Tor Obrestad

Seks netter, seks dagar

Roman

Gyldendal

Til Turid

Torsdag

– Det ligg ein død mann i grøfta!

Han kom busande inn med bodskapen om ulykka, banka på døra og åpna i ei einaste stor rørsle, vart ståande i dørkarmen til kjøkkenet og kikka på oss som var det plent uråd for han å forstå kvifor han ikkje kunne bryta inn i liva våre med det som fylte heile han. Den lakoniske meldinga hang i lufta, og vi reagerte ikkje.

Så følgde vi han ut.

Det låg eit menneske i veggrøfta, nærmast bedageleg, såg det ut til, føtene nedi grøfta, overkropp og hovud kvilte på dei gulbrune grastustane som stod att etter sommaren, handa låg på asfaltkanten. Og det tynne, gulkvite håret var ikkje til å ta feil av. Han låg utan lue, utan hanskar og i ei ny gul og grøn dynejakke. Birger knegga bak meg då eg bøygde meg ned for å lytte. Hjarta dunka som motoren i ei gammal skøyte, ein slik ein som hanglar og går, men går. I augnekroken ser eg Solveig som har følgt etter oss, snu mot huset att.

– Legg drukken til ordet død, så tenker eg at vi nærmar oss. Dei høyrde resignasjonen i røysta mi.

– Kunne du hjelpe oss med å få han i hus? Han bur like oppi her.

Mannen rygga volvoen inntil. Birger og eg tok tak i Sivers og halte han inn i baksetet, sette oss på kvar side av han. Eg dirigerte sjåføren dei seks hundre metrane det er opp til den grøne stova i skogkanten der Hans og Inga bur.

– Hans Ivarsson har tatt hælja, sa Birger, – og eg skulle ønske at eg kunne gjera det same.

Det begynte å romstere i kroppen på den drukne, det var som ei låg kalling frå vårt tilvære hadde nådd fram gjennom namnet sitt signal, han grynta eitkvart som ingen av oss makta tolke.

– Detta går bra, Sivers, sa Birger, – vi legg deg på kammerset, dokteren er med oss.

Det var ikkje første gongen at Birger stilte opp for å legge Sivers til tørk på kammerset. Han budde nærmast, einkvan måtte gjera det.

For kunne ein la han bli liggande ute?

– Eg fekk slik ein støkk i meg, sa mannen med vovoen, – eg likar ikkje slikt som dette.

– Nå skal du gå heim og tenke på kor godt det er at han kom i hus, sa Birger venleg. – Det kan fryse på, han kunne ha skadd seg. Blir du med inn. Eg tenker at kona har ein kopp kaffi?

– Dei undrast nok alt heime, svara mannen, – men takk skal du ha.

Han kikka rådlaust på oss idet han slo att bildøra, nei, han var nok ikkje van med slikt, burde ha vore med inn.

Eg kjende trøyttleiken velte ned over meg, nokon og kvar kunne ønske seg helga, og eg takka nei, eg må inn til meg sjølv, sa eg til Birger.

Det er åtte år sidan Elin og eg flytta ut frå byen. Vi sa vi flytta til, snakka om det hektiske, det kortpusta i hovudstaden, såg at noko heldt på å bli øydelagt mellom oss. Og så var det økonomi og ein idé om at det kunne hjelpe å flytte bort, og oppsøke menneske som ennå makta å sjå dei enkle, verdfulle sidene ved tilværet. Vi som aldri hadde hatt tid for oss sjølve, skulle få det til. Nå i ettertid kan eg sjå at vi flytta frå. Eitkvart var gale, hakkande gale mellom oss.

Idéen om det isolerte, landlege livet.

Klaus ringde tidleg i dag og ville ha meg til byen med helga.

– Kom nå inn blant folk, sa Klaus, – kom hit inn der det skjer noko!

– Eg har det temmeleg travelt, kunne ikkje du ta deg ein tur ut?

Nei, det ville han ikkje. Hevda i djupaste alvor at det var om lag dobbelt så langt hit ut som det var herifrå og inn til byen. Dessutan var han ikkje lenger interesser i idyllar frå det nittande hundreåret. «Eg er eit moderne menneske, Viggo, kom inn og ver saman med oss.»

