Alfred Hauge

Vegen til det døde paradiset

Roman

Gyldendal

Fyrste kapitlet

Korleis Svein Uredd og Maria fekk høyra

soga om den døde paradishagen og sidan

gav seg i veg på ei lang ferd.

Det var ein gong for lenge sidan at pesten herja vidt kring mange land og rike. Bygder la han øyde og byar gjorde han fåmente, og sorg og sakn fylgde i faret.

Ingen visste kvar han kom frå eller kvar han drog av, men alle stader der riset hans råka, hadde det synt seg ein ovstor fugl i førevegen. Vengene hans var så breie at der han flaug, skifte lys og skugge som når skyer driv over himmelen ein solbjart dag, og skogane svaga under vengeslaga slik dei gjer når eit hardt uver jagar fram.

Fråsegna om fuglen og alt vondt som med han fylgde, gjekk fort som bylgjer på hav og lauseld i gamle hus, og når det då hende at folk fekk sjå han, slo angsten dei.

Kvar fylgde sin hått. – Sume let all sømd fara. Dei åt og drakk utan mål og måte, dei herja og stal; vald og drap vart dagleg gjerning. Men andre gjorde bot. Bygdene kring óma kyrkjeklokkene med tunge slag, og innanfor alle bymurar kledde kvinner og menn seg i sekk og oske. Gråtande gjekk dei gjennom gatene, piska kvarandre med piggute sveper til blodet rann og kjøt losna frå bein. På gravene til framfarne ætter kasta dei seg å gruve, vrei hendene mot himmelen og tagg den Allmektige om hjelp. Men aldri fekk bønene svar, og gråt syntest inga medkjensle å vekkja. Der fuglen flaug føre, kom ljåmannen etter. På årane kolna oska, mugg kvitna på telet, mysene yngla i sengehalmen og makk aula i gapande augnehol. Men i gamal tømre og svarte bjelkar slo veggsmeden – det gav lyd som når ei klokke skundar mot midnatt i stille, sovande stover.

I ei bygd nordom dalar og heiar, avsides frå grend og allfarveg, låg ei lita hytte langt inni svarte skogen. Der budde ein bror og ei syster åleine. Faren hadde slokna med dei enno var små, men mora levde til dei kunne greia seg sjølve. No var båe vaksne. Broren hadde mannast og trådde ut i verda, mot djerv dåd og større bragder enn livet i einslege skogar kunne by på, og systera var i den alder då friarar byrjar koma til gards. Ho heitte Maria. Augo hennar var kløkke som hjå skjerr fugl, og håret gult som åkeren det belet folk bryner sigden og sopar gamal halm av låvegolvet. Guten heitte Svein, og etterdi han hadde synt seg å vera mykje til kar og ikkje veik anten for valdsmenn eller udyr, kalla folk han Svein Uredd.

Dei levde godt i lag, Svein og Maria, som sysken skal gjera, og fanst det enn inga ovnøgd i huset, så lei dei ikkje naud heller. Svein var ein fræg veidemann og Maria hag i all husens gjerning. Ho spann ull, stjorna dyr og steikte brød på hella. Fuglen og alt hans uverk visste dei inkje om, for inn over deira skog hadde han ikkje floge, og sjeldan steig vidfarande folk innom døra med tidend om det som bar til uti verda.

Men så hende det seint ein kveld at dei høyrde trakk av framande fotsteg på dørsteinane. Utanfor stod ei ung kone. Ho var dogga i håret av drivande regn og sårføtt etter flakking på ulende stigar. Ein stor sekk bar ho på ryggen, og med den frie armen heldt ho eit barn inn mot bringa. Det var vél inntulla i klutar, så ikkje ein gong andletet synte. Barnet sutra og anka seg; dei stunda nok etter å koma under tak, båe to.

– Gjer vél og stig innanfor, sa Maria. Det vesle turvte få varmt å drikka, og sjølv ser du meg ut å vera både våt og valen.

– Signe deg for så gode ord, svara kona. Vide har eg fare og rakt både heiar og berg, og mang ei dør har eg stogga ved, men barnegråt kløkte aldri hjarto hjå husens folk, og bønene mine lånte dei ikkje øyra til. Ingen har møtt meg slik som du, og det skal du ikkje ha gjort for inkje.

Då ho var innkomen og hadde fått klutane av barnet, stokk Maria der ho stod og såg på, for heile den vesle kroppen var ille tilreidd av svarte og blå kaunar som det taut blod og verk or.

Kona sa:

– No skjønar du kvi folk har sett oss slå for dør, men eg var vis vorten av skade, og difor dekte eg til andletet på barnet mitt før eg kom hit. Kjære vene, send oss ikkje ut att!

– Er det vesle slik i vande, tarv det enn sårare til alt som godt er, svara Maria. Og herifrå treng de ikkje fara før de sjølve vil.

Til dette mælte den framande kvinna:

– Du har visst ikkje høyrt gjete all den fælske som no trugar folk kvar dei enn bur. Og eg vil ikkje dylja for deg at det er pesten barnet mitt dregst med.

Slik fekk Maria fyrste gongen høyra rygdene om ufuglen og alt hans verk. Men ikkje då heller varsla den tanken seg at ho skulle driva armingane på dør. Ho leita fram småplagg som låg att etter den tid ho sjølv var sogbarn, og vatn vermde ho i gryte på gruva. Og då barnet hadde fått sitt stell, fann ho fram helgestakken sin til kona og sa:

– Heng no dei våte plagga dine nær elden, så turkar dei til morgons. Og sekken din kan vi setja til sides uti kleven.

– Nei, svara kona, sekken lyt eg ha hjå meg. Eg fekk han av ein riddarsmann eg møtte ein dag. Han bad meg ta vél vare på han og kvila på han fyrste natta eg vart beden inn under tak. Og kan vi no få roa oss her på golvet attmed gruva, er alt godt.

– På golvet skal du ikkje liggja, let Maria, men i mi eiga seng skal du og barnet ditt sova.

Og slik vart det, endå kona bad seg unna så stor ei velgjerd. Maria tok sjølv sekken og la han ovanpå halmen i senga si. Så kara ho oska over glørne, Svein stengde, og dei kvara seg.

