Bergljot K. Nordal

Magda

Roman

Er det morgonlyset som stikk slik i auga? Ho prøver å løfte den høgre handa opp mot panna for å skyggje for lyskjelda, men handa ligg like tung på dyna. Handa hennar lystrer henne ikkje. Er det morgonlyset som stikk slik i auga? Ho vender ansiktet andre vegen, mot kroppen hans, som ligg i senga ved sida av. Men det hjelper ikkje, det er ikkje morgonlyset som stikk i auga. Eg må løfte handa, tenker ho, i alle fall løfte armen, slik at eg kan skyggje for lyset. Det stikk, det brenn som om det var to glødande solkuler som låg i augehòlene hennar. Det gløder og syng i øyra. Han ligg ikkje i senga lenger, han står på badet og syng, ei vise om ein sommardag ved sjøen. Ho vil synge med, men det blir berre små klynk. Så kjem han inn att, står ved fotenden og løfter hendene ut mot henne, ho ser det ikkje, men ho høyrer det, ho høyrer hendene hans opne seg og munnen hans forme seg til eit kyss, før alt revnar og eksploderer i tusen millionar fargar. Auga hennar sprenger seg ut og blir liggande oppå dyna. Ho har greidd å løfte seg opp på albogane og no ligg ho med auga på dyna, og mannen hennar er borte.

– Han var ein flott mann, Magda. Ein nydeleg flott og galant mann som alltid løfta på hatten då han helsa på meg.

Kvinna som seier dette står med ein kaffikopp i handa. Ho nipper forsiktig til kaffien, brenn seg på tunga, og kommenterer alle bileta på veggen over skjenken.

– Nei, er dette den yngre bror hans? Så like dei var! Nei, så kjekke unge menn, ja, det er det eg seier, han var ein flott mann.

Magda ser kvinna bevege leppene fram og attende mot koppen, og løfter kaffikanna for å skjenke i meir.

– Han var musiker, seier Magda, og tømmer i meir kaffi. Det ryk frå kannetuten og ned i koppen.

– Nei, det var han vel ikkje akkurat.

– Jau, han var musiker. Magda smiler mot koppen til kvinna, som nøler og ser fort rundt seg før ho bles lett ned i koppen.

– Men var han ikkje sløydlærar?

Magda skjønner ikkje kva kvinna ikkje skjønner. Men ho smiler til henne og nikkar mot kakefatet.

– Det eine utelèt ikkje det andre. Prøv bringebærkaka!

Det er fleire i Magda si stue som har forsynt seg av bringebærkaka. Ho er ikkje sikker på om ho kjenner alle i dag. Men dei smiler så fint og bruker så mange flotte ord når dei snakkar om mannen hennar. Og dei liker tydelegvis bringebærkaka. Det gjer godt å sjå alle menneska i stua hennar som liker kaffien og forsyner seg av kakene. Ho høyrer dei smattar og mmmm-ar frå kvar ein krok. Det gjer at ho svevar gjennom rommet, med kaffikanna og kakefatet. Ho raudnar då presten tar henne lett på aksla og fortel henne at den bringebærkaka var aldeles fortreffeleg. Ho raudnar av lukke og skam.

– Ja, han var musiker, ein flott musiker. Ho hevar stemma, for å vere sikker på at fleire enn Gunvor høyrer kva ho seier. – Han spelte på husorgelet nede i kjellaren. Swing og cha-cha-cha.

Magda står framleis med kakefatet og kaffikanna då ho viser nokre dansesteg. Ho kjenner seg underleg lett i hovudet, og ser rundt på menneska i stua. Ho ser at dei ikkje skjønner, og ho skjønner verkeleg ikkje kva det er så vanskeleg å skjønne. Ho ser Rut stå borte ved pianoet. Sjølv ikkje Rut forstår noko av det Magda seier.

– Og rumba!

Kaffikanna begynner å bli tung i den høgre handa. Ho må le det bort, det at dei ikkje skjønner orda hennar. Det treng ikkje bety at det ikkje er sant.

