Tor Obrestad

Sjå Jæren, gamle Jæren

Noveller

Gyldendal

Det første eg hugsar

Det første eg hugsar er angsten i snøveret langs ein veg. Det er snart jul. Eg har masa og masa på mor: kjem ikkje far snart, kjem ikkje far? Ho lagar middag og likar ikkje mas. Han kjem snart, seier ho, kanskje du vil ut og møta han. Ho kler godt på meg, jakke, lue og vottar. Ute er det kaldt. Eg går ut på vegen og i retningen eg veit at far brukar kome.

Det byrjar å snø. Store snøfiller fyller heile rommet, vegen blir bare snøfiller. Eg ser ikkje anna enn snøfiller som flagrar kring meg og er kalde, eg blir svimmel av det og mistar huset av syne, mistar vegen, eg går i eit rom av snø. Eg er aleine i det rommet og far som skulle kome kjem ikkje. Høyrer ingen bil, høyrer bare ei tett stille av snø. Far! ropar eg, Far! Ingen svarar og det rasar snø frå himmelen. Eg har mista vegen heim. Og far som skulle kome med bilen sin og ta meg med, for det sa mor, han kjem ikkje. Eg set meg i vegkanten mens snøen fell og fell. Eg græt, overlatt til snøen og meg sjølv, overlatt til angsten som snører seg til i meg, eg hikstar, påkallar verda. Men verda svarar ikkje!

Og mens eg sit der i vegkanten, oppgjeven, då kjem bilen! Beint ut av snøkavet rullar bilen mot meg – og forbi. Far! ropar eg, Far! Men far høyrer ikkje ropet og bilen stoggar ikkje for far har ikkje sett nokon ting i snødrevet, bilen rullar bortover vegen og kverv i snø. Eit vilt håp som rullar fram gjennom den tette, kvite verda, for å vise seg, bli påkalla – og bli borte. Eg har gitt opp håpet, far har kome og dratt, eg er overlatt til noko kaldt, kvitt som legg seg på panna mi og skal få meg til å teie still.

Men ennå vil eg ikkje teie. Eg skrik, eg hyler gjennom det kvite, tomme rommet.

Okkupasjon

Tyskarane kom i lastebilar med høge karmar, dei svinga inn på gardsrommet, heile gardsrommet vart brått fylt av bilar fullasta med soldatar. Soldatane hoppa ned, stilte seg opp framfor kjøkkenvindauga og slo lens. Nå var området okkupert.

*

Soldatane slo seg til i eit stort tomt hus ved sida av gardstunet. Offisersmessa vart plassert nærmast tunet, det var lett for han vesle på to år å stabbe kring blant fienden. Soldatane mintest Die Heimat, fann fram sjokolade og tok han med inn. Men dei vaksne slapp ikkje inn i huset til Herrane, mora måtte stå utanfor og rope på sonen sin. Det er og å bli okkupert – du står utanfor ei offisersmesse og gaular etter toåringen. Ein dag bar soldatane han med seg inn i ein bil, dei ville vere hyggelege og kjøre han ein tur. Men toåringen hylte og bar seg, det var som om han skulle bli frakta bort for godt. Litt irriterte måtte dei snu og kjøre tilbake. Det hefta noko uhyggeleg med soldatane, sjølv for ein toåring som vart proppa med sjokolade.

*

Det var krig. I himmelen over havet rasa det luftkampar, ein båt vart bomba og sokk beint ned, ein kunne sitja i stova og sjå på. To britiske flygarar skaut dei ned, og Olav som hadde motorbåt vart kommandert ut for å berge dei. Berginga gjekk bra, og så tok dei like godt med seg ei bensinkanne som låg og flaut. Bensinen fata, brått stod båten i flammar. Olav vart stygt forbrend i ansiktet og mista båten. Slik kom han med i krigen og fekk sitt merke, han vart gåande med ei raud flamme over ansiktet resten av livet.

*

Tyskarane bygde Festung Norwegen og smykka sandstrendene med Hitler-tenner, sandbakkane med bunkersar og piggtrådsperringar. Skyttargravene bora seg ned i bakken. Bøndene laga sine eigne festningar. Det gjekk ei historie om ein tyskar som kom til ein mann i grenda, bonden mjølka og stod i brønnhuset med ei bøtte mjølk. Tyskaren sette fram eit toliters spann og ville ha det fylt. Me har ikkje lov te å selja mjølk, sa han med bøtta, og tømde mjølka i eit stort spann nedi ein vasskumme. Du kan kjøpa mjølk på meieriet oppe i sentrum. Den andre ville framleis ha fylt spannet sitt, men det vart rista på hovudet. Jeg ha den melk, sa tyskaren og trekte ein pistol. Han det vart fortalt om snudde seg bare og gjekk inn i fjoset for å mjølke vidare. Og han med pistolen skaut ikkje.

