Geir Pollen

Ål

Gyldendal

Til Eva

Som utgivar av eit skrift eg verken har gjort meg fortent til eller fullgodt kan forklare kvifor eg har fått hand om, er det mi simple plikt å presentere meg sjølv: Mitt namn er Flemming Schmidt. Av profesjon er eg åleforskar, eller for å vere meir korrekt: professor dr. philos. med den europeiske ålen, Anguilla anguilla, som spesialfelt. Av dei meir enn to tusen avhandlingane som til dags dato er forfatta om denne fascinerande fisken, har eg sjølv signert tre. Den eine, og utan tvil viktigaste, er doktoravhandlinga mi, ein studie over den danske ålens eggstokkar. Eg skal vere den første til å vedgå at eit slikt forskingsobjekt kan synast ynkeleg perspektivlaust, ikkje minst i lys av dei store spørsmåla av t.d. teknologisk og økonomisk natur som det framleis står att for mennesket å finne eit tilfredsstillande svar på. Om nødvendig kan eg strekke meg enda lenger og utan store vanskar forstå også den lesaren som over dette emnet meiner seg å øygne eit komisk skjær. Eg er ingen marinbiologisk dogmatikar. Men la meg da berre kort få minne om at sjølvaste Aristoteles, dette kjølige men også trufaste og varmhjarta forstandsmennesket, det inkarnerte intellekt, som aristotelesforskaren Ross kallar han, allereie trefire hundre år før Kristi fødsel skreiv at ålen innehar ei eineståande stilling blant fiskane, i det ein ikkje kjenner til kjønnsorgan, egg eller paring hos den. Dette er faktisk nokre av dei første nedskrivne observasjonane av ålens biologi og åtferd som vi eig. I mange hundre år var det aristoteliske ålesynet allment akseptert blant dei lærde: Ålen hadde verken eggstokkar eller testiklar, og kunne følgjeleg heller ikkje pare seg. Ei rekke teoriar blei lanserte om korleis denne å sjå til fullstendig kjønnslause skapningen reproduserte seg sjølv. Aristoteles hevda så lenge han levde at den oppstod spontant av jorda sine innvolar. Andre meinte å kunne påvise at dei nye ålane utvikla seg frå hestehalehår, medan ei tredje gruppe stod hardt på at opphavet deira låg i ei lita vassbille. I meir nøkterne forskarkrinsar var den vanlege oppfatninga at ålen fødde levande ungar, sjølv om ein altså ikkje kunne gjere greie for korleis dei blei unnfanga. Det skjedde nemleg ikkje så sjeldan at fiskarar fanga ålar som var fulle av nokre ormeliknande dyr, og kva skulle vel desse vere om ikkje åleavkom? Men i 1680 lykkast det heldigvis den italienske parasitologen Francesco Redi frå Toscana å påvise at dei små, trådliknande organismane kort og godt var kvardagslege innvolsparasittar. Eg vil vere den siste til å undervurdere Redis vitskaplege innsats. Likevel er det ei kjensgjerning at desse kjønnslege spørsmåla, om eg får uttrykke meg slik, først i opplysningstida blei tatt opp til ei verkeleg gjennomgripande ny og kritisk gransking. Det store gjennombrotet kom ti år før den franske revolusjonen. Da fann ein naturvitskapsmann mellom den blodige innmaten i eit par-tre nyfanga eksemplar av ålearten noko han med genial, for ikkje å seie genital, vitskapleg intuisjon tolka som kjønnsorgan, nærmare bestemt hoålen sine eggstokkar: to parallelle, kvitaktige band som var gjennomskorne av ei mengd faldar og lappar. Sjølv om eg personleg alltid har meint at den sanne vitskapen verken bør kjenne landegrenser eller personnamn, må det vere meg tillatt å nemne at det var den danske forskaren O. F. Bülow som stod for denne bragda, og såleis innleidde den lange og stolte rekka av namngjetne danske åleforskarar.

