Tarjei Vesaas

Tårnet

Roman

Gyldendal

1. NILS OG TÅRNET

Der var eit usynleg og endå skinande tårn. Sola lyste på det om ho ikkje lyste andre stader, før ho nådde ned til noko anna. Og det var i det tårnet det heldt til. –

Det sa frå gluggen der:

Betre du sluttar, Nils.

Han ville ikkje slutte. Dreiv på med sitt.

Då sa det: pass deg, du kunne bli knust frå tårnet –

Nils akta ikkje på det, leika berre vidare den pinsame leiken han var oppe i. Han sa til seg sjølv: no er eg liksom Gud, og rår for liv og død. For liv og død åt desse kreka.

Han sa det med høgtid. For å hildre seg inn i leiken og få føre han til ende. Leiken var stygg og laga ei kribling i han.

Han fylte ein avskoren einerbusk med brun maur frå ei tuve. Berre la busken nedpå, så strøymde dei inn. Nils gruste seg litt, let busken bli godt full. Så sprang han bort til ei onnor maurtuve i skogkanten, og la ein annen buske til fyllings der.

Pass deg, det er synd.

Å pytt, eg vil.

Men det var fælt og, med dessa maurane. Han hadde slett ikkje godt samvet for det. Og leiken brast. Det kom som eit kaldt lite knepp i lufta, og det var at leiken brast. Han vart klår over at han ikkje leika lenger, men han fekk ikkje halde opp. Ville ikkje kjennast ved at han var bliven for stor.

Midtvegs mellom tuvene låg ei flat steinhelle. Ei slik namne-helle, for der var fullt av innrita bokstavar. Der var namn og årstal frå gamalt – og like fram til i sommar.

No såg det ut som ein offerstein. Det låg ein liten mørk haug med død maur der.

Nils såg på det. Haugen pinte han. Men slutte fekk han ikkje. No slår eg fast at det skal hende, og så hender det! tenkte han oppøst og lyfte den eine lavande einerbusken opp or tuva. Der krydde av maur.

Svint som ein eld var han i den andre tuva. Henta busken der. Så bar det i nokre få hopp bort til hella med ein maurladning i kvar hand. Maurane skulle til å strøyme innover hendene hans, men dei fekk ikkje tid, dei vart daska og riste av, nedpå hella. Dei framande vart blanda i saman, det var slik.

Noken hekk fast på handledane hans. Han grov dei av som rasande. Imedan var augo hans stivt feste på skodespelet på hella.

Eg ville ikkje!

Men eg måtte liksom. –

Synet var stygt og mørkt, og det trylte:

Ikkje før var dei to maurfolka komne ned på hella, så merka dei her var framande, frå ei onnor tuve – og difor dødsfiendar. Dei sprang beint på einannen og drap einannen. Reiv lemene av einannen. Låg der mørke og harde og sveiv rundt seg sjølv ei stund.

I hundrevis. Den stille haugen på hella frå før, auka med nye hundre.

Han som styrde for dei, stod såg på i redsle. Snart var det sløkt over heile hella. Elden hadde brunni vill utover der – no var han som sprungen over i augo hans Nils. Den mørke haugen fekk augo hans til å skine av innmura eld.

Han tenkte:

Men eg ville ikkje –

Men eg må hente fleir, tenkte han samstundes. Der er i titusenvis. – Det er eg som styrer med dei.

Pass deg, du kunne bli knust frå tårnet.

Du leikar ikkje lenger heller. Det knepte i lufta og var slutt.

Ja, han kjende eit auga på seg frå det hemmelege tårnet. Frå den hemmelege gluggen.

Tanken på tårnet støkte han. Døyvde han. Elden slokna – slik han var sløkt på hella. Han henta ikkje fleire buskar. Stod bunden av det uhyggelege synet på steinen. Hans eige verk som han ikkje fekk fly unna. Timen var komen for dei, sa han seg. Men –

Strå duppa innover hella frå kantane. Lutte seg ned mot namna. Det låg maurrester i namna og.

Timen var komen for dei.

Å nei, han kjende det dugde ikkje. Han hadde ikkje leika. Han visste han var komen for langt til å leike slik. Han var femten år og hadde slukt bøker. Og mange fleir ville han sluke.

Så kaldt som det hadde knept og klipt av.

Rusen var borte. Sola stakk. Hobbals-sol. Det blinka fint ute på sundet. Dette var garden Sund. Nede på storvegen let bil-dur, og dust steig opp. Nils såg av gamal vane etter om vogna stansa framfor verkstaden til far hans nede på Sund. Det gjorde ho ikkje. Nils såg og straks på vogna at ho ikkje skulle til bil-hoggaren: ho var altfor blank og sterk.

Men denna kalde kneppinga: no har du leika frå deg! No har du synda. Gong på gong hadde han sprungi med tungt lasta einerbuskar.