Men det vart bygt mitraljøsestillingar, og dei rokk å skyte ned eit engelsk sjøfly før det var over, bøndene låg bak steingardane og kikka på. Ute på Kyrkjehaugen sette dei opp eit radaranlegg, dei minela brekka ned til hamna og stengde vegen. Over jordene blomstra digre piggtrådsperringar, og like nedanfor garden sette dei ein bom og ein vaktpost med skarpladd gevær. Ein måtte ha løyve til å kjøre heim høy.

*

Dei kom og kravde husrom for herr Feltwebel i buakammerset. Kokken maste etter kjøkkenreiskap. Løytnanten kom og kravde bestestova med møblar og piano. Stova vart reinska, løytnanten rasa, og så sende han inn rottene, dei som arbeidde frivillig for tyskarane. Løytnanten var suveren. Ein vakker sommardag spankulerte han kring på festningen sin iført feltkikkert og elles inkje. Dagen etter vart det sopa og vaska over alt med tysk grundighet. Etter middag kom det åtte–ti kaiduer frå Stavanger dalande ned i hagen og bak steingardane, kokken sprengkokte kaffi. Familien på garden fann syklane sine og drog ein lang tur.

I 1942 fann dei ut at tidspunktet for den britiske invasjonen nærma seg. Då trong herrefolket meir plass, og så tok dei heile garden. Guten var blitt fire, sat på kjerra og slong saman med ein kaffikjele og ein elektrisk omn.

*

Miner. Dei ligg inne i ein urskog av høymolpisker, mannshøge, tistlar og gras. Midt gjennom denne urskogen går det ein dabbeveg ned til hamna, ein fotbrei stig mellom eksplosjonane. Tyskaren som trødde feil, og det small. Han vart boren bort på båre, han hadde fått sprengt sund ein fot. Seinare døydde han. Du torer ikkje å gå der! Jau, eg torer. Ta nokre varsame steg inn på stigen, lyset blir borte mellom dei store blada, lyset er ei strime der oppe, redsla ligg som ein valen smak over tunga, det er like før panikken slår ut med den raude blomsten, han blir svimmel, han greier ikkje balansere på stigen, han vaklar og held på å ramle – og tar eit steg ut, ut i eksplosjonen: Nå døyr eg! Men det smell ikkje, han greier å finne att stigen, finne att balansen, han greier å ta seg attende, til gjengen som står andelaust og ventar utanfor dødsmarkene. Han greidde det, men han seier ingenting, redsla ligg stum inni han, og dei ser det. Dei trekker seg bare unna, utan ord. Det der er for farleg! Aldri meir!

Minene og døden, det låg bak heile tida, blendingsgardinene som dei vaksne var så nøye med straks det mørkna. Det som låg bak når kyrne luffa fredeleg heim frå beitet, og hestane tråva ned den humpete grusvegen, eller når han låg ute i lyngheia bak ei tuve og lytta til vindgnålet, eller segla med båtane sine i den store vassfloen like ved vegen. Han entra sperra borte i løa hos farbror Tobias og hoppa ned i den mjuke velluktande høystaen. Nytt høy, lyst frå låvedøra, sommar. Og så denne kitlande, herlege kjensla i magen når ein sleppte seg i tomrommet og kunne søkke ned i mjukt, mjukt. Brått vart det svart i døråpninga. Han fraus der oppe på sperret, klar for spranget. Inn steig det ein soldat med eit gevær. Soldaten lo då han såg han, løfta geværet og sikta. Slik var det å døy, han fraus fast, det snørde seg saman i strupen, han ville skrike, det kom ikkje ein lyd over leppene. Nå small det, og han fall ned i høyet som ein sekk. Soldaten hadde senka børsa si, lo igjen – og gjekk. Han låg i høyet og gret, han hadde falle inn i døden og kome ut att på andre sida. Det var krig.

*

Kor lang tid brukte dei ikkje for å få krigen ut av kroppen. Han hugsa skuleåra etterpå, då piggtrådsperringane var tatt ned, og dei hadde flytta attende til garden. Dei leika krig. De er engelskmennen, me tyskarane. Dei hadde slynger med stein i. Dei kasta stein. Dei skar lange lansar av høymolpisker og gjekk på kvarandre. Dei var fire som gjekk saman på skulevegen. Kor mange skulevegar kasta dei seg ikkje heim! To mot to, tre mot ein, ein mot tre, stein på stein susa og small, krig, krig.

Men dei var aldri seg sjølv, aldri nordmenn.