Men då mora skulle stella barnet morgonen etter, var huda på det heil og kvit. Ikkje så mykje som ei turr skurve tedde att etter såra. Og det vesle greip uti veret med små fingrar, smilte og gav godlæte frå seg. – Og ho sa til Maria:

– Ferda mi er snart gjord; ved fyrste nymåne er eg framme om alt går vél. Og sekken tykkjest ha gjort tenest som han var tiltenkt. No skal du berre la han liggja i senga di, og eg spår deg at då kjem du til å kvila mjukare og sova søtare enn du nokosinne før har gjort. Men akta deg at du ikkje tømer halmen or han eller spiller eitt einaste strå; for slik sa riddarsmannen til meg òg.

Med så tala bad ho farvel og gjekk. Men den dagen vart ikkje som andre dagar for Maria. Driven av mange tankar flakka ho kring i skogen alt til skyminga kom; ho spegla seg i stille kulpar og plukka blomar som vaks i den grøne mosen. Og om kvelden sa ho til Svein:

– Trur du aldri nokon kjem til å verta glad i meg?

– Eg tenkjer ’kje anna, svara han, godhjarta og ven som du er. Men gjer deg inga sut for slikt. Enno er du knapt i rette alderen.

Den natta som no kom, sov Maria på halmsekken, og ho drøymde ein underleg draum. Ho tykte ho kvilde i mjukt gras under høge tre og stirde mot kvite skyer som dreiv over krunene. Då kom det ein ung prins ridande. Det blenkte som av gull i sporane hans, og kleda han bar, var blodraude på let. Han stogga og steig av hesten, bøygde seg over henne og kyste henne, og han var langt fagrare enn nokon mann ho før hadde sett. Då augo hans møtte hennar, vart ho vis med at han bar elsk til henne, og då hendene hans rørde ved henne, gjekk det bylgjer av sæle gjennom alt hennar hold. Og før han reiste seg og steig på hesten att, sa han:

– Maria, du som eg alltid har elska, stå opp og fylg med.

Då ho vakna, låg ho og gret, men endå var hugen hennar fylt av glede. Svein var alt på føter komen; han stod med bogen over aksla, budd til å dra på veideferd.

– Kva går det av deg, syster? spurde han. Du græt og lær på same tid. Eg spår du har drøymt?

Då fortalde ho han om prinsen, men han gantast berre med henne og tok inkje varsel av draumen.

– Ja, sjå berre til, sa han, her kjem snart friar til gards, og vert det ’kje prins, så vert det i minsto ein riddar!

Men Maria akta lite på fantorda hans, og den dagen méd gjekk ho kring i skogen, lydde på fuglesongen og spegla seg i stille kulpar, og ho tenkte på prinsen ho hadde drøymt om.

Mot kvelden kom Svein heim att. Han hadde større fengd enn vanleg var, og Maria tok det finaste av kjøtet og hengde det på spet over elden. Og ho spurde han:

– Trur du aldri nokon kjem til å verta glad i meg?

– Nei, menn trur eg ei! svara Svein med ein løynsk blenk i augo. Du vert gåande møykjerring til det gror mose på treskorne dine!

Ikkje før hadde han sagt dette, så høyrde dei hovtramp i tunet, og båe skunda seg til dørar, ville sjå kven som rei fram etter så einslege stigar. Utanfor stod ein ung riddar, vent kledd og vél væpna.

Han helsa dei med høviske ord og spurde:

– Kan eg få tak over hovudet her i natt og stallrom åt hesten, for eg har ride langt i dag?

– Velkomen er du til husar, gode riddar, svara Svein. Her skal det ikkje vanta rom eller etande for nokon av dykk. Syster mi har hjortesteik hangande over elden, og godt fór skal eg finna åt hesten din.

Så tok Svein og leidde hesten på stallen og la av det finaste høyet i krubba. Men Maria synte riddaren innanfor. Ho hugsa draumen sin og undrast kva ærend han kunne ha, og ho gledde seg endå ho såg at mannen ingen prins var.

Då Svein kom frå stallen, sette dei seg til bords og tok for seg av det unge hjortekjøtet, og elles diska Maria opp med det beste ho hadde å by på både av mat og drykk. Ein riddar var sakte likare van, orsaka ho seg, men han takka til og let vél over det som fram var sett.

Då måltidet var gjort, spurde Svein:

– Kva tidender høyrer du, som kjem langvegs frå og har sett både bygder og byar som eg og syster mi ikkje veit namnet på ein gong?

– Ilt spørst og verre vert spått, svara riddarsmannen, og så fortalde han dei om den ovstore fuglen og all den ulukke han valda.

– Tungsamt har eg tidt tykt det var å bu einsleg til, sa Svein. Det finst mange gleder ein må sakna her. Men etter det eg no har høyrt, vert vi sparde for mangt vondt òg. No ville eg gjerne vita, riddarsmann, kva fugl er dette, og er det inga råd å fanga han og få gjort det av med han? Ei slik bragd kunne eg lysta å vera med på.

– Jau, ei råd finst det, svara riddaren, og ærendet mitt er nett å leita opp den modige mannen som vil våga liv og blod for å knekkja Tubal; – slik heiter fuglen.

– Det berst meg føre at du veit meir om dette enn du har ført i munnen til no, svara Svein, og er du ikkje altfor huga på å sengja deg straks, ville eg gjerne lyda på det du har å leggja til.

– Eg sit gjerne – om så var til det dagast, svara den framande, for det er ei underleg soge, og ho tek ikkje snøgt ende. Eg tenkjer ’kje anna enn eg er komen til kriste folk; de har høyrt gjete paradishagen, veit eg?

Jau, let dei, både Svein og Maria, dei hadde då det.

– Eg er vél kjend i paradishagen, sa han, for eg har vore skogvaktar der, og eg kjem nok til å venda attende og ta over det ombodet å nyo med tid og stund. Men rett gjer de når de kallar meg riddarsmann lell, for eg står i teneste hjå ein kongsson, og han sende meg ut på denne ferda.