Den eine, feminine halvdelen av denne eldgamle genitale gåta var med dette marinbiologiske storverket løyst. Den andre, maskuline, skulle det framleis ta vitskapen hundre år å finne svaret på. Ein kan med rette spørje kvifor det tok så lang tid. Svaret er like enkelt som uhyggeleg: fordommar og vanetenking. Tiår etter tiår saumfor dei fremste marinbiologane i Europa bukhola til dei største, mest velutvikla ålane som var å oppdrive på marknaden. Alle som ein var dei overtydde om at det var her, i det labyrintiske indre av individ som kunne måle heilt opp til ein meter at dei maskuline kjønnsorgana måtte finnast. Men nei, ålen var og blei utan testiklar. Da, i 1870, kom direktøren ved museet i Trieste, den framifrå polske naturforskaren Syrski, på den lyse idéen å kikke etter i dei mindre ålane, dei små og nest største, dei som måtte nøye seg med ein kropp på fattige femti centimeter. Denne vedunderlege kombinasjonen av intuisjon, kreativitet og sunt vett skulle snart komme til å lønne sin opphavsmann rikeleg. For kva fann han ikkje i desse småfalne bukane? Jo, to tynne, nesten gjennomsiktige strenger med tallrike innskjeringar, ikkje ulike takkane på eit frimerke der spissane er klipte bort. Syrski var aldri i tvil om at han hadde oppdaga det som så mange biologar hadde leita og lengta etter i meir enn ein mannsalder: hannålen sine testiklar. Kort tid etter blei dette dristige synet endeleg verifisert, sjølv om det reiste seg fleire åtvarande røyster mot å godta eit forskingsresultat som faktisk innebar ein aksept av at maskuline individ både i storleik og kroppsleg styrke kunne vere dei feminine fullstendig underlegne. Og dermed trudde biologane at dei roleg kunne legge ålen sine kjønnsorgan til sides. At dette skulle vise seg å vere berre nok eit utslag av den etablerte marinbiologiens vanlege hovmod, skal eg komme tilbake til og utdjupe ved eit seinare høve. Som ein førebels konklusjon på mitt forskingshistoriske eksposé, og for å komme flirande kritikarar i forkjøpet, vil eg her slå fast at doktorgradsarbeidet mitt både fører vidare ein stolt dansk forskingstradisjon, og på ein naturleg måte føyer seg inn i ein meir enn totusenårig internasjonal tradisjon på området, som, slik eg har vist, går heilt tilbake til den vestlege sivilisasjonen sin far, eller i alle fall ein av fedrane: Aristoteles. Når det gjeld dei øvrige delane av den vitskaplege produksjonen min, må eg nøye meg med å vise spesielt interesserte til dei marinbiologiske bibliografiane som finst ved eit kvart større fagbibliotek med respekt for seg sjølv.

Som allereie namnet mitt avslører er eg altså dansk av fødsel. Mitt faderlege opphav var den berømte naturforskaren professor Johannes Schmidt, som etter meir enn tjue års intens forsking kunne legge fram den mest eventyrlege sanninga av alle om ålen: at han gyter i Sargassohavet utanfor Florida, mellom 22 og 30 grader nordleg breidd og 48 og 65 grader vestleg lengd. Det var i 1922, tolv år etter at ein annan av dei store ålepionerane, grunnleggaren av den norske havforskinga, professor Johan Hjort, under ein ekspedisjon i Atlanterhavet med forskingsskipet Michael Sars hadde funne dei vidgjetne 44 ålelarvene som skulle vise seg å få ei slik avgjerande betydning for den oppdaginga far omsider kunne krone livsverket sitt med. Dei nærare omstenda kring denne heilt ekstraordinære vitskaplege prestasjonen vil eg ikkje tynge lesaren med, da dei ved sida av ei grundig innføring i marinbiologien også ville krevje ein temmeleg vidtrekkande gjennomgang av så ulike vitskaplege disiplinar som zoologi, anatomi, astronomi, biogeografi, biokjemi, meteorologi, limnologi og oseanografi, for berre å nemne nokre av dei fagområda som utan vidare fell meg inn.

