Hans Sande

Blåkvalens apostel

Gyldendal

Første kapittel: I opphavet var ordet. Kunsten å gjere usynleg skrift synleg. Om venskap mellom unge menn. Geniale oppfinningar. Motgang og grusomme straffemetodar.

I førstninga er det usynleg. Vatnet ser ut som vatn. Men om du stikk handa nedi, kjenner du noko glatt som heng saman, noko kaldt som glir frå kvarandre når du fører tommeltotten mot dei andre fingrane. Det er ein uroleg klump i vatnet!

Tre dagar seinare, når du skal til å stikke fingrane nedi på nytt, ser du massevis av prikkar, som punktum strødd utover. Punktuma veks utav ingenting, dei blir til komma, og ein morgon når sola skin inn i vatnet ser du at det eine kommaet etter det andre rykkjer til, små krampetrekningar spreier seg frå komma til komma. Dei hissar kvarandre opp, dei vil vidare, vidare! Eit komma slår krøll på seg, bit seg sjølv i halen og blir til ein trillrund o, ein r og ein u sprett fram like attmed. Snart ligg heile alfabetet og rykkjer, dei stiller seg på rekkje, dei knyter seg saman til ord og setningar, løyser seg opp i betar og bokstavar og rykkjer saman igjen. Alt liv oppstår i vatn, og ingenting er så levande som ord. Alt døyr, alt anna blir borte. Ingen veit kva som kjem ut av orda. Orda kan utvikle seg til alt mellom himmel og jord. Ingenting er så verkeleg som ord, ingenting varer så lenge som ord. Ord kan vare evig. I førstninga er det usynleg. Vatnet ser ut som vatn. Men om du stikk handa nedi, kjenner du noko glatt som heng saman, noko kaldt som glir frå kvarandre når du fører tommeltotten mot dei andre fingrane. Det er ein uroleg klump i vatnet!

Tre dagar seinare, når du skal til å stikke fingrane nedi på nytt, ser du massevis av prikkar, som punktum strødd utover. Punktuma veks utav ingenting, dei blir til komma, og ein morgon når sola skin inn i vatnet ser du at det eine kommaet etter det andre rykkjer til, små krampetrekningar spreier seg frå komma til komma. Dei hissar kvarandre opp, dei vil vidare, vidare! Så ein dag sprett det fram to små sprikjande føter. Spissen på kommaet blir ein sprellande hale, og kula i kommaet blir til eit ørlite hovud med munn og auge. For eit påfunn! Den som har funne på dette, må ha fantasien i orden!

Tidleg på sommaren, før det blei komma, og helst før det blei punktum, begynte Kalle og eg å lage diverse lekre rettar. Vi bygde oss eit moderne lite stormkjøken mellom fjøresteinane borte i Tenvik. I ei gul notisbok med tynne, lyseblå liner førte vi nøyaktige notatar over kvart eksperiment. Når som helst kunne vi kome over ein fantastisk livrett som vi kunne ta patent på og sende i oppkrav til dei finaste restaurantane i Oslo og Paris. Då var det viktig å ha det svart på kvitt. Fint folk åt alt muleg, det visste vi. Kråkebollar og taresuppe og froskelår og kumagar.

– Det er jo egg, sa Kalle, – det finst ikkje noko sunnare.

Vi prøvde å koke det. Men det blei berre slim. Vi piska det saman med mjøl og sukker. Det vart fine pannekaker med masse små bobler. I tre Norgesglas dryppa vi raud og grøn og gul konditorfarge og let det stå og trekkje i to timar.

Det vart ei delikat dessertskål med farga geléperler, og masse søt vaniljesos over.

– Kan også brukast til blautkakepynt, noterte Kalle.

– No må vi teste det, sa eg.

– Vi har testa det, svara han, – vi er jo enige om at det er sunn og billeg og god mat.

– Vi har ikkje testa det, vi har berre smakt. Vi må gjere kontrollerte forsøk.

Eg forklarte han det litt nøyare, og så laga vi nok til tre kontrollerte forsøk. Det var næringsrik suppe, trefarga dessertsgelé og pannekaker med tusen egg.

Men etter kveldsmaten neste dag kom ikkje Kalle ut til avtalt tid. Søster hans smugla ut ei melding til meg. Eg tok den samankrølla papirlappen med meg inn og begynte å tolke det hemmelege språket som berre Kalle og eg kjende koden til. Der sto det. Mor hans hadde kasta opp i fleire timar i trekk og klort hol på tunga med ei neglefil for å få vekk alt. Kalle hadde fått husarrest i to dagar. Han fekk ikkje smake vanleg mat, men han skulle få ete så mykje næringsrik suppe og fargerike geléklumpar og pannekaker med tusen egg som han ville.