No er det å fortelja om paradishagen, heldt han fram, at vél vart Adam og Eva drivne ut, ille som dei hadde stelt seg, men endå fanst det ein att der, som ikkje fall for den sløge ormen sine meinråder. Sume seier han var bror åt Adam, men ingen veit det for visst, og rette namnet hans vert aldri nemnt, anna vi kallar han kongssonen. Det ordet går òg, at han var utsedd til å rikja og rå i paradishagen, men før det kunne verta røyndom, måtte ormen tynast, for under hans velde hadde det no gjeve seg, alt som levde der, endå han i synom meir freista trælekår enn hovdingkår, der han kræla på buken og nærde seg med mold.

Ormen visste at så lenge kongssonen endå heldt til i hagen, stod hans eige liv på spel, og han ottast at han ikkje greidde berga det i lengda om han kraup på jorda, for då kunne kven som huga, setja hælen på hovudet hans.

Ingen veit korleis det gjekk til, som de no skal høyra, men ein dag var ormen borte, og stigane hans i graset grodde til. Men då ei tid hadde lide, sat det ein dag ein ovstor fugl i kunnskapstreet – han er det som no kallast Tubal. Denne fuglen gjorde seg til herre over alt stort flygande i hagen, ørnar og gribbar og andre ufuglar, men lerka og svala og alt smått og vent flygande, dei tok til vengene og drog sin veg. Og Tubal og dei hine store fuglane aga alle dyr i hagen, dei som gjekk på jorda, for han var sterkare enn løva, sløgare enn tigeren og meir vondhuga enn nashornet.

Men kongssonen fór til eit land langt borte og bygde borg og festning på eit berg som lyfter kruna si over skyene og ligg så høgt at ikkje ein gong Tubals venger ber fram og opp dit. Dette berget kallast Det kvite fjellet.

Men med Tubal gjekk det slik til: Han nærde seg av kjernane i epla som vaks på kunnskapstreet, og slik kraft åtte dei og så vél metta dei, at åt han or eitt eple kvar haust når det var moge, så hadde han nøgd for det året. – Og det underlege hende at når ei ny frukt grodde på same kvisten, var ho av gull, og ho fall aldri ned. Og liknande gjekk det med kvar ei grein som gullepla hekk på; ho vart til sylv.

Men frå kunnskapstreet breidde gullet seg som ei sott til alt som grodde i hagen, for dei fuglane som Tubal hadde makt over, valda alle same skaden som han sjølv; og når dei slo seg ned snart ein stad, så ein annan, og åt av blad og bær og søte frukter, gjekk det slik at på resten vart heile hagen gylt og glimande, men meir og meir utan liv. Det skein frå han på lang lei, som når elden får overtak i ein stor by, men stillare og stillare vart det der. Og frå då av byrja dei å nemna han det døde paradiset.

Men i livstreet våga ikkje Tubal å setja seg, for det hadde aldri Adam og Eva rørt ved, og det hadde ikkje vorte med i syndefallet.

Og med desse to trea, livstreet og kunnskapstreet, har det seg såleis: Inkje av dei fræver seg sjølv. Men skal dei kvart for seg bera frukt, må vinden blåsa blomemjøl frå det eine over til hitt, for slik er det laga med dei. Og etterdi det stendig vart fleire gulleple på kunnskapstreet, kom det stendig færre blomar og færre frukter på livstreet òg. Det folna nedanfrå og gjordest til gull, det méd, men endå kvitna kruna kvar vår i tusentals år på båe to, og toppen lavde av alde kvar haust, for fuglen Tubal snøydde grein for grein nedanfrå.

Med dette hadde han på resten gjort så stor skade at det hekk berre eitt einaste eple att i kunnskapstreet. Og han visste at når det var oppete, ville han svelta i hel, eller òg laut han finna seg ei råd til å koma over i livstreet. Der var det òg berre eitt einaste eple att no. Men livstreeplet åtte ei kraft som inkje anna i hagen: Den som åt kjernane i det, ville koma til å leva utan ende og aldri meir kjenna svolt.

Då samrådde Tubal seg med ein gamal gribb, som var klokare enn alle andre fuglar i paradishagen. Og gribben flaug vide kring i verda og spurde seg føre hjå trollmenn og sannseiarar. Til sist råka han på ein gråskjegging som budde i ei hytte ved eit botnlaust djuv – Halasutem heitte denne mannen – og der fekk han vita korleis livet til Tubal kunne bergast: Dersom dei greidde få tak i den halmen som Jesus-barnet hadde kvilt på i stallen i Betlehem, og einkvan våga fara til topps i livstreet med den og bygde reir åt Tubal der, kunne fuglen flyga over dit og leggja seg på reiret og eta kjernane or eplet. Då ville han koma til å leva utan ende og verta herre over paradiset i alle dei aldrar som framføre ligg.

Tubal tykte godt om denne tidenda, og til takk tok han livet av gribben. Og då han hadde øydt siste eplet på kunnskapstreet, slo han vengene ut til flòg. I alle land søkte han etter halmen, og mange hjelpesmenn fekk han. Men allstad der han drog fram, leita og inkje fann, allstad der skuggen hans fall, der sette han sott og død på folket.

– Finst det då ingen som veit kvar denne halmen er gøymd? spurde Svein.

– Det er ein løyndom med denne halmen, svara riddaren. Dersom ei rein og urøyvd ungmøy søv på han, drøymer ho at kongssonen frå paradishagen kjem ridande, og han bøyer seg over henne og seier: – Du som eg alltid har elska, stå opp og fylg med. – Henne har han valt ut til å føra halmen åt paradiset, og når det verket er vél fullenda, kan all verda kjenna seg trygg for fuglen Tubal sidan, og all hans makt vert gjord om i inkje. – Men denne møya vil kongssonen ta til brur når hagen er attvunnen og kjernane frå livstreet er planta i molda der og alt sett i sitt rette stand, for av desse kjernane skal det nye og fullkomne Eden gro opp, fagrare enn det var før fallet.