Med dei lange og ærerike tradisjonane åleforsking har i Danmark generelt og i familien min spesielt, kan nok den karrierevegen eg for mange år sidan valde, i dag, i den modne manndommens lidenskapslause tilbakeblikk, synast som uavvendeleg lagnad. Likevel vedgår eg opent at det ikkje var utan tvil og indre strid at eg valde å vie mitt liv til ålen. Som ung student var eg nemleg først og fremst fascinert av litteratur, særleg den moderne prosaen, og framfor alt Kafka og Joyce. I tre semester studerte eg verka til desse store åndene ved universitetet i København. Det som særleg opptok meg var Odyssevs-motivet hos Joyce. Ja kor elska eg ikkje den seigliva Odyssevs, denne store reisande i verdslitteraturen! I denne fjerne, litterære fasen av mitt liv såg eg lite til far. Når han ikkje var ute i den store verda for å kaste kunnskap og glans over ein eller annan ålekonferanse, sat han bøygd over forskingsdokumenta inne på det avstengde kontoret sitt. Berre under måltida – eg budde framleis i barndomsheimen min – såg eg han, men sidan mor alltid heldt strengt på at vi ikkje skulle prate ved matbordet, det ville nemleg forverre det kroniske magesåret til far, meinte ho, var det ikkje mykje vi fekk sagt kvarandre. Seinare, da far blei pensjonist, skulle dette komme til å endre seg. Det blei da ein av mine kjæraste fritidssyslar å følgje den gamle mannen, som etter kvart var blitt både halvblind og dårleg til beins, på dei daglege spaserturane hans i hagen vår, og det var under desse turane han sette meg inn i alt han gjennom eit langt og flittig forskarliv hadde funne ut om ålen. Ja her, på den smale stigen som slyngde seg mellom syrinar og roser, forbi ein urtehage og ei lita fontene med ein marmorcupido i midten, var det eg innsåg at mot denne einaren blant fiskar blir sjølv Odyssevs’ heroiske reiser for ynkelege småturar i skjergarden å rekne, knapt verdige eit studium av det omfang og den kvalitet eg i ungdommeleg overmot hadde sett meg fore å vie livet mitt til. Min akademiske integritet forbyr meg å seie det på annan måte. Som fri forskar kan eg berre sette mi lit til at lesaren vil sjå med mildare auge på denne unekteleg noko respektlause omgangen med den felleseuropeiske kulturarven vår når han i det følgjande får seg presentert dei viktigaste fasane i ålen sitt liv, til glede, undring og ettertanke. Når eg vel å ta dei med her, er det ikkje fordi eg tvilar på at dei er kjent i danna miljø, det veit eg dei er, men fordi eg synest ålen sjølv har krav på ein slik pietet, og dessutan fordi det gir meg ei personleg glede å dvele ved dette livsløpet i skriftleg form, sjølv om gudane skal vite at det ikkje skjer for første gong.

Ålen blir som sagt fødd i Sargassohavet, sør for Bermuda og aust for Vestindia. Tre år gammal kjem han fram til Europa etter å ha drive med Golfstraumen 4000 kilometer tvers over Atlanterhavet. På denne lange og ut frå eit menneskeleg synspunkt sikkert strabasiøse reisa er det ingenting ved ålen som minner om ein ål. Vi har tvert imot å gjere med ei pilebladsforma og nesten heilt gjennomsiktig larve, på fagspråket kalla leptocephalus, som først når ho nærmar seg dei meir heimlege kyststroka våre gradvis får den karakteristiske ålefasongen: den lange, slanke kroppen som vakkert smalnar av i begge endane. Det er denne skapningen som i faglitteraturen går under nemninga glasål, eit namn som har dei biologisk-etymologiske røtene sine i det faktum at kroppen, som for å bevare eit minne om sitt tidlegare liv, framleis er transparent. Det hadde ikkje vore urimeleg å tru – igjen ut frå eit menneskeleg synspunkt – at ålen på dette stadiet av livsløpet sitt hadde fått nok av å reise og meir enn gjerne slo seg til ro under nærmaste tangkvast. Men nei. Vel framme ved dei europeiske kystane søker han mot ferskvatn. Mil etter mil vandrar han opp gjennom majestetiske elvar, fattigslege bekker, knapt synlege grøfter, idylliske sjøar – kort sagt alt ein kan tenke seg av brusande, sildrande eller stille vatn i naturen. Som om ikkje dette skulle vere merkverdig nok, gjennomgår han samstundes ein ny metamorfose: Den tidlegare krystallklare ryggen og buken blir brun og gulleg, ei dramatisk ytre forandring som ikkje uventa gir støyten til eit nytt, like målande som logisk namneskifte; glasålen blir til gulål. Ikledd denne nøkterne fargeprakta er han no som skapt for å leve sitt europeiske dagliv bortgøymd i mudder og botnslam. Først når natta fell på vågar han seg fram for å vandre på jakt etter alt frå insekt til åtsel. Slik, tilbaketrekt og lyssky, men ikkje lite glupsk, lever han heile åtte til femten år hos oss. Men så ei haustnatt med regn og storm, gjerne i oktober, blir han atter ein gong heimsøkt av uforklarlege krefter, ei mystisk drift i motsett retning, mot kysten, fjorden, det veldige havet, som han når under nye og om mogleg enda meir dramatiske kroppslege forandringar; den brune ryggen blir glinsande svart, den gullege buken sølvkvit, brystfinnane mørkare og spissare og auga påtakeleg større. Samstundes sluttar han heilt å ta til seg føde, noko som fører til at fordøyingssystemet, inkludert magesekken, skrumpar inn og endetarmsopninga lukkar seg. For tredje og siste gong skiftar han namn; gulålen blir til blankål. Og her, endeleg, ved den same kysten der vi ein gong for snart ein halv mannsalder sidan helsa vår følgjesvein velkommen til Europa, må vi vinke han farvel. No står berre den siste, store reisa att, ut av vårt synsfelt, tilbake til det fjerne Sargassohavet, der Anguilla anguilla gyter og døyr.