Nei, no skammar ho seg. Det var ikkje slik det skulle bli. Ho meinte det jo berre godt då ho ville avsløre kva Bodvar og ho hadde friska opp att det siste året, dansekunsten!

– Men Magda …

Der står han, ved sida av Rut, med hendene i lomma, i tøflane sine. – Men Magda, då, seier han, og ser på henne med buskete augebryn. – Eg sa jo at dette skulle vere mellom oss, no skuffar du meg.

Jaja. Jajajaja. Jajajajajaja.

– Jajajajaja. No må de forsyne dykk med kaker, så skal eg kome rundt med kaffi!

Det er heilt stille i stua. Nokre står med kaffikoppar og andre står med sølvskeier. Ho ser rundt på munnane, for å sjå om dei snurpar seg ved tanken på Bodvar og Magda på dansegolvet, men ho ser ikkje riktig klart lenger. Det doggar visst på brillene hennar. Men ho smiler framleis, heilt ut i alle hjørne, og skjenker kaffi til dressnippar som sørgjer over mannen hennar, Bodvar, som aldri riktig slutta i jobben som kontormedarbeider i Indremisjonen, som vart til ei plage etter kvart, fordi han aldri gav seg, som fekk overrekt blomar og rosemåla bolle og ei bok den dagen han gjekk av med pensjon, men som kom attende dagen etter. Bodvar som gjekk på posten for dei, og vatna blomane på kontoret, sjølv om den nye kontormedarbeidaren, ei ung kvinne med joggesko – Bodvar meinte det var altfor lite høgtidleg å gå på arbeid i joggesko, ho trimma ikkje akkurat, ho sat jo berre på den nye kontorstolen sin og svinga hit og dit mellom dataskjermen og telefonen – var fullt i stand til å vatne blomane og gå på postkontoret sjølv. Bodvar som stilte opp kvar morgon klokka ni, sjølv om krinssekretæren tre gonger hadde bedt han om å gå heim og nyte pensjonisttilværet. Jau då, Magda visste det.

Ho visste også kvifor han ikkje gjekk heim.

Menneska i stua hennar har begynt å ete att. Dei skrapar asjettane og tømmer kaffikoppane og begynner å bere ut på kjøkkenet. Venninnene frå Bedehusforeininga, dei som alltid tar eit tak på kjøkkenet under møte og basarar, står ved vasken og skyljer omhyggeleg før dei plasserer i oppvaskmaskina. Magda står i døropninga med kaffikanna og kakefatet og ser på. Når Rut bøyer seg over oppvaskmaskina, står baken hennar opp og ut, han er rund og godt polstra med ullstrømpebukse, underskjørt og foldeskjørt.

Rut er alltid redd for å fryse på seg likt og ulikt. Ho vart født tre veker for tidleg, i mai 1940, heime i stua. Det var tidleg i mai og framleis snø rundt huset og tele i jorda. Denne telen sette seg i ryggmergen hennar. Det er difor ho alltid frys, meiner Rut. Difor ho alltid må ha ull og sjal. Rut og Magda møttest ein glødande dag midt i livet. Og sidan har dei vore saman.

No ryddar Rut inn resten av oppvasken og tørkar av benken, før ho snur seg mot Magda og tar frå henne kaffikanna og kakefatet.

– Berre gå opp og legg deg, Magda, du ser trøytt ut.

Ho seier det i éin bevegelse frå oppvaskbenken, gjennom lufta, bort til Magda og attende. Ho tømmer kaffikanna og fyller ho med rykande varmt vatn, før ho tømmer henne att og set henne opp-ned på oppvaskbenken, legg plastikk over kaka og plasserer henne nedst i kjøleskapet, før ho ombestemmer seg og seier ned i plastikken at ho tar med seg denne kaka heim, du har så mange likevel, det blir for mykje for deg, blir det ikkje?

Rut står brått heilt kurrande stille og ser på Magda med store blå auge. Ho ser innover i auga hennar og heilt inn i sjela, den sorgtunge sjela som gjer at ein snakkar over seg.

– Kjære deg, Magda, du treng ikkje seie alt du tenker i dag. Sjølvsagt har du mykje å tenke på, og då er det fort at det går i surr for deg.