Då såg både Svein og riddaren at Maria skifte leter. Fyrst vart ho bleik som bast og sidan raud som blod, og sylgja skalv på bringa hennar. Men ho gat ikkje ordet; ho reiste seg brått og gjekk utandørs. Då sa riddaren:

– Vart syster di sjuk, eller kom ho på eikor vis i øsing over det eg fortalde, for eg såg ho skifte leter?

Og Svein svara:

– Den draumen du nemnde, riddarsmann, den har syster mi drøymt, og halmen kviler ho på i si eiga seng.

Og dermed fortalde han om kona med det sjuke barnet, at ho hadde bede etter hus, og om sekken ho hadde lagt att.

Då mælte riddaren:

– Den sekken fekk kona av meg, og eg sa henne korleis ho skulle stella seg, for einast på det vis kunne eg finna den møya som var skikka til verket. Bed no syster di koma inn att, for det ser eg grant at her har eg råka den rette. Herregardar har eg vitja og kongsborger méd, og alle stader gjorde dei ’kje anna, dei slo hendene saman og var oppi under over soga, men ingen skifte leter slik som syster di.

Svein kalla då Maria inn, og riddaren ordla seg såleis til henne:

– Maria, etter det eg no har frett, er du utsedd til å gjera ferda åt paradiset med den halmen Jesusbarnet kvilde på i stallen i Betlehem, og bror din skal fylgja deg og verja deg. Men ver no vakne og akta dykk, for mange fårar trugar på vegen, og Tubal sender ut sine sløgaste tenarar. Dei vil freista alle råder til å røva halmlega frå dykk. Då skal de berre vita det, at ingen av dei kan ta sekken frå dykk med makt, for kongssonen sin godvilje fylgjer den som ber han, og han er sterkare enn alt Tubals velde. Men med list og svikferd vil dei freista å lokka dette dyrverdige frå dykk. Snart vil dei leggja snarer for foten åt den eine av dykk og snart for båe. Dei vil kalla på medkjensla hjå deg, Maria, og på bråhug og mannsmod hjå deg, Svein Uredd. Dette skal de òg syna, gjera godt og vera djerve, berre de aktar på at ingen får lura halmen frå dykk. Framfor alt må de ikkje la dykk forvilla av synkvervingar og alle slag trolldomsgjerder dei vil hildra dykk med. Og ein ting lyt de allstøtt halda klårt for auga: Ha inga sut for kongssonen, for han kjem visseleg vél fram, men vara dykk at ikkje de sjølve vert liggjande att på vegen.

Eg kan ikkje fylgja dykk på ferda, men vi møtest att ved vegs ende om de er trugne. – Og her har eg med gåver frå drotten min; dei skal vera dykk til hjelp. Sjå dette herda, tvieggja sverdet skal du, Svein Uredd, ha til å verja både deg og syster di med, men bruk det ikkje i utide. Og til deg, Maria, har eg desse to eignelutene, som du må halda meir dyrverdige enn ditt eige liv.

Dermed tok han fram ein spegel og ein konkylie, og slik tala han til henne:

– Når du vert modlaus og ikkje lenger kan minnast dei fagre draga i andletet åt kongssonen som det tedde seg for deg i draumen, då skal du ta fram spegelen. Der ser du han og ikkje deg sjølv. Og set du konkylien til øyra, lyder kongssonen si røyst, og han kviskrar deg dei same orda som du høyrde då han møtte deg der du låg i mjukt gras under høge tre.

Men om halmen har eg endå ein ting å seia, og det nemner eg til sist, så det skal sitja di fastare i minnet ditt: Lat heller aldri nokon få lokka deg til å opna sekken og ta ut så mykje som det minste strå, for det skal du vita at ein stad i halmen ligg det løynt eit korn. Og får han tak i dette kornet, einkvan som vil kongssonen vondt, då sår han det, og opp renn ein åker så diger at ikkje skjer ei tylvt mann han av om dei onna veka til endes. Difor hjelper det lite om du bergar heile sekken, men misser dette eine kornet, for av det kan Tubal få reir-vyrke meir enn han treng.

Men no er soga mi til ende, og natta er langt liden. Vil de gjera vél og unna meg så godt, bed eg å få sengja meg eit bel, for i morgon tidleg lyt eg ta på veg attende til kongssonen og vitra han om at eg har fullført det verket han sette meg til. Og sjølve skal de òg straks gjera dykk budde til å fara herifrå. Di snøggare de dreg, di fortare vil de nå fram til paradishagen. Og dit er leiene lange.

Dermed gjekk dei til sengs, men dei sov ikkje lenger enn til det gråna av dag. Då gjekk Svein til stallen og fann fór åt hesten, og sidan naut dei sjølve eit måltid i lag.

Riddarsmannen ynskte dei vél møtt i paradishagen. Med så sagt svinga han seg i salen, og hesten la på tråv inn i skogen. Men Svein og Maria kledde seg og budde seg på alle vis, slik den gjer som har ei lang ferd framføre. Han fann fram niste og anna som trengast kunne, han knytte fatle og lesste på seg, og til sist spente han sverdet i beltet. Men Maria bar sekken med den halmen Jesus-barnet hadde kvilt på i Betlehemsstallen. Spegelen gøymde ho innanfor bringelinet, og konkylien gløymde ho ikkje.

Så sløkte dei elden på åren, sette stokk for dør og tok ferdestav i hand.

Andre kapitlet

Om ein hund som var ulik alle andre hundar.

Korleis dei når havet og kjem ut for

ein ofseleg storm og strandar på eit skjer.

Svein Uredd gjev ein ferjemann banehogg.

Dei råkar prinsesse Embla av Mesekland.

Det var grånande haustmorgon og rått ver då dei fór. Kring alle åsar stod tunglynde graner og gret, og det anka seg smått i skodde-ysma som dreiv mellom greinene. Der sveiv kvilelause sjeler ikring; det var slike som hadde slokna så brått av Tubals sott at dei ikkje fekk skrifta syndene sine fyrst og ikkje hadde kome til kvile i kristna jord.

Over hovuda på Svein og Maria flaug korp og kråke, slo med svarte venger; usynlege villdyr tassa og trødde, og rotnande sleipsopp reiv fotfestet unna dei. Båe var tunge i hugen, men ingen nemnde si sut for den andre.