Sjølv fekk eg vondt i øyrefestet. Etterpå gjekk eg utanfor vindauget og trødde og lurte på om dei hadde tatt frå Kalle den hemmelege notisboka. Men eg fekk ikkje spurt. Av og til dukka han opp bak blomsterpottene. Eg vinka, men han vinka ikkje igjen. Eg bladde ivrig i ei usynleg gul notisbok eg hadde mellom hendene, men då eg såg opp var han borte. Usynleg han og.

Andre kapittel: Den tredje hjelparen

Eg gjekk ulukkeleg bort med den usynlege notisboka. Eg måtte snakke med den tredje. For eigentleg var vi tre. Kalle og eg hadde med oss ein til på oppfinningane våre. Men det heldt vi hemmeleg. Den tredje sat helst på ein stein like bak oss og følgde med og kom med gode råd.

Når Kalle og eg hadde funne opp nok for ei stund og flaug rundt på berga eller stupte i sjøen, vart den tredje sitjande på land. For Svend hadde så mykje å tenkje på. Far hans hadde drukna då han var fire år. Plutseleg blei han og dei fire søskena og mora nesten fattige. Elleve år gammal måtte Svend begynne å dra til sjøs i sommarferiane. Snart måtte han slutte på skulen for å dra til sjøs heile året, på fiske, i fraktfart, på selfangst. Han blei veldig lur og veldig kristen og veldig glad i pengar. Det var fordi dei plutseleg var blitt nesten fattige då faren drukna.

Kalle og eg visste alt om han Svend. Vi visste kva han tenkte på. Resten hadde læraren fortalt. I heimstadlæra teikna alle elevane sprengharpunar og svære kvalar. Etter skuletid viste Kalle og eg teikningane våre til Svend, og han nikka og ba oss rette litt på det eine og andre.

Svend hadde ikkje fått tid til å leike då han var liten, sa læraren. Han måtte tene pengar, og så måtte han finne opp sprengharpunen, og så måtte han byggje opp heile byen. Difor var han akkurat som ein liten trist unge med kvitt skjegg.

Svend visste alt om patentar. Det var han som sa at vi måtte vere nøye med å skrive opp alt vi gjorde. Sjølv hadde han sendt papira sine inn til kongen og fått patenten sin godkjend. Då vart han veldig rik. På den tida tente dei ikkje kroner og øre, men nokre blanke sølvmyntar som heitte spesidalar. Til slutt hadde ingen så mange spesidalar som Svend. Han vart den rikaste nordmannen i heile verda. Og Kalle og eg hadde absolutt gode sjansar, meinte han.

Eg er spent på om han er der i dag, no då patenten vår er avslørt og Kalle har fått husarrest og eg har fått vondt i øyrefestet i staden for gull og grøne skogar. Alle i Foyngården kjem til å snakke stygt om oss, i dagar og veker. I årevis kjem dei til å hugse det. Men Svend bryr seg ikkje om slarv og folkesnakk. Han seier at slik er det, at folk toler ikkje at andre har evner og kjem seg fram her i livet.

Der er han! Han sit på plass og ventar på meg, attmed bålet og dei svartbrende fiskebolleboksane.

– Hva er det du har med dig i dag? spør han.

I det same flyg notisboka over i dei skrukkete fingrane hans. Boka opnar seg. Eit komma slår krøll på seg, bit seg sjølv i halen og blir til ein trillrund o, ein r og ein u sprett fram like attmed. Snart ligg heile alfabetet og rykkjer, dei stiller seg opp på rekkje, dei knyter seg saman til ord og setningar, løyser seg opp i betar og bokstavar og rykkjer saman igjen. Alt liv oppstår i vatn, og ingenting er så levande som ord. Alt døyr, alt anna blir borte. Ingen veit kva som kjem ut av orda. Orda kan utvikle seg til alt muleg. Ingenting er så verkeleg som ord, ingenting varer så lenge som ord. Ord kan vare evig.

Tredje kapittel: Når utviklinga stansar, svulmar draumen opp som ei elv bak demninga. Om ufattelege samanhengar. Og om det som skiljer oss.

Kalle slutta å vekse. Han stoppa heilt opp i utviklinga. Kvar dag og kvar time gjekk han og venta på at han skulle begynne å vekse igjen. Men det kom ikkje fleire centimeter. Snart visste alle om det. Sjølv om han var like stor som før, begynte alle å kalle han Vesle Kalle. Dei slemme begynte å kalle han Froskefjes. Han sto framfor meg ute på tunet og fortalde det. Sola lyste ned på dei kvite augevippene og kasta små, taggete skuggar nedover dei bleike kinna.

Eg ba til Gud om at noko slikt ikkje måtte skje med meg. Eg ba om at eg iallfall måtte få bli 183 centimeter, slik at eg vart like høg som far min. Då skulle eg iallfall tru på Gud.

