Kjartan Fløgstad

Magdalenafjorden

Roman

Galveston 59

Ein ting er å overleva, noko anna å leva vidare.

Hadde det ikkje vore for nedlegging av konsulatet, dårlege arkivrutinar, og brot på leveringsplikta til Riksarkivet, er det lite truleg at saka ville blitt kjent for andre enn dei som var direkte innblanda. Kanskje kunne Franklin Tverrli til og med blitt verande sjømann og uteseglar. Då det likevel kom for ein dag, var grunnen eit såkalla legg med to handskrivne notat i ein arkivboks på avvegar. At vedkommande sjømann var nekta både landlov og innreise, var det ingen som hadde innvendingar mot. Men Immigration i Galveston hadde i tillegg sett ut to vakter ved landgangen, væpna med skarpt. Det som skapte forviklingane, og nedfelte dei i sakspapir, var byråkratisk krangel om deling av utgiftene. Immigrasjonsmyndighetene kravde at rederiet skulle betala for det ekstra vakthaldet, eit krav rederiet protesterte heftig mot. Sjølve summen var ikkje mykje å bråka om. Til gjengjeld sto det om prestisje og prinsipp. Reiarlaget (som i papira blir kalla vekselvis Tandem & Möring Søn & Co, og Tandem & Moehring Son A/S) blånekta, ville ikkje betala, og viste vidare hopehav til konsulatet. Deretter følger etter alt å dømma eit udokumentert munnhoggeri partane imellom på telefon og telex, som munnar ut i at dei involverte til slutt blir enige, på salomonisk vis, om at det er angjeldande sjømann sjølv som har ansvaret for å dekka påførte utgifter, og at pengane til vakthald over han sjølv derfor blir å trekka frå oppspart og innsegla, så vel som eventuell kommande hyre, som det står i skrivet frå redaren til konsulatet, mødefullt omsett til amerikansk engelsk.

Angjeldande sjømann blei ikkje konsultert.

Ut over dette viste personalopplysningane i notata og i fartsbeviset at den omtalte sjøguten var fødd og oppvaksen på industristaden Lovra i Indre Ryfylke, som den yngste av tre brør, Fredrik, Karl og Franklin, oppkalte etter Friedrich Engels, Karl Kautsky og Franklin Delano Roosevelt, men utan å ha knytt andre kompromitterande opplysningar til sin unge person. Derimot hadde han hatt ein bestefar frå Narvik i Nordland, rettare sagt i området Bjerkvik/Øyjord på nordsida av Ofotfjorden, død sjølvaste 17. mai 1940, etter alt å dømma under eit tysk flyangrep. Denne bestefaren, som ved dåpen var tildelt fornamnet Clarin, med både Pettersen og Tverrlibotn til etternamn, hadde verva seg til dei internasjonale brigadane, og tatt del i det heltemodige forsvaret av Madrid under borgarkrigen i Spania. Ikkje nok med det, etter heimkomsten hadde han skrive fleire sterkt belastande avisinnlegg for fred på jord og mot krig og fascisme i den lokale arbeidaravisa Fremover. Til langt inn i etterkrigstida blei etterkommarane hans derfor sett på med den største mistanke og registrerte som ein klår sikkerhetsrisiko i rullene til overvakingspolitiet. Far til Frank(lin), som til liks med far sin også heitte Clarin, fortalde aldri noko om dette, derimot snakka han ofte om krigen, slik han hadde opplevd den i aprildagane 1940, og i særleg varme ordelag om den svenske sjuksköterskan söster Ebba, som hadde trøysta dei, stelt såra deira, og tatt seg av han og resten av familien medan kampane rasa som hardast rundt dei.

Som kjelder for dei meir belastande opplysningane blei dessutan mønstringssjef og det lokale hyrekontoret anført, med tilleggsmerknad frå ein skipstillitsmann som i papira berre blei kalla for M.