Skodda vart tjukkare alt fort, og sol såg dei ikkje likt til, men ho kunne vel stå i middagshøgd då dei kom til ei lita utløe. Salryggja var toka og skeive var veggene; ho minte om ein gamal, sovande øyk. Døra hekk på eine hengsla, og vinden taut i sprungene. Men skral livd er likare enn sitja under våte tre, og dei gjekk inn.

Maria sanka saman av høyrusket som låg på golvet, Svein braut ein bjelke or veggen, tok fram stålet og slo eld og fekk det til å fatna. Så vermde dei seg med dei åt, for lufta var kaldare vorten og regnet blandast med snø.

Då målet var gjort, trakka dei elden daud og gjekk att. Dei vassa til oklene i gult lauv, og morken kvist brast under foten. Den våte snøen bråna i det mjuke skjegget til Svein Uredd og la blanke perler i Maria sitt hår.

Mot kveld klårna himmelen, og lendet opna seg. Framfor dei låg ei framand bygd. Uskore korn stod på åkrane og rotna. Ikkje såg dei likt til folk, ikkje høyrde dei lyd av steg, og ikkje steig det røyk frå eit einaste tak.

Dei gjekk inn på næraste tunet. Haren hoppa frå hellesteinen, og ein halvvill bøling rømde til skogs. Dei tok i ei dør; det skreik i rust; mellom veggene dreiv søtvoren stank av lik.

Då snudde dei att, gjekk opp i lia og fann seg nattelivd under ei heller. Skinnvengjer hekk og sov etter berghyllene; ein heimlaus hund tydde innåt dei, peip ynkeleg og tagg etter mat. Maria delte nista med han og la seg sidan nær elden med handa i pelsen hans. Svein sette seg ved utgangen og heldt vakt, om fårar skulle truga. Men han høyrde ’kje anna vinden som taut og steinulven som gaula langt borti hamrane.

Morgonen etter gav dei seg på veg att, og hunden slo fylgje. I mange dagar gjekk dei; det bar langt og lenger enn langt, over berg og blåne, gjennom skogar og djupe dalar. Månen vaks og tok av att, sola kjørde si vogn frå brun til brun, og lufta gjordest logn av linnare gustar enn dei var vane heimanfrå denne årsens tid.

Mat vanta dei aldri. Nista traut vel, men det stod fulle stabbur på mang ein utdød gard. Der hekk enno flesk som ikkje var ult, der var flatbrødruver som mysene ikkje hadde skadt, og surmjølk æste i digre kjer. Og ingen sakna det dei tok.

Dei rodde vatn og vadde elvar; urer kleiv dei og tok seg fram over endelause heiar. Men ingen stad såg dei fár etter folk, og dei vart ikkje ute for nokor uheppe. Og dei byrja undrast om dei skulle få fara vegen til endes utan å møta dei vanskar riddarsmannen hadde varsla om.

Endeleg ein dag nådde dei havet. Det var så breitt over at det gjekk i eitt med synsranda; dei timja ’kje likt til land på hi sida.

Som dei gjekk langsmed stranda, kom dei til eit naust. Der stod to båtar. Det var kvelden då, og dei sengja seg i den eine. Maria la halmsekken under, og dei tok seglet til åbreidsle.

Då fyrste strålane frå morgonsola seiv inn gjennom gisne vegger, vakna dei, stod opp og skok nattekjølden or kroppen.

I strandsteinane mura dei gruve og gjorde opp eld av rekved. Då dei var mette etter eit godt måltid, gjekk dei attende til naustet. Der stod det to menn no. Dei sette stry-nykle kvar i sin båt, la lunnar til rette og skauv farkostane på sjøen. Svein spurde seg føre, og han fekk vita at dei siglde ferdafolk over til landet på hi sida havet. Men det var ikkje ofte nokon tok denne leia, sa dei, for alle bygder ikring var aude og avfolka.

Svein ville vita kva dei skulle ha for å sigla han og systera over, og ingen var ublyge. Men den eine nekta å ta hunden med.

– For ferda vert dryg, sa han, og ser eg rett, har de inga ovnøgd av niste att. De kan turva kasta snøret og freista fiskelukka. Men klodyr i båten er lite til bate då, og attåt får de ein munn meir å metta. Elles held eg føre at ho er rett, ei herme som går etter far min: Hund er hund om så håra var gylte.

Medan dei no stod der og tenkte seg om kva båt dei helst skulle hyra, hadde hunden gjort på hundars vis: Han letta på foten og skvette på sekken.

– Skarv der du er! kysjta Svein etter han. Naustveggen var vel god nok til det bruket! No kan du sitja att her for umaken. Du finn vel alltid einkvan å ty deg til.

Men Maria hadde vorte glad i hunden og sa at vislegare framferd kunne ein ikkje venta av eit umælande dyr. Og då den andre siglaren let om at ein liten rakke kunne det koma vél med å ha når dei nådde hitt landet, vart det slik at dei valde hans båt.

Mastra vart reist og seglet sett, og ferjemannen tok roret. Dei styrde rett til havs. Børen var god, men ingen storm gjorde ferda vågsam. Då kvelden blåna inn frå aust, skimta dei ’kje land i nokor lei. Over dei var den blanke månen, kring dei var svart hav. Vinden la seg, og alle bylgjer blunda. Hunden kvinka og skalv, for lufta var skarp, og Maria tok han til seg under felden.

Pegasus rei fram gjennom blånane, og Sjustjerna fylgde, men til sist tendrast morgonstjerna. Mørkret veik for grånande dagning, og dagninga fekk gylne leter. Morelden slokna i kjølvatnet; ròden gjekk som spjot over kvelven og blinda dei siste himmelaugo. Då rann sola; det glitra i brånande rim på toftene, og hunden smaug seg fram unna felden og sleikte dei blanke dropane i seg.

Dei hadde ikkje siglt langt den dagen, så velte svarte skyer opp i synsranda, og det tok til å blåsa kvast. Lenge skar båten lett gjennom bårene, men omsider byrja han å ta inn vatn, og siglaren sette Svein til å ausa.