Så begynte eg å vekse for fullt.

Då begynte eg å tvile.

Så døydde mor mi.

Då sende han far meg til tante Klara, slik at eg skulle få noko anna å tenkje på. Tante Klara var tvillingsøster til mor mi. Og eg såg på dei runde kjakane hennar som likna på kjakane til mor mi i gamle dagar då eg var liten, og dei sterke hendene som likna på mor sine hender og håret som ho hadde slått ut om kvelden når eg kom for å gje ho godnattklemmen, og eg høyrde på målet hennar som var nett slik som ho mor hadde snakka før ho flytta til Tønsberg og lærte seg å snakke likt.

– Snakka ho slik som deg, då ho var ung?

– Du kan skjønne det.

– Og håret hennar, var det slik som ditt?

– Vi var nett like på alle måtar. Sov no, guten min. Det var berre ein ting som skilde oss.

Fjerde kapittel: Kort og godt om kunsten å tenkje på noko anna.

Tante Klara var geitebonde, og snart flytta vi to opp på støylen. Eg fekk noko anna å tenkje på.

Femte kapittel: Om ansvarslause vaksne. Nye straffemetodar. Unge menn saman i sorga. Gapet opnar seg.

Lenge før toget var stansa, gjorde eg eit luftig svev med føtene i riktig retning, landa som ein fortumla katt på perrongen og sprang vidare. Kor eg gledde meg til å sjå dei igjen! Dei siste nettene hadde eg nesten ikkje fått sove, berre tenkt og tenkt og bobla og bobla av glede og spenning. Eg suste med beina på nakken bortover Øvre Langgate, spurta forbi Svend Foyns bedehus, så brått til høgre ned mot Foyngården, inn i ein knapp venstresving gjennom den breie porten, inn på tunet, sleppte sekken rett ned og fauk opp trappa.

Var dei blitt store, var dei blitt fine? Hadde dei fått armar og bein, var dei blitt slik eg hadde drøymt om? Eg reiv opp døra til rommet mitt og stupte framover golvet. Men kva var det eg fekk sjå? Det kunne ikkje vere sant! Han kunne ikkje ha gjort dette mot meg! Det fanst jo ikkje liv! Den glade hjartebanken min slo over i vonde, dunkande slag. Eg vart svimmel og kvalm, kneip augo igjen og opna dei igjen. Det fanst ikkje liv. Med føtene tunge og stive som sandsekkar seig eg fram dei siste stega. Lyspæra var gåen! Luftboblene pipla berre så vidt opp gjennom vatnet! Det var tomt! Tomt og mørkt og livlaust.

Den latstauren! Hadde han ikkje lovd å ta seg av dei! Han skulle mate dei, han skulle skrape laus algene langs glasveggane, han skulle passe på at ikkje lyspæra gjekk og at luftpumpa bobla oksygen gjennom vatnet. Den upålitelege, hjartelause, sjølvopptatte dovenpeisen! Aldri meir skulle eg stole på han! Aldri meir skulle eg servere frukost på senga til han!

I to timar vart eg ståande klar ved vindauget og vente. Eg sto klar med setningar skarpe som flenseknivar, eg skulle skjere den slappfisken opp i småbitar og strø han sakte utover det grumsete, dødsmørke vatnet!

Kor blei det av han? Eg såg på dei inntørka potteplantane i glaskarmen og begynte å plukke brune blad. Ingenting brydde han seg om av det som levde. Ikkje ein beskjed til meg, ikkje det minste pip. Berre skipssekken på salongbordet og gamle aviser og skitne tallerkar oppå der igjen.

Då høyrde eg det. Det hosta! Eg held pusten og venta. Det hosta igjen!

Raseriet slokna i meg, dei hissige hjarteslaga som hadde spruta av hat og villskap for eit par sekund sidan, blei igjen tunge og sviande. Han var heime!

Eg opna døra sakte inn til soverommet.

– Far, er du sjuk?

Han låg i halvmørkret utan å røre på seg. Eg opna døra litt meir. Andletet kom til syne. Triste augo som berre så vidt lyste opp då han såg meg.

Han hadde fått sparken. Han var sett på land. Han, som var den mest stødige av alle flensarane. Han, som kunne sømme opp ein tretti meter lang blåkval så raskt og elegant som ein spansk tyrefektar, han som dansa over den digre dampande kroppen og let etter seg perfekte spekkstrimler og perfekte spekkterningar, beinskorne som byggjeklossar. Ja, når han Ewald har gått over kvalen, kan du byggje deg husbankhus med snorrette veggar av spekk. Det sa dei, flensarane og lemmarane og krokgutane og spekkdragarane. Og når han av og til kasta seg over lemminga av kjøtet, var han så lynsnar og nøye at på dei to tonna med knokar var det ikkje meir kjøt igjen til suppe enn du ville ha fått av ein middels stor spikar. Det sa dei. Og ein gong kom sjølvaste fangstbestyraren ned på flensedekket og tok tida på han og pissa han oppetter ryggen slik at han skulle drive seg sjølv endå hardare. Heilt til han fekk sparken. Først ein gong, då det var over og ut med blåkvalfangsten og heile storkvalfangsten, og så for andre gong no, midt i heitaste vågekvalsesongen.