Eg måtte smile då han vart veltalande. Han tenkte nett slik eg gjorde sjølv for åtte år sidan og skulle ut i øydemarka.

Vi prøvde, trudde vi. Ho venta det første barnet.

Eg sa at eg måtte forsøke å halde meg heime. Eg kunne ha jobba 24 timar i døgnet, det var alltid trong for lege. Men vi prøvde. Vi snakka saman, gjekk turar saman til havet, arbeidde i hagen, saman. Så var det magen. Så kom det telefonar. Av og til kunne det nok vera godt, av og til var det slik at vi trudde det kunne gå, og vi fekk eit barn til. Men det var aldri slik at vi tenkte: Dette skal gå. Og så hugsar eg slikt eg blir nummen av: dei små, nesten umerkelege endringane som ein må ta opp og sjå i augo og formulere noko om når dei spring opp. Vi gjorde ikkje det, vi la dei bort. Eller verre; vi aksepterte dei i ein slags resignasjon. Eg hugsar seint ein kveld, ho sprang opp, umotivert for meg, sette seg til i stova med ei vinflaske. Eg bar henne opp seinare på natta og nemnde det ikkje dagen etter. Når det blir slik, er det landlege tilveret dobbelt verre. Du ligg ved sida av eit anna menneske i ei brei seng som skal hyse tilværet. Og så har du bare skogen å tala med. Det er ein stor skilnad på her og der. Her fins det mindre folk å snakke med. Ho meinte at ho såg like lite til meg som då vi budde i mengda. Det var rett – ho såg for lite til meg, og eg til henne, trass i alt vi prøvde. For sjølv då vi var saman, var det ein av oss som ikkje var til stades. Eg trur at vi eigentleg aldri forsøkte å nå fram til kvarandre. Det som låg til grunn for den intense utilfredsstilte kjensla i henne, fans der alltid som noko uløyst mellom oss. Kan hende har det også noko med meg å gjera om min trong til distanse. Nå veit eg ikkje lenger.

Det var eigentleg ikkje så overraskande at ho ein dag i mars sa at ho hadde skaffa seg eit par rom i byen. Men det var eit sjokk, ein fortærande eld. Han hadde blafra i rommet lenge, men endå var det eit sjokk då han blussa opp. Ho sa at vi burde snakka saman. Men ho drog og tok barna med seg, eg hadde ikkje noko val. Eg skjønar ikkje at ho, av alle, skulle vera bitter?

Ser barna mine annakvar helg, har ingen nye kvinner, er ein mann som gjer jobben og går innom grannane. Tvers over vegen, til dømes – Birger, sonen Bengt, og Solveig, ho vaska kontor før sjukdommen tok arbeidskrafta frå henne.

Klokka er blitt kvart på fire. Det er tidleg ettermiddag i ei lita bygd i eit lite land like under polen. Landskapet glir saman for augo mine, eg ser lysa skine hos Larssen, hos Eilertsen, og hos Finn ser eg utepæra på skjulet. Åsryggane svartnar. Hovudvegen byrjar å bråke, det er timen då bilane fer til og frå. Ned mot havet er himmelen klar og lys, men over åsryggen heng uveret. Eg har fått ordre av dotter mi å henge ei raud julestjerne i vindauga, det har eg gjort. Ser på stjerna, ser landskapet gli bort. Sirkelen kring bjørketreet hos Eilertsen går i eitt med himmelen, oppi åskanten står eit grantre som eit omvendt kors. Det er stilt, syrleg i lufta, klokka går mot fire og det er nesten mørkt. Eg likar meg ikkje, for eg vil ikkje dette livet.

Mørkt. Huset kaldt, ugjestmildt. Kvar gong eg åpnar gangdøra blir eg minna om at ingen bur her, at det er eit monument over ein draum som gjekk i oppløysing. Henger frå meg frakken, legg innhaldet i lommene frå meg på gangbordet, konstaterer at eg har gløymt å gi Solveig medisinen eg lova å ta med, han ligg på bordet saman med dei andre sakene eg har lagt der alle dei andre kveldane eg har kome inn og resignert konstatert at det held på å bli slum kring meg.