Verre vart det med kvart: Seglet fekk flerrer, båtborda knaka og tiljene flotna. Hunden krulla seg saman i framronja, peip og anka seg, strakte hals og spydde.

Då sa siglaren:

– Båten er liten og lasta stor, og uveret tykkjest heller auka enn spakna. Skal vi koma levande fram, må vi lempa eitkvart over æsinga. Eg ser ’kje anna råd, de får ta det som minst er verdt. Halmsekken dykkar er tung vorten av væta; ikkje er han vél fallen å liggja på lenger – ikkje å flyta på heller, om det verste skulle henda.

– Nei, meinte Svein, sekken lyt vi ha med oss. Då får heller hunden fara.

– Skal eg ljota minna dykk på det, sa siglaren, at de valde min båt for å få hunden med dykk, så han skulle sleppa å gå uvisse dagar i møte på ei aud strand. Lempar de han no på fjorden, så treng ingen spørja korleis det går han, og de ser han er redd for livet, han som vi.

Då åla hunden seg fram over dei dansande tiljene, la seg flat for føtene åt Maria og sleikte skorne hennar. – Ho hadde hjarteleg vondt av dyret, men visste likevel at sekken kunne ho ikkje missa, – og ho sa då at anten fekk dei flyta med det som i båten var eller òg gå i kavet med alt.

Men siglaren svara:

– Midt uti havet her er det eit skjer eller ein liten holme. Og sidan de ikkje vil gjera meg til viljes, og døden er viss om vi skal halda fram, lyt eg freista einaste råda til berging som enno finst. Eg styrer båten beinast på berget, om vi når så langt, og vil då alle gode makter unna oss livet, så tek brotsjøane og kastar oss opp på turt land.

Dei hadde ikkje siglt langt etter dette var sagt, så såg dei ofselege bårer stå som rennefòk mot himmelen framfor stamnen, og dunet når dei vall mot berget var som bulder av hard toreslått. Roret klovna og mastra brotna, og båten dansa som fjom og spon. Maria heldt på sekken, og Svein auste det armane evla. Endå flaut dei, men så tjukt stod sjøgovet over båten, at ikkje såg Svein siglaren læ, og havet braka så Maria høyrde ’kje kor hunden kvinka av kjæte.

Då kom det ein brotsjø så rysjeleg høg at han lyfte dei alt ov-om skylaget, og dei timja klåre himmelen. Men nedatter bar det vonoms snøggare, gjennom skodde og kov og mørker og drev, så ingen spådde seg dagen meir. Takling og tòg drenste dei om øyro, og seglet losna frå mastra og kvarv som ein stor fugl uti veret.

Dei visste ikkje meir til seg før dei låg på nakne berget. Livet hadde dei berga alle, både folket og hunden, men båten såg dei ikkje ei flis etter, og av det dei elles førde med seg, hadde dei mist alt utan sekken og eit fiskesnøre; det hadde vasa seg kring føtene på Svein.

– Styggare ferd har eg aldri fare, sa siglaren, men klaga lyt vi ikkje lell. Ville no havet leggja seg, så kjem her alltid ein farkost framom med tid og stund, berre det ikkje varer så lenge at vi svelt i hel.

Ikkje før var det sagt, så spakna stormen og alle bylgjer la seg. Det vart så stilt i lufta at knapt ville eit talglys ha blakra.

– Finst det så sant fisk kring strendene her, skal vi inga naud lida, meinte Svein, for snøret har eg berga, og skjeljar til agn er det vel i sjømålet.

Dermed gjekk han stad og sanka skjeljar, men Maria greidde snøret. Sidan sette han agn på kroken og slengde ut. Knapt var det under yta kome, før det stod stramt som ein bogestreng.

– Dette er korkje sild eller stinte, sa Svein.

Fyrst sette fisken rakt på fjorden, og deretter skaut han inn under land på hi sida skjeret, så snøret vasa seg fast i dei store tangvokstrane. Men Svein og Maria hjelptest åt som best dei kunne, og fisken fekk dei på land omsider, men ikkje før dei hadde bala til sveitten stokk fram på skallen og hendene skalv som på gamalt folk.

Det var ein ovstor fisk, og dei hadde aldri sett hans like før. Men siglaren sa:

– Denne kjenner eg. Han heiter ichthys, og så farleg er det å eta han at ingen kan ta den minste biten på tunga utan å stupa. Og hard måtte hungeren vera om han tyktest verre enn ein brå død. Lat oss då heller leita etter i halmen de har i sekken. Det kunne henda treskjarane hadde fare så finsleg med han at der endå sat att eit aks eller to.

Men no skjøna båe at dei hadde ikkje valt den rette ferjemannen, og Svein sa:

– I svolten er det svarte brødet òg søtt. Syster mi og eg vil smaka på fisken lell, for eg trur at når han har bite på kroken, er meininga at det skal gå han på fiskars vis.

Då mælte ferjemannen:

– Når rett eg ser nøgnare på denne fisken, høyrer han visst ikkje til det slaget eg fyrst trudde likevel. Men rå kan han ikkje etast. No skal eg hjelpa dykk med å få han steikt. – Og før dei visste ordet av, hadde han skore opp for sekkemulen og ville slå eld i halmen.

Då skjøna Svein at her kunne han ikkje fara mildt fram.

– Er fisken rå, så er sakte sekken råare, sa han, men eg spår du hadde fått eld i han lell. For tek eg ikkje mykje i miss, høyrer du heime på den staden der jamvel sjøen brenn.

Og før hin hadde fått sukk for seg, drog han sverdet og hogg hovudet av han.

– Skaden er betre hindra enn lindra, sa han.

Men sverdet slo gneistar og vart logande raudt som skulle det vera or essen drege. Svein tok då og stakk det inn under fisken, og han byrja brasa så feittet rann.

Men hunden skunda seg bort der den livlause siglaren låg. Han sleikte i seg blodet frå hovudstuven og kroppstuven, og med ein gong byrja han å veksa. Bulen la seg ut, og vomma vart stor og stinn som på ei kalvtung ku.