Eg har prøvd å skildre dette livsløpet så sakleg og truverdig som mogleg. Med undring må eg likevel konstatere at hovudpersonen sjølv på eiga hand og mot min vilje har oppsøkt den eine retoriske figuren etter den andre. Noko anna var vel heller ikkje å vente. For kor elles blant menneske og dyr finn ein eit så blendande vakkert uttrykk for den frie viljens blendverk! Når eg grunnar over dette, kan eg ikkje anna enn å minnast far og det frodande raseriet denne sindige mannen, som i analytisk evne neppe stod tilbake for Aristoteles, alltid fall som offer for når han la ut for meg om kor miskjend og baktalt ålen var – og er, kan eg legge til – i dei europeiske åndsvitskapane. Der vi vandra rundt i hagen vår kunne han i time etter time, mens han stampa i bakken med stokken sin, legge ut om alt det kulturen vår hadde tapt på å frårøve ålen den vørdnaden som ligg i å bli opphøgd til symbol, emblem. Eg hugsar han sa at det var denne type manglande pietet for skaparverket som ikkje berre kasta menneskeslekta ut i den eine krigen verre enn den andre, men også hindra ho i å slutte ein djupare, indre fred med seg sjølv, kva han no meinte med det. Når vi taler om det indre, trur eg heller ikkje det er for mykje sagt at det var eit av dei store vonbrota i livet hans at Freud, som han elles høgakta, i dei banebrytande arbeida sine omkring den menneskelege personlegdommen aldri gjorde bruk av det åleforskinga, det vil langt på veg seie far sjølv, hadde komme fram til.[1]1 Og det enda Platons fremste elev, brukte han å frese, med undring hadde freista å skildre ålens liv og biologi.

Det ville utan tvil ha vore ein tvilsam siger for vitskapen å hevde at det eg her har fortalt, eg er redd det allereie er for mykje, var den einaste grunnen til at eg for eit par tiår sidan under eit opphald ved elva Gaula på Støren i Sør-Trøndelag lærte Hermod Ål å kjenne. Eg er likevel ubeskjeden nok til å meine at utan den innsatsen eg har gjort for å bringe ålen sitt nattliv fram i dagslyset, hadde vi aldri kunna knyte så sterke og varige vennskapsband som det vi faktisk gjorde den korte og blussande sommaren vi møttest første gongen. Da eg trefte Hermod Ål, var eg nettopp kommen attende til Norden frå eit gjesteprofessorat ved Sorbonne, der eg etter beste evne hadde freista å gi franskmennene eit grundig innsyn i dei nyaste resultata innan åleforskinga. Eg trur eg lykkast rimeleg godt med det. I alle fall syntest eg tida no var moden for å gjere ein skikkeleg framstøyt for ålen i det landet i Europa der han etter alt å dømme står svakast i det offentlege liv, både som forskingsobjekt og, ikkje minst, som mat. Eg siktar naturlegvis til Norge. Når eg tenker på den overmåte rause og i mine auge barokke naturen Vårherre i sin uransakelege visdom har funne plass til på denne utmarksstripa langt mot nord, står det for meg som eit frykteleg paradoks at akkurat her skulle ålen finne sin uslaste status. Nåvel, eg var eigentleg kommen til Støren for å samle grunnlagsmateriale til eit internasjonalt forskingsprosjekt eg var engasjert i på den tida. Blant dei leiande åleforskarane hadde det lenge gått føre seg ein opphissa debatt om kvifor det er slik at visse vassdrag og farvatn ser ut til å huse berre hannålar, medan andre igjen berre husar hoålar. At det faktisk har seg slik, våga ingen lenger å tvile på. Det som sette sinna i kok var ein hypotese som nyleg var kasta fram i enkelte radikale forskingsmiljø, og som i all sin uhyrlege logikk romma eit innslag av noko djupt naturstridig og derfor umoralsk. Kort sagt: Kunne det verkeleg vere slik at sjølve livsmiljøet ikkje berre påverka eksteriøret til ålen, men også interiøret, nærmare bestemt genitalia, og det i ein slik uhørt grad at det faktisk bestemte kjønnet til det einskilde individet? Eg fann ikkje svaret. Men eg trefte Hermod Ål.