Sjølv om dåpsattesten viste at Franklin berre så vidt hadde passert søtten, var angjeldande sjømann alt då ein kjempekar, over ein nitti på sokkelesten, med lyst, flagrande hår på toppen av eit vidt ope og truskuldig barneandlet og ein overkropp som ikkje var til å skubba seg på, med to nevar på størrelse med lammelår stikkande langt ut for altfor korte jakkeerme. Slik fortonte Den raude fare seg for vaktmannskapet nede på kaien i Galveston, Texas, når dei fekk eit glimt av han, idet han klapra på treklogger over dekk, i kritkvit bluse og pepitarutete kokkebukser, i ferd med å tøma avfall frå byssa oppi søppeldunken akter, der han stoppa opp og ruvde høgt over rekka, medan han blei ståande og tok seg litt igjen. Då myste vaktene morskt opp på han over kanten av dei mørke solbrillene, la handa uvilkårleg på pistolskaftet, som om det var det synlege utbrotet av ein farleg smittsam sjukdom dei nå var vitne til, og at dei var karantenevakter, ute i skarpt oppdrag for å stansa den ideologiske smitten ved landgangen og ikkje setja livet og helsa til samfunnskroppen inne på fastlandet i fare. Berre det at denne storvaksne faren fekk spasera fritt om oppe på dekket av eit skip, fortøydd tett inntil det amerikanske kontinentet, var ille nok for dei som hadde ansvaret for å hindra at den ideologiske smitten skulle få spreia seg og raude hundar skapa epidemiske tilstandar inne på land.

Reint bortsett frå at han ikkje fekk bli med resten av mannskapet opp på bulene i sjappestreeten, forsto byssegut Franklin Tverrli sjølv lite av alt dette oppstyret. På seg sjølv og sin eigen kropp merka han ingen symptom på å vera ein farleg smitteberar. Tvert om hadde han aldri kjent seg så frisk og rask som etter nokre månader i den friske sjølufta. Åt som ein hest gjorde han, voks og la på seg i alle endar. Han hadde då ingen raude hundar! Ingen andre brydde seg heller med å forklara grunnen, eller ta han i forsvar. Når Franklin speida inn over byen, tenkte han at samma så, same kunne det vera, Galveston var ingen sagnomsust landlovsby. Det einaste han ikkje likte, var at han ikkje fekk vera med opp på land og spela fotball mot eit svensk lag frå Grängesbolaget og så mot eit spansk lag frå bulkskipet «Cabo San Roque», tilhøyrande reiarlaget Ybarra, og som knuste båtlaget frå «Sjønut» med dei stygge scoringssifra 11–3 imot. Svenskane vann berre 5–1. Der kunne han ha brukt kjempekreftene sine som høgre half på midtbanen, utan at dei på nokon måte hadde pynta på resultatet. Det var det ingen grunn til å tru. Sjølv om Frank Tverrli som fotballspelar hadde plenty hår på brøstet, hadde han det slett ikkje i beina, i form av ein følsom høgre eller venstre fot. Men Franklin likte drakta dei spelte i, fiolett trøye, med ein brei, kvit stolpe i brøstet, og snøring i halsen. Det hadde vore noko, å senda heim lagbilde, frå mål til ytre venstre, med han sjølv på kne, ytterst til høgre i fremste rekke og armane i kross!