Kvifor var dei aldri nordmenn, kvifor deltok det aldri nordmenn i krigen? Fridom og sjølvstende, er ikkje det noko ein sjølv må slåss for?

*

Først på syttitalet kom det ein tyskar til gards. Han sa kva han heitte på eit brukbart norsk, han var frå Hamburg, og han ville leige husrom for seg og familien for sommaren. Han skulle betale godt for seg, han nemnde ein sum. Han hadde budd her i førtiåra og likt seg så godt at han aldri kunne gløyma denne staden. Mannen på garden sa at dei brukte ikkje å leige ut slik, og ikkje hadde dei noko å leige ut heller, dei trong plassen sjølv. «Du får gå og høyre andre stader,» sa han, og tyskaren så gjorde.

Etter ei tid kom han attende. Han hadde ikkje fått husrom nokon stad, og ingen hadde bedt han inn heller. «Dere liker oss visst ikke,» sa han, «men det er jo så lenge siden!» «Du har rett i det,» svara mannen på garden. «Vi har hatt besøk av dykk ein gong før, og vi har ikkje gløymt at vi ikkje likte det.» Heller ikkje på den garden var den tidlegare okkupanten beden inn, men sidan mannen på garden er eit vennleg menneske, rulla han ut bilen sin og tilbaud tyskaren skyss opp til nærmaste jernbanestasjon.

«Han ville betala meg for det, men ein tar då ikkje imot betaling for slikt.»

*

I mange år etterpå stod frøken for han som ei stor spåkvinne fordi ho kunne seie at I morgon, i morgon blir det sikkert fred. Og så vart det fred!

For barna betydde freden at krigen tok til for alvor. Dei erobra stillingane, skyttargravene og bunkersane. Der låg det ammunisjon, patronar med sporlys og små fallskjermar, krut, knallperler og bajonettar. Knallperler og patronar vart detonerte med steinar. Dei gjorde det slik: Patronen vart lagt på ein flat stein med spissen ut mot havet. Så kasta dei ein stor stein på patronen, og ofte fekk kula ei heilt anna retning, det kvein kring hovuda på dei. Når ingen sprengde seg sund eller vart råka, må det tilskrivast fredsengelen. Inne i dei mørke bunkersane låg dei og kjende den emne, mugne lukta, dei var soldatar og skaut på fienden med leikebørsene sine ut gjennom skyteskåra, bam, bam, og så sprang dei gjennom skyttargravene og slengde steingranatane. Heile tida dreiv det sjøminer i land, kom vippande inn frå det åpne havet, låg og bikka nede i vika mot fjøresteinane til utløysaren slo mot ein stein og – Bang! Kring på gardane singla glassrutene. Lenge før dei kom såg ein det mørke, rustne auga i sjøen, mest som ein brun kobbe på veg inn. Nokre få dreiv inn og ville ikkje springa, vart liggande og vagga i strandbølgjene med det raude rustne trugsmålet.

Freden var den rare lukta i molda bak huset dei flytta attende til, ei mold med glasskår og rustne metallbitar, feit av kjøkkenavfall og piss.

Freden var ein seig kamp mot ugraset i strandabeitet der minene hadde legi og under piggtrådsperringane, det hadde grodd vilt i fem år.

Men sjølve fredsmorgonen var høg og blank, det var eit stilt klart ver, og mora kom syklande heim på ettermiddagen med radioen bak på sykkelen. Ho hadde vore i Stavanger, men mannen hadde bede henne om å kome tidleg heim, for noko kunne skje. Ho hadde tatt eit tidleg tog, og mens dei tøffa søretter Jæren, såg dei det eine flagget etter det andre klatre opp etter stengene. Då gret alle i vogna, fortalde ho, og endåtil nå, så mange år etter, blir augo blanke.

Mannen drog på songøving i stasjonsbyen same kvelden. Songkoret klatra opp på det flate taket på kommunebygget der dei øvde, og hadde songøving under åpen himmel. Fram mot den åpne meieriplassen stod dei og song Ivar Mortensen Egnund: Fram østerdøler, fram! Me vil utan skam / verja gamal god fedrejord. – – – Gutar som sprekast går, / menn med gråna hår – / kvar med rifle står. Og mens dei song, byrja det å samle seg folk på torget, etterkvart vart det reine folkefesten der nede, heile bygda var på føtene.

*

Eit siste bilete av krigen, tatt på lang avstand, eit bilete lada med angst og sprengstoff. Soldatane går i lange rekker langs brekka og spar opp miner. Det er hol etter hol etter dei som viser korleis dei tar døden opp av jorda: det skal bli ei jord for gras, sauer og vind.