Men det var fint å sjå ned på Sund herfrå. Store bøar og hus, og bortom garden det opne blinkande sundet. Lengst nede breidde vatnet seg vidt, men her oppe smalna det til dette sundet som gav garden namn. Over sundet gjekk ei lang ny bru. På hi sida var skogåsar, men straks bortom åsen var nok av gardar. Ein såg dei berre ikkje. Sund låg einsamt å sjå til, men var i røynda midt i ferdselen.

Ein mørk bil fór som eit strek. Og Nils tenkte: nei, detta er heller ikkje noko for Randolv bilhoggar –

Han treiv seg i strupen. Eitkvart illsvidde der. Han fekk tak i ein maur som hadde klamra seg fast for å bite og pine. Var han komen or haugen på hella?

Slik skal vi koma til deg, alle.

Han ville helst springe, men totte han var for stor til det og. Gjorde seg i staden hard og la seg ned i graset. Nede i graset var sola heit. Grisent utkantgras var dette. Olav Sund hadde enno ikkje strekt den lange dyrkings-armen sin hit.

Nils såg ned i grasrota. Det var uendeleg mange ting samla berre på den vesle flekken under eit andlet. Strå. Krek. Frø. Levande utan namn. Det laga seg om til maur-restar alt samen.

Han måtte tenke: har alle det slik etterpå?

Tårnet og tårnet.

Det stod for han. Hadde laga seg sjølv. Eit bilete:

Eit usynleg og endå skinande tårn, som morgonsola lyser på lenge før ho kjem ned på tunet til oss.

Der er så bratt ved det tårnet at der er ikkje feste å få. Føtene blir borte under ein. Vi kjem ingen veg med det som sit i tårnet.

Han fór opp. Grov ein maur laus frå strupen sin. Maste mauren i angest mellom dei harde gutefingrane sine. Litt etter sat det ein ny i nakken hans og småpinte. Han gruste seg og reinska bort.

Deretter feia han heile den mørke haugen på hella bort for vindane. Ut til alt anna useiande smått. La vinden føre det bort når sola har brent det til ingenting.

Nils såg dei roleg kvilande namna i steinen. Eitt namn: ASTRID. Tett oppunder var det komi eit anna namn: NILS, stod der. Gutenamnet hadde kropi innåt etterpå, kunne ein sjå.

Nils bles steinen rein. Maurrestane fauk av stad. Snart er det ingenting. Dust – liksom skyene som stig opp frå vegen.

Ein maur brende til og beit inne på kroppen. Nils fór opp. Leita med dirrande hender. Kvar kjem du frå!

Han fann ingen.

Støkken dirra i fingertuppane. Han låg still og venta på meir. Beit tennene saman, og låg. Ein fekk prøve å trasse. Kikka oppover det veldige tårnet. Han totte det sa frå gluggen: korleis har du og eg det?

2. RANDOLV

Før i tida sat det ferjemann ved sundet. No var den lange, lange brua i staden. Men garden Sund hadde visst vori her frå eldgamle tider, og no var det den veldrivne garden hans Olav Sund.

Der budde elles fleir folk her:

AUTO-VERKSTAD stod det på eit langt trebrett over porten til ei svart verkstadtomt. Litt til side for dei andre husa. Derinne var det Randolv, far hans Nils, heldt til. Innom gjerdet hadde han både verkstad og bustadhus. Dette siste heitte i dagleg tale Randolvs hus.

Der var eit høgt plankegjerde. På utsida var planta poplar. Dei var unge, men rakk då alt så høgt at dei fekk tomta til å sjå venleg ut frå vegen.

Innanfor gjerdet var ikkje fint. Yrket hans Randolv førde med seg opphoping av allslags skrammel.

På den eine kanten, som ein part av gjerdet, låg bustadhuset hans, vendt mot vegen og det blanke sundet. Ei glaslaus side av seg snudde huset mot tomta, men ein kunne sjå ned på alt rotet frå ei sval, om ein hadde hug. Verkstadbygningen hadde eingong vori låve på Sund, og minte enno stadig om eit betre tilvere, eller kva det var. –

Randolv var i sine beste år. Høg og kantet på vokster. Den som tala med han, hadde kjensle av å ikkje bli innvigd i for mykje. Han var knapp med orda.

Randolv var ikkje frå denne bygda. Han var komen hit som ungkar, med verkstadlære bak seg. Hadde funni ut at her attved den store vegen var høveleg med ein bilverkstad. Så hadde han kjøpt ein gamal låve av Olav Sund, og laga huset om. Han fekk snart grunn under føtene, og kom til gards med ei gjente frå bortom åsane ein stad. Ho heitte Jorunn. Ho var stor og still, og folk sa at Randolv likte det nok stilt heime. Ho sat heime og åleine om lag alltid. Samla ikkje kjenningar kring seg.