Det var ein varm ettermiddag eg stod til knes i elva mens eg nøye saumfor den myrfarga botnen. Da blei eg var ein flugefiskar som kast for kast gjennomsøkte eit temmeleg stritt straumdrag ein åtti-nitti meter ovanfor meg. Eg blei ståande og følgje han merksamt med blikket, for ingen syn er vel vakrare enn ein røynd flugefiskar som sender sitt snøre att og fram gjennom lufta, tilsynelatande utan anna kraftforbruk enn dei små rytmiske rørslene som kan anast i knea, ryggen og handledda. Meg minner det om klassisk ballett, eller, ikkje å undrast på, ålen sin dans over elvebotnen. Og eg forsikrar: Denne mannen var ein sann virtuos med flugestonga. Da han hadde fiska seg ned til meg, tok han inn snøret og vassa i land. Eg hadde sett meg på ein drivvedstokk og applauderte på avstand. Så snart han var nær nok til å høre kva eg sa, uttrykte eg mi beundring for kastekunstane hans. Eg såg nok at han likte det, sjølv om han brydd mumla noko om at dei ikkje såg ut til å imponere laksen noko synderleg. Så blei vi sittande og prate laust og fast om fisket, slik skikken er når ein møtest ved elvekanten. Til slutt fann eg tida inne til å presentere meg sjølv.

– Gleder meg, sa han. Ål her.

– Kor? ropte eg glad, og speida ut over elva.

– Her. Eg heiter Ål. Hermod Ål.

Eg trur eg må ha sett forferdeleg tåpeleg ut, for det gleid ein skugge av eit smil over ansiktet hans. Men det tok meg berre sekund å bli herre over situasjonen. År som forelesar ved ei rekke av dei fremste lærestolane i Europa har lært meg visse teknikkar i så måte.

– Eit perfekt namn, sa eg muntert. Eg er åleforskar sjølv.

– Det kallar eg eit samantreff ein elles berre opplever i psykologiske romanar, svarte han og raudna.

Eg trur det var den replikken som for alvor fekk meg til å like denne framande mannen. Ein skugge av farne års litterære lidenskapar for gjennom sinnet mitt, og eg tenkte på alle dei bitre nederlaga ålen hadde påført meg i selskapslivet, når eg i ein sein nattetime blei overmanna av sentimentalitet og ikkje ville snakke om noko anna enn den ignoransen menneska har vist denne fisken i staden for å lære av han, ja beint fram etterlikne han! Eg veit at eg kan bli temmeleg krakilsk i slike situasjonar, eit forhold eg vil tilskrive det faktum at vi som arbeider med ål er ei lita gruppe med ein indre lojalitet og styrke som rett nok er sterk, men likevel ikkje sterk nok til alltid å oppvege den kjenslekalde, konforme likesæla vi er vane med å møte frå omgivnadene. Eg ante i det same den framande nordmannen hadde uttalt den siste replikken sin at i han hadde ålens avantgarde, som vi åleforskarar spøkefullt kallar kvarandre, fått ein verdifull tilvekst. Det skulle vise seg at eg ikkje tok feil.

Eg hugsar ikkje kor lenge vi blei sittande og prate, men da eg inviterte han med til det enkle pensjonatet eg nokre dagar tidlegare hadde tatt inn på, flaut sola som uttynna blod over åsen i vest. Han aksepterte straks tilbodet. Oppe på rommet mitt baud eg på røykt ål med øl og dram, noko eg alltid sørger for å bringe med frå Danmark når eg legg mine forskingsreiser til dei europeiske utkantane. Under den første delen av samtalen vår spurde og grov Ål om ulike oppskrifter på ål, mens han tok rikeleg for seg av det glinsande feite fiskekjøttet. Det gav meg eit naturleg og kjærkomme høve til å halde eit lengre foredrag om dei forskjellige røykingsteknikkane som er i bruk for å få flest mogleg smaksstoff fram i dette edle råstoffet, før eg avslutta det heile med å avsløre nokre framifrå oppskrifter på steikt ål eg hadde lært av ein fransk kjøkkensjef under opphaldet mitt ved Sorbonne. For at lesaren betre skal kunne leve seg inn i den feststemninga som prega denne delen av samværet vårt, tillet eg meg her, en passant, å bringe i alle fall namnet på den eine: Anguille à la Meunière.