Det er noko uverkeleg over eit hus som sjela har forlate. Eller eit hus som du veit at du skal flytte frå. Eller eit hus som dei forlet, dei du vevde sjela di saman med. Eller blir det slik når ingen lenger går ut og inn og held varmen ved like? Oppstår det ei statisk lukt i rommet, og ei lukt som blir hengande ifrå morgonen av og som ikkje endrar seg til du kjem attende om kvelden? Eller er det bare inne i hovudet at den lukta fins? Noko er det, noko som har oppløysing i seg. Hatar den lukta, for det er lukta av gravkammer.

Men eg er ikkje død, ikkje ennå, endå det er vel det eg merkar, at eg held på å døy. Eg set på ei plate og undrar meg på om det er røkelse over liket eller besverjing over det spilte livet.

W. A. Mozart. Requiem.

Dei vande sakene er iallfall besverjing, men dei held ein flytande. Sprette opp ei pakke med fiskepudding, skrelle to poteter og to gulrøtter, ta opp eit ordskifte om det er bryet verdt å lage kvit saus til puddingen eller om ein skal steike skivene på panna i smør. For eit fjollete liv, fiskepudding. Besverjing over det meiningslause.

Slik virkar huset på meg nå. Det meiningslause siv inn gjennom porene i huda, fyller meir og meir av meg. I åtte år laga eg fiskepudding og det var fylt av meining, det var naturleg og nødvendig og skulle vera slik. Ser ut glaset, stjernene lyser der himmelen var klar i stad, dei lyse punkta i tilværet, kva veit eg, eg treng meir lys, går inn i stova og skrur på. Det frys snart på for godt, det lar seg ikkje stanse, lar seg ikkje reparere. Det er slikt eg driv på med, reparasjonar, besverjing over noko som ikkje endrar ein tøddel på det endelege. Men fører døden vidare, eg undrar meg? Mens han kryp inn gjennom porene.

Kva var det ho sa, den jenta? Du er nøydd til å skape deg ei meining og ein samanheng, Viggo, elles går det ikkje. Og eg svara at for ein lege fans det alltid ei meining fordi han i utgangspunktet måtte stille opp for dei som hadde trong for han. Slik hadde eg alltid sett det, sa eg, men det var bare det at det begynte å bli frynsete, eg var for trøytt, for trøytt i sjela. Vi snakka om dette mens vi åt middag, det var på grunn av slumpen vi sat der. Kom frå jobb, måtte svinge brått til side for ein som kom ut i kjørebanen frå venstre, og dermed fekk ho vasspruten over seg og kåpa der ho gjekk frå sin jobb. Eg heiv bilen inn på fortauet, gjekk ut og freista orsake meg, eg måtte bare gjera det, sa eg, elles hadde eg dunka i han. Det var vel noko med farten og, svara ho og det lynte i augo, eg såg det i skinet frå veglampa, ho stod under ein alm og freista tørke av seg den verste søla. Eg gjentok at eg var lei meg og at eg gjerne ville rense kåpa for henne. Ho bles, og eg likte måten som ho prøvte å halde seg i skinnet på. Og eg sa at dersom ho ikkje skulle heim til nokon, kunne eg iallfall be henne med til eit måltid på Hotellet, det bare datt ut av meg. Eg har ein unge i barnehagen som ventar meg, eg kan ikkje. Men takk skal du ha. Ho gjekk.

Seinare vart vi ståande etter kvarandre i køen på Samvirkelaget ein torsdag ettermiddag. Kåpa hadde ho børsta rein, fortalde ho då eg spurde, og det hadde gått bra. Det var liv i augo hennar og ein lått i dei. Eg likte den låtten. Eg meinte det med den middagen, sa eg att, kunne ho ikkje bli med og eta ein gong ho hadde tid? I morgon er gutungen hos faren, sa ho, vi kan gjera det når eg er ferdig på jobben om det høver. Ho arbeidde på laboratoriet på Cellulosen. Så vart det slik. Det var eit sakleg, men avslappa måltid. Vi snakka mykje om det å skape meining i tilværet, samanheng, det å ordne alle dei påvirkningane som styrta over oss ein slik vanleg dag på ein måte at det gjekk an å leva med dei og på ein måte forhalde seg til dei utan å gå under. «Eg heldt på å gi opp ei tid,» sa ho, «gi opp og flyte av stad utan å knytte meg personleg til det som møtte meg. Men eg prøver å slutte med det.»