Magda vinkar Rut av garde.

– Eg ringer i morgon! ropar Rut før ho slenger att porten etter seg. Før ho gjekk, løfta Rut handa og strauk Magda varsamt over kjaken. Skrukkete hand over mjuk skrukkekjake. Ho veit så mykje, ho Rut. Ryddar oppvasken og tar med seg kakerestar, utan at Magda treng be henne, stryk henne over kjaken til og med, utan at Magda treng gråte for det. No vinkar ho Rut av garde og låser døra. Ho hadde meint å gå ned i kjellaren og danse, men no er det liksom brukt opp. Kjøkkenet er ryddig og blankt skinande i respateksplatene. Det er ingenting som vitnar om noko minnesamvær, utanom blomehavet i stua, og parfyme- og kake- og kaffilukta, som Magda ikkje kjenner, som heng att i gardinene. Magda stryk seg sjølv over kjaken, for å kjenne korleis ho kjennest ut.

No skal Magda sørgje.

Bodvar og Magda kjøpte tomta og bygde huset medan borna var små. Då var det stein og tre overalt. Det tok ti år før ein kunne sjå tydeleg forskjell på hage og utmark rundt alle husa. I nabohusa budde det unge foreldre og unge ungar. Alle fekk nokon å leike med. Truls var sju år og Mari fem år då dei flytta inn. Og så anla dei hage, og Magda planta busker og epletre og rispkjørr og rabarbra. Det er slikt ein skal ha i ein barndom, hadde ho tenkt då ho planta det. Mari gjekk med sukkerkopp og rabarbra sommaren lang, og Truls spikka piler av solbærkvistane som Bodvar klipte av om hausten. Då snøen gjekk om våren att, og molda tina, lukta det solbær av buskene lenge før dei blømde.

Truls og Magda likte å bade tidleg om morgonen. Stien ned til vatnet var bratt og vatnet oftast kaldt, men dei vart alltid varme av å gå opp att. Kroppen vart liksom ekstra mjuk og sterk.

Bodvar gjekk alltid med støvlar når han jobba i hagen. Han jobba ikkje mykje der, men han klipte plenen, og han stod for kantklippinga og buskklippinga og hekkeklippinga. Magda stod for blomar og bærplukking og eplesanking og sylting og safting. Slikt ho lærte på husmorskulen i si tid. Og hermetisering. Det hende ho hermetiserte epla dersom dei var riktig fine. Då kunne dei ha epledessert langt ut i desember, kvar dag. Bodvar var ikkje glad i epledessert. Det hende han sa det til henne. Då kunne han legge frå seg skeia etter å ha delt eplebiten i skåla si i åtte like store delar, løfte hovudet og sjå på klokka som hang til venstre for Magda sin plass ved kjøkkenbordet: «Det er ikkje deg, det er epla. Dei skal vere harde.» Men han åt desserten.

Då dei gifta seg, hadde Bodvar nettopp fått jobb som sløydlærar ved framhaldsskulen. Han hadde ei mørk glinsande bølgje som gjekk tvers gjennom håret, og to mørkeblå auge som gjekk rett inn hjå Magda. Han sa visst ikkje så mykje i timane, berre «vinkelrett på planken, med trelim og trebolt, og la stå i 30 minutt» og «stille i rekkene!». Gutane elska han, og han elska dei. Han bevegde seg i store, seige tak. Betonggolvet på sløydsalen saug han til seg. Slik stod han rak som ei søyle og tok imot sonen sin på besøk hjå pappa på jobb. Dei var så stolte, begge to, både Truls og Bodvar. Pappa min er sterkast. Sonen min blir endå sterkare. Då Truls vart skolegut, tok Bodvar fire år som vaktmeister på samfunnshuset til Truls var ute av barneskulen.