Av natur er eg ingen reiseglad mann, men yrket mitt har av naturlege årsaker ført meg vidt omkring i verda. Og aldri, nei aldri har eg møtt nokon som Ål, ein lekmann med eit slikt – korleis skal eg uttrykke det – opent sinn for alt som rører seg i og rundt Anguilla anguilla, denne baktalte fisken som har hatt slik makt over meg i mesteparten av mitt vaksne liv. Makt til å fortrylle, for ikkje å seie fortrolle, men også – det skal gudane vite – til å styrte eit stakkars menneske ut i den svartaste fortvilinga. Ikkje ein gong i løpet av heile denne første kvelden vi var saman stilte han eit uintelligent eller likegyldig spørsmål om dette ømtolige temaet, som elles har ei slik uhyggeleg evne til å lokke fram i dagen dei mest primitive instinkta hos homo sapiens. Eg slapp å høre dei evindelege spørsmåla om korleis eg med mitt intellekt kunne vie livet til noko så totalt perifert og i karrieresamanheng fullstendig håplaust som ål, korleis eg med mine estetiske interesser, som eg aldri har brydd meg om å skjule, sjølv om eg heller aldri har gjort noko vesen av dei, kunne halde ut med ein så ekkel eller likefram fråstøytande skapning. Ja det er dei, og her taler eg om folk høgt oppe i det akademiske hierarkiet, som ikkje eingong har sjenert seg for i fullt alvor å spørje meg om korleis eg har greidd å ta i noko slikt. Noko slikt! Alt dette og meir til heldt min nye venn seg for god til å ta i sin munn, eller betre: det såg ikkje ut til å falle han inn at slike fordomsfulle innvendingar i det heile tatt kunne eksistere, ja ikkje ein gong som potensielle reaksjonsmønster. Og det enda eg temmeleg utførleg la ut om ikkje berre ålens genitalia, som naturleg er, men også slike delikate aspekt ved ålens biologi og åtferd som ekskresjonssystemet, det giftige blodet og matvanane som, det legg eg ikkje skjul på, kan oppvise visse frå eit menneskeleg synspunkt ikkje akkurat appetittvekkande sider. Ål følgde tankerekkene mine med den same vakne interessa, mens han tok dugeleg for seg av det bordet kunne by på.

Da vi omsider hadde ete oss mette, viste han meg lakseflugene sine, ei samling eg fann stor glede i å studere, særleg sidan han ikkje berre sat inne med store kunnskapar på området, men dessutan hadde ei frapperande evne til å popularisere, slik at eg, som nærmast må reknast som totalt uvitande når det gjeld fiskefluger generelt, og laksefluger spesielt, snart syntest eg forstod mykje av dei viktigaste prinsippa for korleis ein vel dei rette fjørmateriala, dei mest formålstenlege bindeteknikkane osv. Før han lukka flugeboksen viste han meg ei spesiell fluge han hadde fått av ein gammal onkel og aldri hatt råd til å bruke under praktisk fiske. Det var ein skandale, la han til. Eg må ha vore meir merkt av ølet og drammen enn eg trudde. På annan måte kan eg ikkje forklare at eg let vere å forfølgje denne digresjonen hans, som seinare skulle komme til å valde meg ein god del hovudbry. Eg let den utan vidare ligge, og det same gjorde han. I staden gjekk han direkte over til eit spørsmål som i all sin mangel på vitskapeleg presisjonsnivå gjorde eit uvanleg sterkt inntrykk på meg. Det kom utan nokon overgang, som noko han hadde brunne inne med lenge:

– Men har du aldri møtt ein ål som ikkje reiste attende til Sargassohavet?

Kva kunne eg svare?

Eg er eit barn av den moderne vitskapen, mitt livskall har vore å forske i ein art, dvs. ein anonym storleik der det einskilde individet berre har interesse i den grad det materialiserer visse biologiske prinsipp og lovmessigheter som er gyldige for eit teoretisk sett uendeleg tal individ av arten, kort sagt: det allmenne. I tråd med dette har eg vore opptatt av dei meir rasjonelle, eintydige og kvantitative kva og korleis, medan det meir irrasjonelle, fleirtydige og kvalitative kvifor, som Hermod Ål sannsynlegvis tenkte på, har blitt overlatt til sitt eige mørker. Etter som åra har gjort meg meir klarsynt og nøktern, om ikkje akkurat direkte fattig på illusjonar, har eg innsett at eg alltid har kjent ein djup angst for å stille dei store spørsmåla til det forskingsobjektet eg har ofra så mykje av tankekrafta mi. I dag meiner eg å vite kva denne angsten botnar i: Eg har frykta at svara ville bli for små. Da eg hadde lese manuskriptet til min gode venn, tenkte eg mykje på om han ville ha forstått ein slik angst. Og om han hadde gjort det, ville han ha delt den? Eg veit ikkje, men kva kunne eg svare på spørsmålet hans, anna enn eit stotrande nei? Eg såg nok at han blei skuffa, at skuldrene hans liksom sokk litt saman, at han deretter retta seg opp og tømde drammeglaset med noko eg, kanskje forhasta, tolka som eit trassig kast med hovudet. For første gong den kvelden trengde ei lett febrilsk og ubehageleg togn seg inn i rommet mellom oss. Ho varte berre ein augneblink, så tok vitskapsmannen i meg over og eg kunne etter måten roleg samle meg til eit svar på det uventa spørsmålet hans.