Vi kom ganske nær kvarandre i den korte samtalen fordi vi snakka om viktige ting. Private saker utanom det kom vi ikkje inn på, trur knapt eg orienterte henne om min sosiale status. Men det var eit sug kring henne, kjende det som ei sitring i meg.

Dei mektige korpartia skyler over meg som lys, eg blir løfta opp og ført bort. Requiem. Kvile. Messe for det forpinte i meg. For ei kraft det fins i denne dødsdiktinga, kor fekk han styrken frå?

Ei pipande uling trenger seg gjennom lyset, ei uling som halar meg attende til enden av det tjugande hundreåret, attende til all denne tekniske velsigninga og all denne menneskelege fornedringa. Folk lir og skal ha trøyst, midt under fiskepuddingen.

Men det er Elin. Kvardagen, min personlege. Pakta som ein gjekk inn i og ikkje makta å føra vidare. Vidare skal den, likevel. Om ungane kunne koma neste laurdag i staden for fredag ettermiddag, bedne i bursdag, har gledd seg slik – –

Innvendingane mine er matte, det er som eit ritual, vi har snakka så ofte saman, Elin, du veit det godt at fell det bort ein dag, blir det så lite att av helga, eg har bare den vesle stunda saman med dei – – –

– Kan du ikkje strekke deg litt, for ein gongs skuld, det går jo ut over – – –

Eg strekker meg. Det kjennest ut som eg alltid strekker meg. For ein gongs skuld, for ungane si skuld strekker eg meg, sjølvsagt gjer eg det. (Strekker du deg nokon gong, Elin?) Det verste: Kjensla av ikkje å kunna stole på, ikkje å vita kva den andre legg opp til. Det. Og saknet. To helger i månaden, eit heilt liv, eg døyr når eg tenker på det, for det var ikkje slik eg hadde meint at det skulle vera.

Samstundes: Det er mitt ansvar. Eg kan ikkje legge alt på henne, eg får ta min del, eg ser det, eg veit også at det er slik, eg er ingen helgen. Men smerten er den same likevel.

Telefonrøyret ligg der eit slikt røyr skal ligge. Eg har tid til å kjenne etter, og fiskepuddingen veks i munnen. Særleg steikt fiskepudding. Kokt fiskepudding veks i augo, fiskepuddingsbabyar, dei rek inn gjennom kontordøra på rekke og rad, styrte fram av fiskepuddingsmødrer med eit tilfreds og unnseleg smil dryppande av seg som saus, og ille ved spør eg kva dei et, kontrollerer høgd og vekt, lyttar til lydar og testar refleksjonsreaksjonar med den faderlige mina som seansen krev av meg.

Dei skulle ha visst. Som det er ein kunst å bera fram eit liv, som om det skulle gi eit menneske fortrinn framfor dei andre. Desse glødande mødrene, utdunstingane frå fiskepuddingshuda med si blanding av mjølk, sugl og urin.

Eg lengtar etter jungelen, storbyen, krattet der tigrane er tigrar og ein ruslar fri mann på gatehjørna, der nettene er saftige biffar i røykfylte rom og vinen har gløymsle i seg, eg lengtar bort, saman med Klaus og dei andre, nå, det kan vera det same, eg har ein dag att i gravkammeret, så er det helg. Kva brukte ein å seia? Rotbløyte.

Vatne blomstene. Det er noko som ikkje stemmer, noko som er fylt av flir, pubertetsfantasiar, for det er ingen lengt bort, men ein lengt attende – byen, jungelen, attende? Ho let kaktusar og oljebladplanter stå att, «dei går nok heden, men du skal få ein sjanse. Det er slikt som ikkje treng omsorg, bare lys og litt vatn i ny og ne». Blomster etterlatt i hat, men eg skal vatna dei med tennene kjærleg samanbitne, Elin. Kjem du ein gong tilbake hit, skal du få sjå at kaktusane mine blomstrar. Det har dei aldri gjort her så lenge du var her.