Då gjekk Bodvar attende til sløydsalen, og der jobba han heilt fram til ulukka. Han sa opp arbeidet ei veke etter at eleven kappa av seg fingeren på kappsaga. Det var mykje blod og høge skrik og det sette seg i øyra og i sinnet hjå Bodvar. Han slutta og gjekk heime i tre månader før han fekk arbeid som sekretær på Indremisjonskontoret. Det var Gud som hadde sagt det til han, at han skulle gå ein tur innom kontoret ein av dagane for å helse på den nye krinssekretæren. Han var ein triveleg mann, den nye krinssekretæren, og ein mann i knipe, for kontordama hadde fått dobbeltsidig lungebetennelse og alt stod på hovudet i alt praktisk og administrativt. Bodvar hadde jobba som sløydlærar i 40 år, men han visste då opp-ned på ei skrivemaskin, og stensilmaskin hadde dei på skulen. Dei drakk ein kopp kaffi saman, ba til Gud saman, og så var Bodvar tilsett i Indremisjonen.

Bodvar og Magda brukte å danse kvar laurdag då borna var små. Men alltid etter leggetid, og aldri meir enn to dansar. Han visste då kva dei ville seie på bedehuset. Ikkje at dei hadde sagt noko om slikt noko, men han visste då.

Det var lenge sidan det, at borna var små.

Magda var glad i jobben sin på Samsons Damekolleksjon. Ein periode dreiv ho til og med heile bedrifta medan Samson sjølv var på Sørlandet for å ordne opp i buet etter mor si. Han vart verande i nesten ein månad, og Magda fekk ansvaret for bestillingar, skreddaroppdrag og kassa. Ho sov ikkje på tre veker, gjekk i ein lukkerus frå morgon til kveld og natta gjennom. Ho var ikkje til å leve med, meinte Bodvar, og han vart veldig glad då Samson kom heim att, sjølv om han ikkje syntest noko om at ho jobba med han Samson. Samson var fin i rørslene sine. Han hadde smale hender som bretta saman buksene lik mor til Bodvar. Bodvar likte ikkje Samson i det heile. Men innimellom kunne Magda skimte auga hans når han kom innom henne dei dagane han slutta tidleg. Bodvar såg på henne, frå topp til tå, slukte henne med auga sine, heilt til ho begynte å skjelve på hendene og i smilet. Då hende det også at han hadde laga middag til ho kom heim. Ho såg han aldri gjere det, den stod der berre, heilt klar: poteter, grønsaker og kjøttkaker, slikt ho hadde i frysaren. Mari og Truls var berre fort innom og åt før dei sprang ut att, på leikeplassen eller i skogen bak huset. Slik kunne dei bli sittande åleine ved middagsbordet heilt til sausen på tallerkane var stivna. Og om kvelden, då alt var stille og lysa var sløkt, kunne ho framleis kjenne auga hans på seg, og så fann ho hendene hans.

Magda voks opp på Vestlandet, rett over fjellet, like før tettstaden med dei grøne bakkane og den lune fjorden heilt inn på stranda. Ein sommar tok dei toget austover og stoppa nesten midt på fjellet. Slik møtte ho Bodvar, «løpegut» for det flottaste hotellet. Magda og foreldra hennar budde ikkje på det flottaste hotellet, men det hindra dei ikkje i å spasere sakte forbi inngangen kvar dag i ei veke. Sidan møtte ho Bodvar på Voss, for han kom nemleg etter henne, og tok jobb på trevarebedrifta BAKKA & SON. Slik vart han sløydlærar og forlova med Magda. Dei gifta seg som ungdommar og flytta til heimbygda til Bodvar, men fekk ikkje born. Det var mange som lura, Magda òg, men det skulle ikkje bli slik, såg det ut til. Ho var i ferd med å avfinne seg med det, Bodvar òg, sjølv om det låg tett og klamt mellom dei. Dei elska kvarandre og kunne finne ut av det, meinte dei. Det hende han sukka tungt ut i lufta, kvar som helst.