– Det tykkjest meg heller nifst, det som her ber til, syster, sa Svein. Sakte går det gjetord om ymist som riddarar vart ute for i alders tid, men maken til dette trur eg knapt har vore spurt før. – Kor som er, det augo ser, må ein tru, og lyg dei ’kje eine gongen, så lyg dei vel ’kje andre heller. Glosa no på vesletassen, Maria, han grin med kjeften og reiser bust som ein varg. Det er likt til han hugar best å flyga lukt i halsen på deg.

Og rett som dei stod der, kom hunden eksande mot dei med ope gap.

– Men kanhende sverdet er lunka enno; det skal svi han i pelsen om han kjem nærare, lova Svein, han rykte det brått fram unna fisken.

Då spakna hunden like brått som han hadde ilskast. Han smaug seg bort med rumpa under magen og ryggen så krylen som skulle han ha fått ei glo i enden.

Men Svein og Maria sette seg til å eta. Fisken var raudare i kjøtet enn det glødde sverdet, og han smaka som beiske urter. Men svoltne som dei var, tok dei godt til seg, og Svein heldt auga med hunden så han ikkje skulle koma dei i ryggen og setja på dei attanfrå.

Men no var det som han ikkje vørde dei lenger. Han gav seg til å leika med hovudet åt ferjemannen, støytte til det med snuten og grov på det med labbane så det trilla att og fram på det håle berget.

Då dei hadde ete, sa Maria:

– No kjenner eg meg så lett i kroppen og sterk i alle lemer, at hadde det ikkje vore for sekken, trur eg mest eg kunne lagt på fjorden og sumt til lands om det enn var aldri så drygt.

– Eg kjenner det som du, svara Svein, og det er greitt å skjøna at denne siglaren ikkje unte oss eit måltid som kveikte så vél. Men kanhende gjer vi klokt om vi ventar på båt lell.

Ikkje før hadde han sagt dette, så timja dei eit kvitt segl i synsranda, og endå det ikkje fanst vinddrag i lufta, skaut farkosten fram vonoms fortare. Om eit lite bel var han like under holmen. Seglet stod i boge som når børen er best, og skumet fossa om stamnen, men kjølvatn synte det ikkje likt til; etter roret låg vatnet som glas – og slik over heile havet så vide auga nådde.

– Dette er òg annleis enn vi før var vane, let Svein, men dei seier for eit gamalt ord at det hender ’kje alt gale på ein dag, og det skulle ikkje undra meg om denne båten er styrd av ei betre hand enn den vi fylgde.

Då stamnen støytte, såg dei at det var berre eitt einaste menneske om bord – ei kvinne så fager at det lyste av henne, og kledd var ho som ei kongsdotter. Ho steig i land, og dei bøygde seg for henne som god sed krev. Men ho tala til dei som vore dei hennar jamlikar i rang og byrd, spurde seg føre korleis det hadde bore til at dei var hamna der og baud dei rom i sin eigen båt.

Dei takka til og fortalde om alle underlege hende dei hadde vore ute for på ferda, men om ærendet sitt nemnde dei ingen ting.

– Ja, mangeleis kan ein koma opp i det, sa den høgætta møya, og mi tru er den at de har vore ute for trolldom. Eg spår at siglaren dykkar sjølv var meister for stormen, og det skulle ’kje undra meg om det var den vonde rett og slett.

Og har du gjort det grepataket at du gav den mannen banehogg, kan de venta dykk ei heppeleg ferd heretter, anten de no etlar dykk langt eller stutt, vende ho seg til Svein. – Sjølv er eg ute i eit ærend som han helst såg ugjort, og no har eg siglt i motvind mange dagar, og eg kom ingen veg. Men for ei økt sidan eller knapt det vart det brått blikende stilt; ja, endå det ikkje anda så pass at ei bløre brast på havsyta, var det som seglet fyltest, og snøggare har aldri båten min fare.

Då trudde dei seg båe trygge på at denne venda hadde dei møtt eit menneske som fekk hjelp av gode makter, men Svein ville prøva henne enno ein gong, og han sa til henne:

– Vi har ein sekk her. Den lyt vi få med oss i båten din.

– Gjerne det, svara ho. Alt de eig og har, skal de få med; – endå den hunden ser så diger og illsinna ut at han kvier eg meg beint fram for å gje rom om bord.

– Vi tykkjer som du, sa Maria. Hunden var lenge både spak og blidvoren av seg, men etter den stunda han sleikte i seg ferjemannsblodet, er det rett som eitkvart vondt skulle ha fare i han.

Dermed gjekk Maria om bord, og ho hadde sekken med seg. Men då fekk ho sjå at der låg det ein av same slaget; han likna endå hennar eigen som den eine vassdropen liknar hin. Ho vart ille ved for dette og tenkte å spørja hi, men Svein gjorde teikn til henne i løynd at ho skulle teia.

Då sa den framande møya:

– Orsaka at eg ikkje straks nemnde namnet mitt, men eg våga ikkje før eg fekk vissmun om kva folk de var. Eg heiter Embla og er dotter til kongen av Mesekland. Og lyster de vita kvar eg etlar meg av, skal eg sidan fortelja dykk det. No gjeld det berre at vi alle kjem oss vél over havet og når land.

– Men kvi sigler dotter åt kongen av Mesekland over havet i så liten ein båt? spurde Maria. Du kunne då fare med det gildaste langskip og hatt stort mannskap til å skøyta med årar og segl?

– Det får vi òg tid å tala om sidan, svara Embla. Men ville du gjera meg ei beine til takk for skyssen, så tykte eg mun i det om vi heldt lag landverts òg, er-så de skal same vegen som eg. Det går ord om at røvarar og stimenn herjar i skogane der, slike som ikkje vører ære og dygd, men møter kvinneveikskap med vald. Bror din synest meg vera ein god mann som kjenner til sømd og fine seder endå eg ser han er bonde alen. Og djerv er han dertil, så eg kvier meg ikkje med å fara nokon stad i dykkar fylgje, berre eg torer tru at han vil svinga sverdet sitt like frihuga som han har gjort her i dag.

