og andre. På møtet 23. oktober 1843 innstilde skulekommisjonen, der presten var fast formann, Olav Fetveit i klokkar- og fastlærarposten i Vinje. Vidare vedtok kommisjonen å tilby Aasmund klokkarstillinga på Rauland i tillegg til posten som omgangsskulelærar der. Ein av medlemmene av kommisjonen, Tov Groven, fortalde same kvelden Aasmund kva som hadde hendt på møtet. Kanskje var det ikkje tilfeldig at det nettopp var Tov som melde frå om dette; han var ein av dei rikaste bøndene i bygda, dyktig, flink til å skrive, og varaordførar, men han stod i sterk opposisjon til Smitt i spørsmålet om å rive den gamle kyrkja på Nesland. Vedtaket i kommisjonen kom som eit hardt slag for alle på Plassen. «Det var det haardeste Stød i mit Liv,» sa Aasmund seinare, og Olav Plassen vart så sinna på presten at han viste seg ikkje i kyrkja på lenge.³²

Aasmund tok ikkje imot tilbodet, han hadde då heller ikkje søkt stillinga på Rauland. Han vart så vonbroten over Smitt at han den 30. november skreiv eit klagebrev direkte til biskopen, Jacob von der Lippe i Kristiansand, for det var biskopen som tilsette klokkarar ved hovudkyrkja og lærarar i fastskulen. Klagebrevet førde til ein omfattande korrespondanse, som syner at Smitt ikkje ville at Aasmund Plassen skulle få denne klokkar- og lærarstillinga.

13. desember sende biskopen klagebrevet vidare til prost Høy i Øvre Telemark Vestfjelske prosti og skreiv i det medfølgjande brevet at «En Dimittant fra Asker Seminarium» anker over «at Sognepræsten, der først havde lovet at foreslaae ham udnævnt til Hovedkirkesanger, siden har negtet ham dette». Biskopen bad også prosten om å undersøkje kvalifikasjonane hos båe kandidatane før endeleg tilsetting og at Aasmund Olsen vart orientert om at ankebrevet låg hos prosten «for i sin Tid at komme i tilbørlig Betragtning».³³

Smitt hadde bede Olav Fetveit fungere som lærar frå hausten 1843, og etter at klokkaren i Vinje, Herjus Targjeson – far til stemor av Aasmund – døydde i desember, let presten han også gjera teneste som klokkar ved hovudkyrkja. Presten hadde ikkje lov til å konstituere nokon på denne måten, og det viser kor eigenrådig Smitt var. Først 9. januar 1844 skreiv han til biskopen og tilrådde i samsvar med innstillinga frå skulekommisjonens møte 23. oktober at Olav Fetveit vart tilsett som ny klokkar og lærar ved den påtenkte fastskulen. Smitt fortalde då at Fetveit hadde fungert som klokkar og «omgaaende Skoleholder» på ein framifrå måte. Presten visste ikkje då at biskopen hadde fått eit klagebrev frå Aasmund Olsen og nemnde derfor ikkje den andre kandidaten med eit ord. Smitt underslo såleis opplysningar og trenerte heile saksgangen.

Prosten gjorde som biskopen hadde bede om: Han skreiv til Aasmund Olsen Pladsen 19. januar og fortalde at klagebrevet låg hos han. Men prosten ville også gjera Aasmund merksam på at Smitt hadde tilrådd at Olav Fetveit vart tilsett som klokkar og lærar i Vinje. Dersom Aasmund framleis var interessert i denne posten, syntest prosten han burde sende ein ny søknad til biskopen. Same dagen skreiv også prosten til sokneprest Smitt og fortalde om klagebrevet frå Aasmund og at biskopen hadde bede om at kvalifikasjonane hos båe kandidatane vart undersøkte. Derfor hadde han oppmoda Aasmund om å søkje stillinga på nytt, fortel han Smitt, og bed presten ta imot den nye søknaden frå Aasmund og leggje ved si eiga erklæring «der indeholder Deres Grunde, hvorfor De helst ønsker den af Dem foreslaaede Ole Fætvedt beskikket til hiin Post».³⁴

Av brevjournalen for prostiet går det fram at Aasmund sende inn ein ny søknad, men 13. februar skreiv Smitt til prosten og fortalde at Aasmund hadde drege søknaden attende fordi han var tilsett som lærar ved Mandal Borgerskole. Presten bad også prosten om å få sjå klagebrevet frå Aasmund så framt det ikkje inneheldt «blot løse, ubeviste og iøinefaldende ubeviselige Skumlerier».³⁵ I eit brev frå biskopen av 28. februar 1844 vart så Olav Fetveit konstituert som klokkar ved Vinje kyrkje.