Magda hadde gått på husmorskule, men fekk ikkje bruk for så mykje av den kunnskapen, for ho kunne ikkje gå heime når ho ikkje hadde born å stelle for. Det meinte til og med Bodvar. Så Magda tok seg arbeid, fyrst vaska ho barneskulen, sidan jobba ho litt hjå Einarsens eftf. Grønt og kjødt, før ho vart ansatt hjå Salomon. Og slik gjekk åra, heilt til ho ein morgon på nyåret vakna av at rommet gjekk rundt for henne. Bodvar låg framleis i senga ved sida av, ho kjende han i mørkret, og sjølv om ho ikkje såg noko anna enn eit svakt lysskjær frå dørsprekken ut i gangen, gjekk rommet rundt for henne. Ho løfta hovudet forsiktig og kjende at magen hennar gjekk rundt for henne òg. Så la ho seg roleg ned på puta med handa mot underlivet. Fyrst kom Truls, så kom Mari. Og så var dei ein familie, så sjølvsagt som alle andre familiar.

No bur Magda åleine i huset. Ho står framleis og ser på kjøkkenet og blomehavet i stua.

Takk for i dag, seier ho. Det er ikkje seint, men det er heller ikkje for tidleg til å legge seg, ikkje etter ein lang dag med begravelse og alt muleg. På veg opp trappa tenker ho cha-cha-cha-steg i raskt tempo over kjellargolvet.

Magda brettar bort sengeteppet frå den eine sida av senga. Ho set seg på kanten og skal til å kippe av seg finskoa. Ho ombestemmer seg, rettar seg opp og legg sengeteppet på plass, går over til den andre sida, den som er lengst frå glaset, nærast klesskapet, løfter bort sengeteppet og set seg på sengekanten der. Tøflane hans må eg rydde bort, og dressane i skapet. Bibelen hans kan settast ned i hylla. Eg har jo min eigen, om eg skulle trenge han. Kleda i skapet må eg sende bort. Skoa hans. No er han ikkje her lenger. No har eg mitt eige rom, tenker ho. Cha-cha-cha og eige rom, med kva mulegheiter som helst. Ho knepper opp den svarte silkeblusa og slepper opp låsen på bh-en. Det stramme beltet rundt brystet slepper taket, og alt kan falle, akslene òg. Ho slepper pusten og tenker at Rut kanskje aldri kjenner kjølig kveldsluft mot huda si, så redd er ho for trekk. Det er sørgjeleg at Rut lever slik, seier Magda til seg sjølv. Men slik går det vel når ein lever for lenge. Humre kan ho òg, sjølv etter slik ein lang dag. Mitt eige rom, det er ikkje verst. Dei andre romma i huset er vorte brukt til gjesterom og kontor og arbeidsplass for både Bodvar og henne, og borna då dei budde heime. No er dei flytta ut, og langt av garde, for lenge sidan.

Mari var i begravelsen og i minnesamværet, men hadde ikkje mulegheit til å bli verande, for mannen hennar hadde ei frykteleg omgangssjuke og trengte hjelp, og dessutan var ho jo redd for å smitte både mor si og alle gjestene. Ho song nede i stua, før Magda serverte kaffien. Mari song «Eg veit i himmelrik ei borg» med ei klokkeklar stemme. Dei har så reine og klare stemmer, borna til Magda og Bodvar. På bedehuset meinte dei at Truls og Mari hadde ei gåve frå Gud. Det meinte kanskje Magda òg. Ho meiner det framleis, men det er ikkje alltid så lett å bruke desse gåvene, og det er ikkje alltid ein skal gjere eit yrke av dei, kva det no enn måtte vere. Rut, til dømes, ho meiner ho har evner til å trakte kaffi og organisere basarkjøkkenet på bedehuset og besøke eldre og sjuke, men ho har ikkje gjort det til noko yrke, ho gjer det når det høver seg slik. Magda har ingen gåver, ikkje på den måten. Ho har sikkert andre eigenskapar, men kva dei er, har ho ikkje funne ut enno.

I morgon er det sankthansfeiring i vellet, på vollen borti vegen. Slikt liker ikkje Bodvar. Det vil bli mykje vals og slinger og rangel. Det skal vere ein samankomst på bedehuset i morgon òg. Rut meiner at Magda skal vere med dit. Rut meiner det berre godt, og ho meiner ofte det Bodvar meiner. Magda legg hendene oppå dyna og faldar dei.

– Kjære Gud. No er det du og eg.