Men bilane auka etter vegen, og fleir og fleir av dei trong hjelp. Det gjekk bra med verkstaden. Randolv måtte få både meir utstyr og hjelpemannskap. Snart våga han og eit stortak: han bygde sitt eige romsame hus på Sund, tversover tunet, og flutte ut av dei litt for tronge roma han hadde hatt hjå Olav og Sigrid Sund.

Då dei flutte inn i huset, hadde dei ein gut som heitte Nils. Tre år etter Nils fekk dei ei gjente som dei kalla Vesla.

Men bilane auka på. Vegen måtte byggast breiare og rettast ut. Dei nye vognene kravde fart. Dei kravde og bru over sundet. Og så kom den svære brua. Her hadde i alle år seti nokre karar og bala og rodd, og fått etterkomarar som bala og drog i ferjepråmane. No kom denne uriggelege brua. Ferjemennene sat att med dei digre hendene sine.

Dei to huslydane på Sund levde i kvar si verd, men var gode vener. Der var livleg med barn på garden. Sigrid og Olav Sund hadde tre.

Sundfolket sjølve arbeidde med jord og grøde – slik det var gjort ved sundet frå før nokon visste. Hjå Randolv var det jarn og stål og olje, og evig larm og gnell. Berre inne hjå Jorunn var det stilt.

3. JORUNN

No var Nils femten år og Vesla tolv. Dei skilde seg ein grann ut frå ungane bortpå garden. Hadde lett for å stenge seg av og vera utanom. Seg imellom var dei godvener. Det stod lesa på dei: det er vi to, og vi held saman og. Dei hadde det ofte gildt i lag med Sund-ungane, men der fanst ei grense. Innom den var det berre dei to sjølve.

Difor kjendest det rart då det vart klårt at dei skulle få fleire sysken. Jorunn skulle ha eit barn. No var det tolv år sidan sist.

Nils sat i skogkanten endå ein dag, og stirde ned på heimen sin.

Mor, tenkte han, utan vidare. Det var ho som samla tankane på seg i denne tida. Heile huset var merkt av det som skulle hende med henne. Og no var tida der. Ho gjekk med rare gledes-auge. Og Randolv lo så lykkeleg som dei visst aldri hadde høyrt det. Det var som detta seine barnet tydde meir enn alt her hadde vori før.

Nils såg ned på husa.

I dag eller i morgon, eller til natta. Det hadde vori slik ei veke no. Det var underleg.

Der nede, der inne, gjekk ho no. Mektig. Ruvande.

Hadde vori det same om det, tenkte han. Hemmelege tankar som ikkje måtte fram i dagen. I mange månader hadde han og Vesla hatt litt av dessa tankane. Hadde ymta om det så vidt dei visste kvar dei hadde einannen. Til alle andre var dei som ein mur om dette. Dei visste det var skammelege tankar dei bar på.

Men her vil bli annleis heime. Vil ikkje lenger vera det huset Vesla og eg kjenner. –

Der nede går ho.

Sjå kor det blømer over bøane. Men no skal dei slåast. Olav Sund hadde tala om det i dag. Slåtten. Og når Olav Sund byrja, var det så ein kjende det. Då ville Sundungane få det stridt nok ei tid.

Det kom eit rop nedanfrå:

– Nils!

Eit gjentemæle. Vesla.

– Ja!

Det galdt vel maten. Han kjende seg ikkje svolten. Reiste seg ikkje. Galdt nok maten.

– Nils!

Fælt til mål i Vesla, tenkte han. Vesla ropte der nede heilt på slump ut i veret.

Blomane, bøane, slåtten, men eg skal ikkje vera med der i år. Eg skal vera på verkstaden hans far i år. No kan eg og vera med i somt av det far driv med.

Det prikka i han som glede.

No i vår hadde Randolv byrja med noko nytt på verkstaden. Bilane hadde rulla så lenge at fleir og fleir vart vrak og berre dugde som skrapmetall. Då hadde Randolv byrja kjøpt slike vrak, slo dei sund, og selde det som kunne vera brukeleg.

Heile arbeidet her hadde gått rivande gjennom åra. Randolv hadde to verkstad-karar, Hans og Petter, og alle hadde arbeid fullt opp. No kom dette nye til. Det var Randolv sjølv som greidde med dei utslitne vognene. Hans og Petter stelte med dei brukelege. Randolv slo sund vrak.

Det gjekk hardt for seg den første tida. Han hogg med meisel og hamar. Det vart ein helvetes-larm. Han bygde seg eit stort ekstraskur til arbeidet.

Hans og Petter likte det ikkje.

– Dette var stygt, sa dei.

– Du tek skade på sjela di, sa dei og gjekk attende til sitt eige oppbyggingsarbeid.