Desse førjulsdagane.

Mørket si syrlige etsing. Ein omn blafrar, kulse i eit tomt hus. Rastløyse. Eg er sliten, jobbar for mykje, eg veit det. Kva skal eg kunne lækje som ikkje eingong greier å ta vare på meg sjølv? Som knapt held meg sjølv ut, koss kan eg visa andre noko? Før gråten tek meg, kjenner eg inderleg synd på meg sjølv. Låtten lindrar, det hjelper å synast synd på seg sjølv innimellom.

Barnekontrollane, stikka dei gjennomtrenger profesjonaliteten min med, barna konfronterer meg med det eg vil gløyme. Kva skulle eg her, ute i øydemarka. Tene folket? Ei vanleg grisgrendt bygd på Austlandet i det vesle landet Norge, hundre menneske spreidde kring i skogen, ein veg tvers gjennom området, gråbrune leirjorde for korn og oljevokstrar, ei grend i skogen vel sytti kilometer utanfor landets navle. Det var eg som insisterte. Ho hadde det bra der ho var, brukte ho å seia. Men eg ville ha det meir greitt og finne det uberørte norske folket som lever sitt eige liv og utanfor den galskapen som smuldrar opp enden av hundreåret. Sanneleg fann eg fram her ute i skogen.

Jo, eg fann fram. Det fins ei meining, ei slags.

Eg las eit intervju med ein utanriksminister i eit anna perifert land ute i skogen. «Kieu Sampan avsluttet med å påpeke den lange avstanden mellom Europa og Kampuchea.

Europa har ikke hatt krig på lenge og har vansker med å skjønne vår situasjon.»

Han set ord på kjensla eg har fått etter desse åra. Det er slik eg opplever hovudstaden, slik opplever eg «Europa» her ute frå. Noko inneslutta, noko som er seg sjølv nok, ein slags provinsialisme som er avlegs, umoderne. Og ikkje bare det. Han er farleg fordi han avgrensar seg. Og peikar han framover, så er det i ei retning til eit område der ein gir opp. Hovudstaden er som ein landsby med samar som ikkje erkjenner at dei er det og som hånler mot nordkalotten. Utanriksministeren i skogen kan eg forstå.

Det er verre å forstå nødvendet av alt blodet som ligg att etter han.

Eg må ha ei kjensle av å vera samtidig og ha eit samanfall mellom handlingane mine og handlingane til alle dei andre som befolkar landsbygda, kvar dei nå er. For ennå er det slik at dei fleste fins ute på bygdene. Det som skjer i skogane på grensa til Thailand har med meg å gjera, det som skjer på dei vide, pakistanske slettene er også mitt liv. Jorda har ingen avkrokar lenger. Informasjonen og store hendingar er mine òg med ein gong det skjer. Kvart menneske står midt i verda. Det kan vera lett å få auga på ute i dei meir aude strøka. Det kan vera verre å sjå det inne i jungelen og mellom dei saftige biffane. Mistar eg kjensla av å vera ein samtidig, ja, då er eg verkeleg i øydemarka. Då kan eg forstå Sivers si fortviling. For går ein inn i det området der, kan ein ikkje gjera anna enn å legga seg til i veggrøfta og vente på forsynet eller ein eller annan Birger. Då fristiller ein seg sjølv og håper at andre tar ansvaret. Eller legg ansvaret frå seg. Det er over tjuge år sidan eg byrja å stilla spørsmål til min eigen ansvarsfridom. Eg er skuldig. Overfor mitt eige liv, og overfor verda.

Det fell eit lys over meg, nå ser eg det. Det fell eit lys frå den andre røynda og omsluttar dei rastlause tankane mine, omsluttar sjelegnaget med kvile. Lys bryt der mørk sol skin, straumane bølgjer gjennom rommet, dei er to hundre år gamle, eller dei er to tusen år, kva veit eg? Kan hende var Mozart eit medium for noko som gjennomstrøymer tilværet i ein eller annan dimensjon vi ikkje har kunnskap om ennå, og som finn vegen til individ som er åpne og som kan brukast til ei slik oppgåve. Eg veit at han vann over bitterheten, kulda, og alt det rotet han hadde stelt i stand. Dødsrispa i brystet var ikkje det viktigaste, han hadde eit medvit om kva som heldt på å skje, men det lamma han ikkje. Han skreiv si eiga dødsmesse og visste at det snart var over. Kan hende visste han om anonymiteten som venta, massegrava. Kan hende var han på den andre sida då han skreiv ut akkordane, for det er slik at musikken ikkje bare er frå det tilværet eg kjenner, han fortel om noko anna, noko bortanfor alt det eg veit.