Eg måtte ut på byen for å få vete kva som hadde skjedd. Sjølv murte han seg inne. Sat berre i ro og let neglene gro. Men nede på kaiane hadde dei ikkje slutta med å snakke om han. Og bortover kaia gjekk gjetordet, og small mot døra på det nedlagde Fettraffineriet, og vidare inn på alle kafeane, og heim igjen til middag, og ut igjen etter middagskvilda, og vidare bortover alle fortaua og stoppa opp på gatehjørna og flaug på kryss og tvers over heile byen. Han Ewald, han Ewald, det var meg faen til kar. Han var ikkje handlingslamma han, han var ikkje rådlaus og fri for argument om det så var sjølvaste herr Green Peace som sto framfor han og gneldra i veg. Han hadde dansa over kvalkroppen på sin vanlege måte, og ingen hadde sett det som skjedde, for det skjedde så fort det som skjedde. Men plutseleg var nasetippen av. Herr Green Peace skreik som ein nystukken gris, blodspruten sto, men far min var oppteken heilt borte i den andre enden av den elleve meter lange vågekvalen, der dansa han fram perfekte spekkflenger som om ingenting hadde hendt.

Fotografen frå Dagbladet klikka som ei klikkemaskin, herr Green Peace måtte hentast heim frå fangstfeltet med helikopter, og neste dag kunne heile landet sjå fantastiske fargebilde på midtsidene. På den eine sida den blodige og desperate Green Peace, på den andre sida den rolege arbeidskaren Ewald, som lente seg fornøgd mot flensekniven.

Alle hadde sett det, berre ikkje eg og tante Klara og dei hundreogtrettini geitene høgt oppå Øydegardsstøylen i det grøne Nordfjord. Vi visste ingenting, mens alle aviser og radio og TV sto på hovudet for å få han far til å fortelje om den fantastiske ugjerninga si.

– Eg gjorde berre jobben min, sa han.

Det var den siste jobben han gjorde.

Lensmannen henta han til avhøyr i Svolvær. Der, i varetektcella, fekk han oppseiingsbrevet med takk for alt. Høgare makter hadde grepe inn. Så vart han send heim.

Vesle Kalle i andre etasje, som skulle passe akvariet den første tida, var blitt send på dør. Vesle Kalle hadde fått sparken, han og, og då eg sto ute på tunet og glodde tomt ut i lufta neste dag, kom han bort til meg med det flate, alvorlege fjeset sitt og spurde korleis det hadde gått.

– Dei åt kvarandre opp, svara eg.

Vesle Kalle stirde forfærd på meg.

– Det var ikkje mi skuld, kviskra han.

– Eg veit det.

– Dei var feite og fine då eg stelte dei, heilt til han kom heim.

– Eg veit det.

Vi vart ståande ordlause og svelgje kvar sine tårer. Han spurde om eg ville ha fem kardinalfiskar av han, det var ungane til ungane til dei han hadde fått av meg. Men eg orka ikkje begynne på nytt. Vi sto litt til og snakka om koffor dei vaksne aldri viste ansvar. Det var berre slik. Så tusla Kalle heim igjen til dei velfødde gullfiskane sine.

Tre kveldar seinare, då eg sto trist og motlaus borte ved senga og kledde av meg, tykte eg at eg såg ein mørk skugge som rørte seg borte i akvariet. Forundra lista eg meg bort for å sjå. Nei, ingenting. Det var ingenting igjen av dei to hundre rumpetrolla Kalle og eg hadde henta ute i myrholet. Dei sprell levande rumpetrolla som vi hadde planlagt å spreie glede med på skulen, når dei berre fekk stukke beina ut av dei vrikkande kroppane. Men no var det ingenting igjen. Ingenting igjen av håpet om herlege hyl i ein kjedeleg mattetime, ingen fortvila lærarar som ikkje kunne fatte kor alle desse vanvittige froskane kom sprettande fram ifrå. Dag etter dag utover hausten. Ingenting igjen.

Berre noko eg innbilte meg. Eller var det noko der, ein plass på botnen, bortgøymt mellom steinane og dei avgnegne grønplantane? Eg skrudde loket av boksen med fiskefôr og strødde ei klype raude og gule flak utover den stille vassflata. Det gjekk eit par sekund, så skvatt eg til. Opp frå botnen bukta det seg eit svart uhyre, eit digert beist som opna gapet mot meg.