– Tvert imot, sa eg. Tvert imot, kjære venn. Når du nemner det, veit eg faktisk om kollegaer som har prøvd å lure ålen frå det, å halde han tilbake frå den store reisa med mange slags knep. Dei har ikkje lykkast. Ja eg har sjølv, når sant skal seiast, i vitskapen sitt namn med mine eigne hender plaga denne eineståande fisken, ja beint fram torturert han på ein måte som strid imot mine djupaste humanistiske instinkt. Men til inga nytte!

– Nei vel, avbraut han. Eg tenkte berre at for eit vesen som er i stand til å gjennomgå tre metamorfosar i levetida si, skulle det ikkje vere ei umogleg oppgåve å bryte det nedarva mønsteret for ein gongs skuld.

– Det hørest nok rimeleg ut, svarte eg, men eg trur du tar feil. Du forvekslar rett og slett fridom med forandring. Personleg er eg tilbøyeleg til å meine at det motsette av fridommen, nemleg tvangen, aldri viser seg meir hjartelaus og jernhard enn i dei nedarva forandringane.

Ål klødde seg i nakken. Det var tydeleg å sjå at han tenkte hardt.

– Men når du snakkar om forandringar, kom det langt om lenge, og ikkje minst når vi også tenker over det du fortalde tidlegare i dag om ålen sitt kjønn, at han rett og slett ikkje har nokon medfødd kjønnsleg identitet, da kan ein nesten lure på når ålen blir seg sjølv? Eg meiner: han er jo heile tida ein annan?

Eg repliserte med eit smil at han ikkje var den første som var inne på den tanken at ålen eigentleg var fleire individ i eitt. Men her måtte ein skilje mellom primære og sekundære organ, forklarte eg, t.d. hjarte og kjønnsorgan. Det første var jo frå fødsel til død det same, så det kunne ikkje vere noka tvil om at ålen var seg sjølv heile livet.

– Eller sagt på ein annan måte, fullførte han, det går an å leve utan kjønnsorgan, men ikkje pare seg utan hjarte, ikkje sant?

Eg lo lenge og hjarteleg av denne replikken. Ål sat og støtta olbogane på knea medan han dreidde det halvtomme drammeglaset mellom fingrane sine. Da eg spurde om eg skulle fylle opp, la han ei avverjande hand over glaset. Eg skjenkte i til meg sjølv og sa:

– Vi får trøyste oss med at det alltid finst ein annan måte å seie ting på. Det er ingen liten fridom berre i det. Men la oss no ikkje gløyme utgangspunktet vårt. Du med din bakgrunn veit sikkert at ålen er i stand til å forlate sitt naturlege element, kort sagt gå på land, når naturgitte eller kunstige sperringar, ein attgrodd bekk eller ei demning, hindrar han i å komme seg fram gjennom vatn. Han ser altså ikkje ut til å sky nokon ting for å komme attende til Sargassohavet. For mange år sidan sperra eg og to tyske forskarkollegaer ein blankål inne i ei lyd- og lysisolert kasse, for så å frakte han, innesperra og forsvarslaus, hundrevis av kilometer bort frå den bekken vi hadde fanga han i. Tanken bak denne udåden var å sjå om ålen kunne finne vegen heim frå eit heilt anna utgangspunkt. Og det kunne han. Eg såg sjølv frå observasjonsposten vår ved ei grøft i Nord-Jylland korleis den muskuløse, straumlinjeforma kroppen, ein praktfull hoål, først rulla seg saman under ei trerot som stakk ut i vatnet, sikkert for å komme seg etter den ublide transporten, og så etter ein time brått skaut fart nedover straumen, i retning av kysten og det uendeleg fjerne Sargassohavet. Ved hjelp av avansert elektronisk utstyr, m.a. ein radiosendar som var sydd fast til halepartiet, kunne vi følgje vandringa mot havet steg for steg, hadde eg nær sagt. Da ålen omsider kom ut til kysten igjen, fanga vi han på nytt, putta han inn i kassa vår og gjentok heile forsøket. Tenk deg, tre gonger måtte vi gjenta det utspekulerte eksperimentet før ålen var så utmatta at han gav opp og markerte det endelege nederlaget sitt ved å legge seg på tvers i straumen og deretter, som ein død gjenstand, ein taustump, i langsame virvlar la seg føre inn til land. Eg er ikkje redd for å seie det rett ut: Eg gret da eg såg det.