Kvifor ville Smitt ha Olav Fetveit og ikkje Aasmund Plassen? Dei grunnane som prosten bad Smitt sende til prostiet, er ikkje refererte i brevjournalen hos prosten. Etter vitnemåla frå Asker stod dei to om lag likt, Aasmund jamvel eit hakk framom med sitt «Udmærket duelig» mot Olavs «Meget duelig» i hovudkarakter. Men i «Retskrivning og Stiil» hadde Olav Fetveit betre karakter, etter vitnemålet å døme var stilskriving det dårlegaste faget til den komande diktaren. Aasmund hadde fem års praksis som omgangsskulelærar, Olav hadde ingenting. Men Smitt har truleg rådført seg med Gislesen i Asker, og fått greie på at Aasmund kunne vera noko opposisjonell i kristendomsfaget. Om Olavs moralske forhold under opphaldet på seminaret står det på vitnemålet at dei hadde vore «udmærket ved Beskedenhed (…) og vidnet om en saare elskværdig Characteer». Noko liknande står ikkje hos Aasmund, og han var vel ikkje akkurat kjend for å vera smålåten. «Kanskje medlemene av kommisjonen har valt Olav Fetveit for di dei meinte at han var meir omgjengeleg og lettare å ha med å gjera,» spør Leiv Fetveit, soneson til Olav.³⁶ Den sosiale skilnaden mellom kandidatane kan også ha gjort seg gjeldande, Smitt ville halde seg til lags med dei beste bøndene i bygda. Og Aasmund sjølv understrekar at det var «en Gaardmandssøn der fra Bygden» som fekk klokkarposten.³⁷

Aasmund kjende seg sviken og krenka. Det gjekk på æra laus, og derfor kunne han ikkje ta imot det nest beste: klokkarstillinga på Rauland. 25-åringen hadde gjennomlevd den første kollisjonen med dei som styrde, med autoritetane – det skulle bli fleire. Men han møtte meir motgang denne ettersommaren. På grannegarden gjekk det ei hoggande fin jente, Margit Heggestøyl, som han alltid hadde lika godt. Margit var rett nok sju år yngre, ho hadde til og med vore elev hos han i omgangsskulen ei stund, men hadde no vakse seg til å bli ei fåmælt, ung kvinne. Men far til Margit, Talleiv, ville ikkje vita av guten frå Plassen, om han kom heim med aldri så fin ein eksamen. Rikard Berge fortel at Aasmund drog på seg kleda til far sin «naar han sprang til Heggestøyl slik at ikkje gamle Talleiv skulle draga kjensl paa honom».³⁸ Talleiv Heggestøyl var ein klok og mektig mann, han åtte tre gardar og vart seinare ordførar, så den vakre dottera hans kunne ikkje gifte seg med ein fattiggut. Margit vart då også i si tid gift med odelsguten Aslak Særend. Men Aasmund gløymde ikkje Margit så lett. I 1858 skriv han til syskenbarnet sitt, Torgeir Stefansson Vinje, og bed han «underhandle» med ei anna jente, Aasne Berdal, fordi han kunne tenkje seg å gifte seg med Aasne, men så legg han til: «Jeg elsker a’ Margit Heggestøyl i hende, de ere saa like.»³⁹ Minna om Margit har nok også svive i tankane hans då han året etter skreiv diktet «Eit syn».

Ei Gjente eg saag,

som gjorde meg fjaag,

det var, som eg skulde det drøyma.

Eg saag meg so sæl,

eg minnest det vel:

eg aldri det kjem til at gløyma.

(…)

Ja burte ho er,

og endaa so nær:

eg ser ’a, men ikki med Augom.

Eg sviv og eg sviv,

eg driv og eg driv,

og gjeng som eg gjekk millom Draugom.