Requiem aeternam dona eis, Domine, et lux perpetua luceat eis, de decet hymnus, Deus in Sion, –

Fortvilinga omskapt til kraft, til eit lys som fløymer gjennom materien, ein jubel trenger gjennom rommet og tida og inn til meg, inn i dette gravkammeret av sorg og nederlag. Vil også eg kunne få del i denne ævelege kvila, og sjå dette lyset som gjennomtrenger alt? Somme tider kjenner eg meg inneslutta av ein kultur som rutjsar mot avgrunnen. Kan ein kultur verkeleg gå under når det fins slike minnesmerke?

Eg hugsar korleis eg heldt i den tette, mjuke barnekroppen, korleis eg tørka bort avføringa og smurde salve på åpningane og heldt ungen inn til brystet ein augneblink. Eg tenkte at det skulle vara evig.

Musikken gjennom rommet, gjennom tida.

Snart jul, lysfest.

Rastløysa. Eg har gløymt å gi Solveig medisinane eg tok med, plikta er ein kjær venn. Greier ikkje å stå imot plikta, eg skrur av musikken, den nære røynda kjem attende, greier ikkje å stå imot.

Lindrande å koma ut i det bitande, fuktige mørket. Ut i stilla omslutta av ei hustren skodde som driv opp frå bekkefaret og legg seg om gras og steinar. Det frys ikkje ennå, asfalten er våt. I går var det femten minusgrader, nå er det på grensa mellom vått og frost. Adventsveret, førebuingsveret, det er som lengten i sjela stiller døden fri. Eg må ut av dette, og det veks ein vilje til avgjerd i meg.

Er det den som driv meg ut, ut av gravkammeret? Og inn i det andre huset? Til eit hus der det viktigaste fungerer, der det viktige er på plass fordi livet pulserer der, er det slik? Solveig sitt kjøkken, dei brukar å sitte her, sit her når Birger ikkje jobbar, held oversikten over vegen, held kontakten med livet omkring. Solveig sit her når ho er aleine. Ikkje særleg ryddig, ikkje spesielt koseleg, men det sit folk her og vi har vorte vande med det. Det er noko med alltid å vera velkommen, alltid å bli møtt med ein kaffikopp, eit vennleg ord eller ein fleip. Dessutan: det sosiale livet i bygda blir gjennomlyst her, over voksduken.

Eg slår meg ned, eg er velkommen.

Det ringer på døra. Det er ein framand, ein granne ville ha kome inn. Birger åpnar.

Det er ein som vil ha hjelp til ein mann i veggrøfta, han trur at mannen er død.

– Har han ei gulgrøn dynejakke på seg! Eg ropar.

Birger tar seg av det, blir borte mens vi ventar. Han kjem fort inn.

– Kva sa du til han?

– Eg sa at den mannen hadde vore død ein gong før i dag. Og at han fekk styre med livet sitt sjølv i det hinsidige.

– Og så?

– Han bare kopa. Så forstod han at eg meinte det. Og så kjørte han.

Rop om hjelp. Einsemd. Denne fortærande einsemda som oppstår på stader der det er langt mellom menneskeleg kontakt. Så spelar ein komedie, ser de meg ikkje? Den muntre og omgjengelege mannen som så gjerne stoggar for ein prat og som hojar og ler. Kva er det med han? Grøfta har bite seg fast og held taket. Også det er bygda. Visst ser vi han. Og her fins menneske, som ved kaffibordet eg sit inntil, menneske som kan gløyme seg sjølv ein augneblink og trø til. Det er slikt eg får krefter frå, det er derfor eg har med meg medisinen. Men kva fornuftig kan ein stille opp med overfor Sivers, kor er medisinen han treng? Korleis skal vi greie å hale han opp av den grøfta han har lagt seg til i?