Her stoppa eg opp og pusta ut etter den lange einetalen min, mens eg studerte mimikken til Ål for å finne ut korleis han ville reagere. Eg hadde vel venta å oppdage sorg eller kanskje til og med begeistring i dei tillitsfulle ansiktstrekka, men skuffa måtte eg konstatere at han sat utan å fortrekke ei mine.

– Nei, nei, sa han endeleg. Det er sikkert noko vakkert og meiningsfullt i det du fortel. Men det er også faen så uhyggeleg!

Ja slik ordla han seg. Faen så uhyggeleg! Det var ikkje siste gongen denne evna til å formulere seg naivt og demonisk på same tid sette sinnet mitt i opprør. Eg fekk berre avverja med å slå påtatt raust ut med armane og seie så muntert eg kunne:

– Så er du heller ingen ål, min kjære Ål.

– Det kan så vere, svarte han. Men no må eg gå.

Slik minnest eg det første møtet mitt med Hermod Ål. Eg meiner ærleg og oppriktig at det var slik det skjedde. Når eg les igjennom desse tettskrivne sidene, ser eg jo at dei ikkje er utan moglege feil. Minnet er ein lumsk maskin. Og heller ikkje eg, eit barn av den moderne vitskapen, har greidd å halde fingrane unna desse freistingane, dette bugnande fatet med glitter og stas som språket sjølv trakterer oss med kvar gong vi grip til ein penn! Kva er det filosofen seier? Eg fryktar at vi ikkje blir kvitt Gud, fordi vi ennå trur på grammatikken. Ja, slik er det med oss. Når eg likevel vågar å kjenne meg temmeleg viss på at dei hendingane eg her har freista å gi ei skriftleg form i det alt vesentlege er nøkterne fakta, kjem det ikkje minst av den unaturleg brå og derfor, med ein litterær målestokk, uskjønne avslutninga dette første møtet vårt fekk. Det faktum at heller ikkje dei øvrige delane av framstillinga mi går fri for ei viss smakløyse i val av uttrykksmåtar, som er den frie kunstdiktinga djupt framand, kan berre styrke meg ytterlegare i denne trua.

Ål fekk det altså plutseleg travelt. Eg sat og venta på ein lengre kommentar til den halvt spøkefulle, halvt desperate konstateringa mi av at Ål ikkje var nokon ål, da han heilt uventa, nærmast brysk, i alle fall bestemt, slo fast at han måtte gå. Eg blei ulykkeleg, må eg vedgå, for eg trudde først eg hadde fornærma han. Men da han stod i den friske nattelufta ute på trappa framfor pensjonatet, sette han varsamt frå seg fiskeutstyret sitt mot veggen. Det overraska meg, for oppe på rommet hadde han strevd temmeleg lenge med å samle det saman på ein akseptabel måte, dvs. slik at armane hans framleis hadde att eit minimum av sin naturlege bevegelsesfridom. No sette han alt seint og omstendeleg frå seg mot veggen. Hadde eg ikkje visst betre, ville eg ha sagt at han likna ein berusa person som prøver å kamuflere sin sørgelege tilstand bak overdrive omsorgsfulle rørsler. I staden var det noko ved faktene hans som fekk meg til å tenke på den skjøre vørdnaden eg elskar så høgt hos Becketts figurar. Da han omsider var ferdig, omfamna han meg heilt utan forvarsel og takka for ein tankefull kveld, som han sa. Så samla han saman tinga sine igjen. Den stumfilmen eg nettopp hadde sett blei no kjørt baklengs, for å seie det på den måten. Deretter forsvann han ut i natta. Eg stod i djupe tankar, ikkje skaka på nokon måte – nei, i djupe tankar, rett og slett – mens alt dette utspelte seg framfor auga mine. Da eg omsider ropte ser deg i morgon, gamle venn, reflekterte eg ikkje ein augneblink over det tilsynelatande meiningslause attributtet eg hadde æra den nye vennen min med. Men det slo meg at det var som om det stummande mørkret sjølv svarte ja.