Randolv lo.

Og i dette nye hadde Nils fått del. Det var noko og det: vera med og plukke sund maskiner! Detta måtte ikkje far slutte med.

I augneblinken var der inga dømd vogn dernede, og det var vel grunnen til at Nils låg her i skogkanten. Han låg og såg bilane koma sendande etter vegen. Brått. Brå var dei, desse vognene, ein visste aldri kva som var her i neste sekund.

Dei fleste var blanke og fine. Nils såg ikkje større på dei. Men på dei mindre blanke, og dei klirrande og hakkande. Dei som var ferdige snart. Og det ein ynskte etter, var sjølve vraka, dei som vart slæpte hit av ein annen, eller drog seg hit med si siste kraft. Dei som var mogne til å rotast i.

Og så kom det ein eller annen svær lastebil ein dag og drog av garde med oppdelt skrap. Så her vart rom for ny hogging og roting.

Så no var her ikkje verst –

Det ropte att:

– Nils!

Å ja. Han var van med å høyre Vesla gaule etter seg slik på måfå. Men der var einsemd i ropet og, sakn. Han brukte alltid å koma til slutt. Der let sakn hjå Vesla. Han reiste seg og gjekk.

Uff og så mor –

Og så far og mor –

Han kvakk opp der han gjekk:

Mor sjølv kom sigande imot han. På vegen gjennom kløverenga hans Olav Sund.

Nils merka henne ikkje før ho var like framfor. Ho kom i sakte gang. Mektig å sjå på. Ho er stor, mor, no.

– Kva skal du? spurde han fort.

Ho stansa og gav seg tid.

– Går berre litt. Skulle forresten sjå om eg såg deg og, så du kunne koma heimatt før maten er kald. Kvar har du vori heile tida?

– Berre her oppi.

– Vesla sa ho fekk ikkje svar.

– Eg svara nok, men.

Han stod såg på henne medan dei skifte desse likesæle orda. Ho er stor mor, no, tenkte han på ny. Stor og framand. Han var bliven meir sky no, overfor henne. Opna seg ikkje heilt for henne lenger. Kunne ikkje annleis, totte han, endå han gjerne ville hatt det som då han var liten. Mange ting gjorde dette umogeleg.

Han ville forbi henne på stigen.

– Nei, sa ho og rekte ut armen og stengde vegen for han. – Du Nils, det er noko eg vil spørje deg om når eg har deg på tomannshand.

Han venta uroleg.

Ho spurde:

– Gjer eg deg vondt no?

Han såg fort på henne.

– Vondt?

– Ja, med dette som skal bera til? Det er som eg har merkt noko slikt på deg. –

Nils svara ikkje. Kjende seg gripen på fersk gjerning. Var i beit for svar. Ho heldt fram:

– Eg trur eg har sett du ikkje likar det. Ikkje anten du eller Vesla.

Kvi står ho seier dette? tenkte han. Så mykje betre om ho aldri hadde nemnt det. No slo ho det fast. Og ingenting kunne då endrast i det som skulle hende.

Ho sa:

– Då trur eg, eg kan fortelje deg at du snart ser annleis på det, Nils. Eg har ikkje vondt i meg for den skuld.

– Nei, sa han, brydd.

– Du vil bli likså glad du, som far din og eg sjølv er.

– Ja, sa han.

Ho var ikkje nøgd med svaret hans.

– Du skal tru det.

– Ja då, mor.

Ho rekte ikkje ut armen til stenge no lenger. Vegen var fri. Men han stod.

– Skal du ikkje lenger? spurde han. Hadde med eitt hug til å fylgjast med henne heimatt.

– Veit ikkje – eg går no berre litt.

– Snu, og fylg heim, sa han.

– Får vel gå ein stubb til, svara ho. Men ho var venleg i auga over det Nils hadde sagt. Ho såg litt på han.

– Det er rart å gå no, sa ho.

Han såg til side.

– Men det kan ikkje du gjera deg nokon tankar om, Nils. Gå no heim og få deg mat.

Så vandra ho vidare. Stor.

Nils gjekk til sin kant. Med han gjekk, vakta han vegen over brua, utan å tenke på det. Men brått samla tankane seg verkeleg om vegen og det som var på den: det kom skramlande ein elendig bil ut av skogen på andre sida, og sette over brua. Augo hans Nils var skarpe som i ein fugl når det galdt bilar over brua.

Der er ein av rette slaget.

Den der går rett i far. –

Det er så vidt han skranglar og går. Han skal sikkert hit og bli hoggen.

Nils sette sin eigen fart opp dugeleg. Spanande å sjå kva slags vrak dei no skulle få i huset. Sjå der har han humpa seg over brua. Det blanke sundet glitra bak han. Den der går rett i far –

Nils la på sprang.