Tarjei Vesaas

Bruene

Roman

Gyldendal

I · Inniblanda

1. VED BRU OG STRAUM

Den silande vinden frå det fjerne, og den store gamle steinbrua over straumen. Der landevegen går. Brua mørk i muren, steinane bitne av tiders nedbør, sol og vind, høg og herskande i landskapet. Fjellsida på den eine kanten hindrar ikkje brua frå å synast og gjera seg gjeldande – modig bygd, i lange spenn.

Ein straum som ser ut som stillvatn.

Ei elv som er for djup og mektig til at rørslene viser seg – på denne flate dalbotnen. Ingen krusning av straum mot steinar. Svære vass-masser sig av stad her dag og natt, og ingen kjem det i hug dersom han ikkje blir mint om det. Det er eit glidande djup som dreg forbi utan kvile.

Utpå brua hadde den unge guten Torvil stansa opp. Stansa av einkvan tanke. Det var ein ettersommar-dag. Slapp ferietid. Torvil såg fråverande ned i vatnet. Han var i attenårsalderen, budde like ved brua her, og hadde sett bru og straum frå si første stund.

Torvil stod og tenkte på jenta og kameraten Aud.

Aud som han òg hadde sett kvar einaste dag så lenge han kunne minnast – fordi ho levde i huset tett på sida av hans eige, og fordi ho var på same alder som han. Ho hadde alltid vori leikesyster hans. Ho hadde òg vori den einaste verkelege kameraten hans.

No var dei atten år.

Dei visste godt kva foreldra deira heime i dei to husa ønskte og rekna med – just dette bremsa opp for ting som naturleg kunne skjedd elles. Ein fekk hug å trasse. Men dei visste òg at dei likte einannan, og hadde ikkje bruk for anna selskap. Av og til heldt dei nok i einannan, men slepte att – fordi det sat fire vise heime og ville dette. Med ei prikking i kroppen tenkte ein seg korleis det til slutt likevel kom til å gå.

Torvil stod på brua og sette ei stjerne på Aud. Ei stjerne utan namn.

Det er visst litt annleis i sommar?

Ei stjerne utan namn.

For ei visses skuld.

Og for ei djup uvisses skuld.

Det er vel berre å rekke ut ein arm –

Nei!

Kvifor?

For ein slags angests skuld.

Stå på brua og minnast.

Aud hadde vori ei god og klok leikesyster. Dei hadde stega saman på skolevegen alle dagar.

Han mintes godt ein dag der på vegen at han stansa og sa til henne:

– No skal du ikkje vekse meir, Aud.

Kastet hennar med nakken.

– Kvifor det?

– Du skal ikkje bli lenger no.

– Pytt, det styrer ikkje du med.

Men han såg det brått at ho ikkje skulle. No var ho lang nok, og all ting, og fin.

Dei var einebarn båe to. Men vart ikkje det likevel på denne måten. Dei fire heime hadde i uendeleg roleg omtanke ordna med dette òg.

Iblant hadde ein hug til å rope og huje til mødrar og fedrar at vi har mangt å tenke på vi! Men det vart lite av. Dei andre stod og sat og visste alt. Dei sa og sa.

Forresten, det gjorde dei slett ikkje, tenkte ein straks etter. Ein fekk ikkje vera ubillig med dei heller.

Stå på brua og minnast.

Om det var sommar og ferie og lauging og driving, og stor ferdsel over straumen – så heldt dei seg for seg sjølve då òg. Andre kameratar var liksom så langt borte at det ikkje var bruk for dei – om dei ikkje budde langt borte. Aud og Torvil hadde eit vennskap med einannan som dei var redde å få nokon brytande inn i.

Trygt for det meste.

Ikkje alltid. Han mintes godt han la handa si litt uvanleg bort på Aud ein varm, lettkledd dag. Klemt einannan vilt hadde dei ofte gjort i slagsmåla sine. Denna redde handa no var lett som eit lauv. Så det fór i Aud.

Han sa ikkje namnet hennar eller nokon ting. Berre den handa.

Det fór i henne.

– Kva er det?

Ho brann litt i andletet.

– Ikkje noko, sa han.

– Ikkje gjer det då.

– Nei vel.

– Eller –?

– Nei! seier eg.

Båe var raude i andletet.

Då var dei rådville sekstenåringar. Sidan hende det eitt og anna med lange mellomrom, men aldri noko verkeleg alvorleg eller bindande, det veik dei tilbake for. Den vesle puffen frå dei vaksne i ei slik lei, gjorde sitt. At dei hadde kjent einannan alle dagar gjorde sitt.

Han såg gutar stirte seg bort på Aud.

Ja, tenkte han.

Eg veit det: slik er Aud.

Og eg veit mykje meir enn de gjer.

Mjuk kveldluft etter ein god seinsommar-dag var det ute på brua hos han no. Med den lang-vinden på tvers av blanda inni. Når ein luter lenge nok slik over rekka og ser i vatnet, så brukar ei bru å kvelve seg. Ikkje denne, her var ikkje drag nok. Draget gjekk i djupet. Den stille elva kom ut av ein skog, blinka langt innover. Til andre kanten blinka vassvegen bortover mellom dyrka marker og bustader.

Dei vegfarande surra forbi. Møttest på brua. I denne tida var der nokså tett ferdsel.

Torvil snudde ryggen til.

I natt ville omtrent alt stilne. Brua ville ligge øyde. Straumen og brua vera att åleine. Den eine kunne ikkje halde opp med å sige og flyte med all si gøymde last, og den andre kunne ikkje falle ned.

Torvil, med eitt der han stod:

I natt ville han gå dei stega bort til Aud!