Som dei no stod der sigleklare, kom Svein til å hugsa at han hadde gløymt att snøret på berget. Han gjekk stad og ville finna det, men då vart han vis med noko som undra han meir enn alt anna han hadde sett til dessar: Hunden fór enno og trilla på hovudet og sleikte det i kjæte, snart i augo og snart i det gapande strupeholet. Best det var, hadde han dulta det innåt kroppstuven, og med det same sat hausen fast på bulen att. Svein skunda seg bortåt, og då tykte han at veslefingeren krøkte seg på siglaren, og det dirra ørlite i eine augneloket, så mykje han kunne skimta det kvite innanfor.

Dermed skjøna han at dyret og dauingen hjelptest åt kvar sin gong, og hadde meir med kvarandre å gjera enn han fyrst trudde.

Han åtte lite von at det var gagn i å bruka sverdet om att. Då turvtest det heller at dei la frå land før siglaren var på føter komen. Heldt det fram som det no hadde byrja, vart her venteleg andre ting å bruka eggen på før ferda enda.

Han treiv fiskesnøret og gjorde vegen stutt til båten. Festa løyste han og mastra reiste han, og sør gjennom havet bar det så sjøen gjekk som ei elv under æsingane.

Heile natta siglde dei, og glade var dei, både Svein og Maria, avdi det hadde lukkast så vél å skilja seg av med det gamle fylgjet. Men gleda varde ikkje lenger enn til morgons, for då såg dei hundehovudet stikka ut or mulen på den sekken som høyrde Embla til. Dyret munde ha sumt etter båten og krabba seg innabords då mørkret var på det stinnaste.

Han naus så halmstubb og agner dreiv kring han, men Embla tok båtfesta og bruka til svepe, og ho gav seg ikkje før pelsen hans var like raud som han før hadde vore grå. Beistet gaula og bar seg så det var ein ynk å høyra, og då han hadde fått det han var tiletla, krak han seg bort i framromet og gav seg til å sleikja såra sine.

Dei kjende seg ille til mode, både Svein og Maria no, men sverdet trudde dei lite beit på han, og lempa han på sjøen gagna knapt meir.

Dei siglde den dagen òg til endes, og Embla heldt roret lengste tida, men det belet sola tok havet, bytte Svein med henne, og dei to møyane kraup inn under purpurraude åkle.

Det gjekk heller skjotare enn det før hadde gjort, den natta, og det var timar då stjernene lite flutte seg på kvelven. I morgongryet miste havet den jarngråe leten og fargast av rodnande skyer. Då den fyrste fuglen strauk over mastra med kvasse skrik, vakna Embla og Maria. Dei tvådde andlet og augo, såg seg ikring om land var i sikte, for det kunne ein venta når fugl synte seg.

Enno timja dei inkje, men dei hadde ’kje siglt lenger enn til sola var ein finger over yta, så skimta dei ei låg, kvit strime langt framme.

Prinsesse Embla sa då:

– Maria, syster, i går lova eg å fortelja deg kva mål ferda mi hadde og kva ærend eg var ute i. No vil eg ikkje dylja det for deg lenger. Kongssonen frå Det kvite fjellet har bela til meg. No dreg eg han til møtes, og snart skal eg verta vivet hans.

Då vart Maria ille ved, og ho gat ikkje ordet. Men Svein ville gjerne røyna ut kor mykje Embla visste, og han spurde:

– Men kvi har du ’kje meir til heimanfylgje enn ein uvand halmsekk, du som er dotter til kongen av Mesekland?

– Det er snart sagt, svara Embla. Denne sekken er ikkje så lite verd som han er uvand til, for inne i han er den halmen Jesus-barnet kvilde på i krubba i Betlehem. Kongen, far min, sende sveinar alt til Judealand og let henta han.

– Men kva gagn er det i den halmen då? spurde Svein.

– Det er mangt ein skal høyra og ikkje herma, svara Embla, og fleire forsnakkar seg enn forspør seg. Eitkvart må eg òg halda dult.

Då tok Maria fram spegelen og let som ho såg seg sjølv i han med ho greidde håret sitt. Fyrst ho var ferdig, bad Embla:

– Lat meg få låna spegelen din, er du gild, for eg vil òg skipa meg på håret.

– Eg skal halda han åt deg, svara Maria.

Så tok Embla kammane or håret og løyste flettebanda, og det fløymde over akslene hennar og glødde som gull i solskinet. Då vart Svein vis med at fagrare kvinne hadde han aldri møtt.

– Kva ser du i spegelen? spurde Maria.

– Den som held spegel for auga, plar sjå sitt eige andlet, lo Embla.

Ho fletta håret sitt, knytte det opp med raude band og sette gullkammar i. Då tok Maria fram konkylien og heldt han attåt øyra sitt. Tårene skaut fram i augo hennar, men endå smilte ho, slik barnet smiler i gode draumar.

– Kva gildt høyrer du der? ville Embla vita. Gjer vél og lat meg òg få lyda, for eg såg du vart kløkt og glad.

– Eg skal gjerne halda han innåt øyra ditt, svara Maria, og då ho så gjorde og såg Embla méd smila, spurde ho:

– Kva høyrer du?

– Eg høyrer linn sus av bylgjeskval og óm som av fjerrt harpespel, svara Embla.

Men Maria kjende seg enn meir utrygg på henne etter dette, for ho skjøna grant at anten laug Embla, eller så hadde ho funne på sløgare råder enn siglaren til å røva dei dyre eignelutene frå henne.

Men Svein såg korleis sol og skugge spela over bringekluten som hulde den høge barmen åt prinsesse Embla, og søte og ukjende lengsler vakna i han.

No var dei like under land komne. Her fanst korkje hamn eller bryggje. Ei flat, kvit strand breidde seg så langt auga nådde, og Svein styrde beint på til framstamnen rende seg fast i sanden. Men då kunne dei òg stiga turrskodde i land.

Han baud seg til å ta sekken åt prinsesse Embla, men Maria bar sin som før. Hunden fylgde dei. Såra etter svepeslaga såg ingen likt til meir, og han var kjælen og godfjåg att som den gongen han slo fylgje med dei.

Men lell slepte dei ikkje auga av han, og Embla sparka etter han med foten straks han kom så nær at ho trudde seg før til å nå i han.