(…)⁴⁰

Det såg ut som der ikkje fanst livsrom for han i heimbygda. Han hadde berre ein ting å gjera: Å koma seg vekk! Vekk frå Vinje, vekk frå Plassen, vekk frå presten, vekk frå Margit. Det var ei vond avgjerd å ta, kanskje den viktigaste avgjerda i livet hans. Seinare kunne han skjemte med at det var best det gjekk som det gjorde: «Livet var visare enn eg, daa det stelte det slikt for meg.»⁴¹ Hadde Aasmund blitt i heimbygda, ville han neppe erobra den plassen han har i norsk dikting og historie.

«Jeg maatte ud i den vide Verden, og Tanken faldt da igjen paa Amerika.»⁴² Amerika var framtida. Aasmund Plassen tenkte å søkje ei klokkarstilling hos presten J.W.C. Dietrichson i Christiania, han var den første presten som ville reise til Amerika for å arbeide hos dei norske innvandrarane der. Aasmund skreiv derfor til Knud Gislesen og bad om ein attest, og det fekk han, datert 10. november:

«Aasmund Olsen fra Vinje P[ræstegjeld], der i en Tid af 2 Aar har opholdt sig ved Seminariet i Asker, er bleven mig nøie bekjendt som en særdeles sædelig haabefuld ung Mand, der besidder fortrinlige Evner, en for sin Stand ualmindelig Læsning, samt megen Livlighed og Beqvemhed til at være Lærer. Jeg haaber ogsaa, at han samvittighedsfuldt vil benytte de Gaver Gud har betroet ham og med christeligt Sind arbeide i sin himmelske Herres Tjeneste, hvortil jeg ønsker ham beqvem Anledning og Guds Velsignelse.»⁴³

Med skreppa på ryggen la Aasmund denne gongen vegen om Skien, også for å spørje om ein lærarpost der, som han eigentleg ikkje ville ha. Han skal også ha fått det underlege svaret at han hadde for gode attestar for posten. Vidare kom han seg med karjolskyss til Larvik, der han gjekk om bord i ei skute som frakta høy til Christiania. Men ved Færder tok nordavinden og feia båten til havs att, så turen tok åtte dagar før dei nådde hovudstaden. Då hadde Dietrichson tilsett ein annan i klokkarstillinga, og Aasmund «reiste da mismodig hjem igjen i Slud og Sne, og tænkte atter paa Amerika».⁴⁴

Han søkte også ein lærarpost i Nes i Hallingdal, truleg før annonsen for lærarposten i Mandal dukka opp. Annonsen stod i Morgenbladet for 6. november 1843, og søknadsfristen var 15. desember. Alle heime på Plassen, far, stemor, syster og halvbror var sterkt imot Amerika-feberen hans, og dei nærmast tvinga Aasmund til å søkje posten i Mandal. Han skreiv då ein stutt søknad fordi han hadde så lite lyst på stillinga. Seinare fekk han høyre at det nettopp var den korte og forstandige søknaden som gjorde utslaget. Det kom inn i alt elleve søknader på stillinga i Mandal, ein av dei var frå Marcus Thrane, som dreiv ein privatskule på Lillehammer. 2. januar hadde styret for Mandals Borgerskole møte, og i skrivet frå møtet til stiftsdireksjonen heiter det at styret «er eenstemmig av den Formening, at Seminarist Aasmund Olsen bør gives Fortrinnet. En udmærket Seminarist, hvilket man har al Grund til at antage Aasmund Olsen for at være, anseer Bestyrelsen for fortrinlig skikket til at overtage en saadan Lærerpost».⁴⁵

Først i februar fekk Aasmund melding om at han hadde fått posten i Mandal, og drog så den fornya søknaden om klokkar- og lærarposten i Vinje attende. Heimbygda hadde ikkje bruk for ein av dei mest velutstyrte unge mennene sine, medan byborgarskapet gjorde seg klar til å ta imot han denne våren. Aasmund Olsen skulle møte på Borgerskolen i Mandal første mars, og på ny måtte han låne pengar for å koma seg av stad. Margit fekk låne fire dalar av grannen til reisa hans mot å baka flatbrød for summen om broren ikkje klara å betale gjelda eller kom bort.

Lyst eller ikkje lyst på stillinga i Mandal, det var i alle fall ei kraftig oppreising frå nederlaga i Vinje. Med lett hjarta spende Aasmund derfor på seg skiene for å fara heiane sørover. Ein av vennene frå gutedagane, Aslak Vinje, følgde han dei første kjende mila, til Skafså.

Men så var han aleine på ferda ut i verda – til småbyen.