Nei, tenkte han med same, av gammal vane. Det hadde meldt seg så uventa som eit overfall.

Men kanskje eg vil?

Var det noko som var ferdig.

Han sa med sjølve seg, ut frå ei aning:

Aud vil det.

2. STEINSKUGGEN

Rar og varm slepte Torvil rekka og byrja gå. Han var så borte i tankane at han gjekk over brua i staden for å gå heim som han skulle. Såg det først då han var på andre sida.

Det hadde nær blitt siste gangen hans.

Han snudde seg fort for å gå over vegen og tilbake, men visste ikkje korleis det bar til før det hauga seg opp eit berg av ein lastebil liksom like inn i andletet hans, medan bremser kvein og skreik. Han skreik sjølv og hivde seg til side med ein fart han ikkje visste han hadde, kjende det svære berget glide inn på sida si og slå han over ende i farten. Ein liten orm av ein tanke rakk å renne igjennom han òg, så snøgg at han berre fekk tak i halen, så var han unna.

Men ein levde, ein var uskadd.

Nokon kom og reiv han opp fra veggrøfta, nokon med auga stive av redsle – men snart glade og herlege når det viste seg at Torvil var uskadd. Andre folk var i kvast ordskifte inne på vegen. To-tre bilar stod i skeivstillingar og sperra gjennomgangen. Der vart snart fleire. Eit sinna mæle steig opp så det høyrdest vidt:

– Ein skulle tru du var blinda! Styre rett på folk på den måten.

Og eit mæle til:

– Ja, hadde ikkje den guten vori så lynande sprek, så hadde du vori ein–

Han som fekk desse harde orda såg berre Torvil, auga lyste framleis av glede fordi Torvil var til.

– Du gjekk som i svevnen, Torvil.

Ja, no såg Torvil det var ein mann han kjende.

– Gjorde visst det.

– Ja, det gjeld ikkje det dei ropar, denne gongen gudskjelov.

Han strekte seg opp og knakka med knoken i lastekarmen.

Rotet på vegen løyste seg opp og rulla bort. Vognene var òg uskadde. Men då Torvil på si side ville vidare over brua og heim, så veikna han og såg svarte skuggar, måtte gå tvert av vegen og sette seg – medan baksmellen sleit i han og gjorde seg ferdig med han.

Baksmellen.

Ein still, mektig skugge syntes legge seg over her.

Kva er dette?

Torvil rørte seg ikkje. Kjende dette var for han.

Ein uhorveleg skugge syntes dra forbi her, men tok han òg med i farten. Skugga over han likesåvel.

Det var ein steinskugge.

Annleis enn andre skuggar er den. Djup. Kjøleg. Stille. Stilla under framoverlutande, ville berg. Tett ved dødens dalar liksom.

Når steinskuggen kjem med sitt døkke slør, legg seg over og fyller alt – og ein har noko liknande inni seg som møter det.

Var det berget her på denne sida brua som hadde reist seg dobbelt så høgt som det var, og no halla seg framover? Slik kjendest det inni den djupe skuggen.

Berget laga ikkje skugge ved å gøyme bort sola, sola var gått ned. Nei, det var den ukjende steinskuggen som kjølte. Torvil var som nede i ei grop, og kjende det var for han.

Han prøvde å gripe den tanken som hadde snappa som ein orm og runni bort. No stod det for han som noko svært viktig. Han kunne ikkje kalle det tilbake.

Han skulle i grunnen ikkje vori i live no. Det var nettopp det. Berget stod med sin veldige skugge.

Likevel, det skreid av om litt. Skuggen gleid av. Tyntest ikkje ut, men drog sin veg.

Flygande sekunder. Kor lenge hadde det vart, det heile? Visst ikkje lenge. Torvil retta seg opp att og kunne stå. Kunne gå. Tyrst høyrde han ferdselen ende borte på vegen. Billarmen som dukka fram or svingane – det var fint at det var der. Ein foss av lys liksom, som slo mot det framlutande fjellet og fekk det på plass.

Tull, det er eg som har vori borte litt. No er det berre å gå heim.

Men det var ikkje gjort med den første bølgja. Den andre og siste kom då han var ute på brua. Før han visste ord av stod det ein ny skugge og kjølte.

Nytta ikkje å trasse. Den dauve skuggen låg over. Torvil såg grå steinvegger lutande inni halvskyminga, dei hadde grøne og bleike flekker, det lukta innstengd stein.

Det er ikkje for meg, prøvde han å tenke, eg veit det er støkken frå istad som eg ikkje er kvitt.

Han heldt seg i brurekka med båe hender, medan veikskapsstunda herja.

Endå gjekk det ikkje så djupt denne gongen, det vart avbroti av ein brølande lastebil som fekk Torvil til å hoppe i veret, og som flerra forvirringa og splintra skuggen. Den tunge vogna køyrde rakt forbi, men bak kom ein personbil som måtte sjå at Torvil bar seg åt litt rart, for han stansa.

Torvil heldt seg i rekka no att. Den ukjende bilen sveivde ned ruta.

– Står noko på her?

– Nei då.

– Eg veit ikkje, eg syntest det. Det er ein farleg veg å halde til på dersom ein ikkje er i stand.

– Ja takk, men eg fattast ingen ting.

Korleis ser eg ut? tenkte han.

– Køyre med kanskje?

– Takk, men eg bur like bortom brua.

– Nå.

Borte var han.

Men no var Torvil opp-pigga.

Berre nokre få meter borte bur Aud og eg.

Han gjekk.

Greidde eg meg? tenkte han hovudstup, visste ikkje riktig kva han la i det. Kva var det for tull med steinskuggen? Og kva var den snappande tanken som ikkje kunne gripast før han var unna?