– Han passar arbeidet, seier dei.

Eg svarar ikkje, men ser at stigen mot eit kortare og meir plagsamt liv byrjar å bli brei.

– Det er mykje rart, seier Solveig att. – Ein må undre seg. Nå var det nett ei historie frå Midtbygda. Ein mann i ein kvit folkevognbuss stoppa ved ei elleve år gammal jente og forsøkte å dra henne inn i bilen. Ho skreik og gjorde slik motstand at han måtte sleppe henne. Dei ringde frå skulekontoret rundt på skulane og sa frå. Ba folk om å halde utkikk og passe på ungane. Marit såg bilen. Han parkerte like nedanfor Vik skule her ein dag, ein kvit bil med grøne skilt. Brått rusa han motoren og gauv av garde. Nå har det blitt slik at Olga og Gunnhild møter ungane kvar einaste dag når dei kjem med skulebussen, vågar ikkje å la dei gå aleine gjennom skogen.

Men det er ille, du.

Koss går det med deg, får du snart ungane utover?

– Dei kjem neste helg. I morgon har eg tenkt meg til byen.

– Det må vera rart å sjå ungane sine så sjeldan når dei er så små som dine er det, eg forstår ikkje korleis du hæler, aleine i det store huset etter så mange år.

– Nei, du kan spørja, svarar eg, – men eg veit ikkje om det er så mykje å snakke om. (Endå så mykje eg jobba, så hadde eg kontakt med dei frå dag til dag, såg koss dei voks og endra seg. Nå kjem dei til meg i bitar, somtid er det bitar eg ikkje veit kvar kjem frå. Kva har vi gjort med liva våre, kvifor skal slikt som dette vera nødvendig? Noko må vera gale ein stad, kva er det vi gjer med kvarandre? Elin seier ikkje noko, eg teier med det. Dei merkar det nok.) For meg har det vore ei omstilling det der med ungane. Ho måtte bare bort, greidde det ikkje lenger. Så var det eitkvart eg ikkje hadde lært, då.

– Slik var Stine, seier Solveig brått. – Ho måtte bare bort. Det er vondt. Vi hadde ikkje blitt einige, og eg har ikkje sett henne sidan. Silje var eit halvt år den gongen. Nå er det bare han Bengt att. Han er den einaste vi har.

– Kor lenge er det sidan?

– Silje er snart fem.

– Kvinnfolka i dag skal ha alt opp i hendene. Pluss fridom. Dei stimar kring og skal frigjera seg, så står dei ikkje ved vala sine, for den som skal gjera seg fri ho må også legge på seg det ansvaret det er å gjera seg fri. Det å gjera seg fri er også ei forplikting.

– Er det betre med mannfolka, då?

– Mannfolk har alltid vore noko for seg sjølv, eg veit ikkje om eg kan rekne med dei.

Birger flirer og seier ikkje noko, glanar ut vindauga. Eg er målbunden. Veit ikkje kva det var med Stine, ho er bare eit veikt minne for meg og eg ser at ho heng med ei studentlue på stoveveggen. Dessutan har det kome noko avvisande over Solveig. Eg spør ikkje. Nokre gonger kan det vera vanskeleg å vita kva grannar ønsker at ein skal snakke om eller ikkje snakke om. Den som teier seier ikkje noko gale. Birger glanar på skodda som piplar ned glasset, glanar på lyskransen frå utepæra, teier. Birger er ein klok mann, men han trur at fred er det beste. Solveig er annleis, ho har eg alltid kunna snakka med sidan eg lærte henne ordentleg å kjenne, det er tre år sidan, eg hjelpte henne med leddsmertene og var heldig.

Ein tømmertrailer dundrar forbi på vegen, skjelvinga i grunnen fer gjennom huset og forplantar seg i augo til Solveig. Bilen er på veg til Cellulosen, snart vil Bengt vera heime, skiftet varer til ti. Vi blir sittande tagale, det er som lyden har minna oss om noko vi ikkje orkar å snakka om. Eg burde ha reist meg og gått, for snart kjem Bengt, og eg har ikkje noko å seia han. Det er vi to som har ansvaret for fotballaget, eg har lova å spørja to stykker og ikkje gjort det, det burde ha vore løyst i god tid før jul. Eg har ikkje gjort noko og så blir det som før – det står og fell med Bengt. Eg blir sittande, eg vil møte han.

Bilen sveivar ut av tåka og inn på gardsplassen. Ein mann smeller døra bak seg og går beint inn, står brått i kjøkkendøra, åpnar, helsa og snakkar samstundes.

– Det har skjedd ei ulykke oppi vegen. Kan eg låne telefonen. Kollisjon mellom trailer og personbil, føraren i bilen fastklemt.

– Kva slags bil er det? Røysta til Solveig er som ein piskesnert.

– Gulbrun liten ein, Mazda, trur eg.

Eg både ser og høyrer henne når ho søkk saman på stolen.

Han får gitt meldingane. Eg seier at eg er lege og at eg blir med opp.

Solveig: – Eg visste det. Eg visste det.

– Her nede er asfalten våt, seier mannen. – Oppunder berget der svingane tar til er det eit spegelglatt lag med is på vegen. Traileren står på tvers, føraren sit i styrehuset utan å reagere, det er vel sjokk. Det er verre med han andre.

Birger snakkar brått og stakkato om at dei la isoporplater i svingane for nokre år sidan på grunn av at det alltid var telehiv i svingane, og etter det, når veret har slått om frå barfrost til mildt, har kulda gått opp slik at vatnet frys på asfalten, og folk som ikkje kjenner til den glatte vegstumpen … Eg trur ikkje at han høyrer si eiga røyst og grip han i overarmen, men han merkar det ikkje, snakkar vidare.

Trailaren blinkar i svingen framfor oss, hengaren er vridd på tvers av vegen. Birger kuttar like brått som han byrja. Inn mot autovernet er den gule Mazdaen klemt saman som ein blikkboks, frontruta er kvit. Vi spring ut.

Føraren sit som i ei skrustikke mellom front og sete, ramma er slått inn og blokkerer døra. Rattet er klemt inn i bryst- og mageregionen. Ansiktet er blåraudt, og det renn blod ut av øyre og munn. Den samanklemte kroppen har hatt namnet Bengt Liland. Eg sparkar bort glasskår i sideruta, lirkar inn ei hand og leitar meg fram til det eg trur må vera ei pulsåre. Kjenner ingenting.

Birger slit i frakken min.

– Lever han?

– Kan du ringe Per og be han koma med skjeraren med ein gong. Om han skal ha ein sjanse.

Birger er drivande kvit i ansiktet. Eg nikkar til mannen med bilen, han nikkar attende. Dei spring. Eg kan ikkje gjera noko.

Trailersjåføren ligg over rattet då eg opnar døra. Sveitteperlene over tinningane glimtar i lysskinet frå lykta som fylkesvegsjefen har plassert i svingen. Ned frå dasjbordet dinglar det ein radiotelefon i spiralledning, det sprakar og knitrar i telefonen. Brått kjem det ei tydeleg røyst: «Yngve, er du der? Er du der, Yngve?»

– Nei, nei! Trailersjåføren dekker ansiktet med hendene. Eg finn ein knapp der det står Off og henger telefonrøyret på plass.

– Eg kunne ikkje noko for det, seier han.

– Legg deg ned, eg er lege. – Du skal legge deg ned nå.

Han gjer som eg seier, og eg løsnar jakka og drar fram eit teppe frå kahytta og rullar det saman under føtene.

– Han kom farandes beint ut av tåka, beint ut av svingen, slo mot autovernet, og eg hogg bremsene i slik at hengaren sklei ut og så kom han rett mot som ei kule. Eg hadde ikkje ein sjanse.

– Ja, då, seier eg, – ikkje tenk på det, slapp av nå.

På begge sider av ulykkesstaden rullar bilane opp. Det er som på film. Det stig folk ut av bilane og blir ståande, tafatte og tagale. Gjennom augekroken ser eg lensmannen, Torstein Gilje. Eg er til stades og ikkje til stades, det uverkelege ved dette livet legg seg over meg.