Dei hadde komme opp roveret med The Waving Girl of Galveston seint på ettermiddagen dagen før, og fortøydd medan mørkret fall på, ja, formeleg raste ned over dei. I stupmørkret såg han ikkje sjølve jenta, men fyrløkta ho svinga i mørkret for å visa leia. Franklin tenkte på Gladis, som ikkje hadde vinka farvel på kaien då han fór, for der var det strengt Adgang forbudt! for uvedkommande som Gladis. Gladis, Gladis Fostøl. Frå rekka tenkte Franklin stadig på henne, koss ho hadde det, då han etter ein dag under land på ny såg sola stupa bratt ned over vaktene på kaien, over brune kanalar, med låge pakkhus og lagerskur stabla innover i eit uryddig bylandskap, lysstolpar, telefonledningar, bølgeblekktak, toppen av ein palme, lysskiltet frå ein bar, brukranar og lossetårn. Fattig og fælt såg det ut. Og han som trudde Amerika var Hollywood og høge skyskraparar og breie dollarglis. Dette såg nett ut som Karibia og Sør-Amerika, ikkje det hår betre. Dei første regndropane slo mot solseglet, ei hissig regnbøye jaga han ned under dekk. Det var tomt i messa, stille på lugarane. Han henta eit glas søt mjølk frå kjøleskapet i pantryet, klapra med kloggene ned leideren og lukka seg inn på lugaren. Køya var både for smal og altfor kort for han, føtene stakk ut på sida eller han sparka stortåa i skottet. Aleine låg Franklin Pettersen Tverrli på lugaren og kjende den fuktige varmen kleba seg til den digre kroppen. Bildet han hadde av Gladis var tatt på avstand, ho hadde ski på beina, sto langt oppe i ein motbakke og kvilte på stavane, halvt vendt mot fotografen. Kanskje smilte ho. Franklin stakk bildet inn på baksida av spegelen over vasken, slik at det hang fast, og berre andletet hennar med skilua stakk ut. Ein gløtt av seg sjølv i spegelen fekk han til å tørka av seg mjølkebarten. Tannkrem hadde han, men ikkje tannkost. Han opna tuba og slikka i seg ei god stripe med ekte amerikansk pepparmyntesmak. Slengde seg ned på køya igjen. Trong ikkje tyggegummi eingong. For å ha noko å gjera på, blei han liggande og klemma bruskorkar saman, samstundes og med begge hender, i takt, ein i kvar hand, til dei var halvmåneforma og flate som skiljemynt.

To år hadde gått sidan Frank sist hadde vore heime på ein annan regnkyst, den skandinaviske, i fjordlandskapet midt imot Skottland på den andre sida av Nordsjøen. Innarst i ein av desse fjordane, i Lovra i Ryfylke, venta mor og to brør, som innimellom fekk prospektkort eller lyseblå luftpostbrev med fargerike frimerke på. I mellomtida var Frank Tverrli blitt dobbelt så stor og cirka tre gonger så sterk. Dei som såg han mønstra på, ville ikkje ha kjent han igjen. Sjølv hadde han vore mest opptatt av kjærasten Gladis, som han reiste frå, og kom tilbake til som ein framand. Framleis var han plaga av manglande dun på haka og overleppa, og av at hårsveisen sat, rettare sagt sto rett opp som den skulle, lik ein glinsande lys blond skulptur av hår og brylkremsleik på toppen av det like barnaktige andletet. Slik ville Frank Tverrli ta seg ut når han gjekk i land, med eit oppsyn som gjorde at det var lett å ta feil av han, både i alder og klokskap. Der han låg oppe på blankisane i den fuktige heten, nynna på refreng frå sjølvkomponerte slagerar og sikta på oskebegeret med dei flatklemde bruskapslane, tenkte han sjølv på dei siste stega han hadde tatt på landjorda, over betongen og dei blankslitne skinnene til lossetårna, nedfelte i støypen på kaien. Og ikkje minst på spora han hadde gått i, dei første stega ut i verda, prega av harde skosolar, av treklogger, som hadde svidd seg, nei, etsa seg ned i den nylagde støypen. Over kaien hadde Franklin Tverrli ikkje berre gått, men lista seg fram i faren sine fotspor, småsprunge nærmast, som om han gjekk på glør, på brennande jern, dei siste metrane til kaikanten.

Slutten på Gleden

Her må det skytast inn at Franklin Tverrli aldri hadde kjent far sin, som i si tid hadde fått seg det kristelege døypenamnet Clarin, men som berre blei kalla for Gleden. Sjølv hadde vesle Frank verken sett eller opplevd Gleden, berre spora som sto att etter han, og fortellingane om kor glad Gleden brukte å seia at han var. «Nå blei eg glad,» sa Gleden. «Nå blei eg beint fram glad.» «Skikkeleg glad var det eg blei.» «Eg kom hit med tomme hender, og nå lever eg i velstand. Ikkje løye eg er glad!» Og så vidare, og så vidare. Desse orda, og fotspora var også det einaste som sto igjen etter Gleden. Som gledesspredar var det helst familie og arbeidskameratar som fekk glede av han. I arbeidet var han kommen på rek, som dei sa, frå jobb til jobb, og sat helst utanfor buret til regulerarane på omn 3 og tøysa og tulla så lenge at han måtte ha fått tresmak i baken for lenge sidan. Ein kan seia mykje, men nokon namngjeten arbeidskar var han ikkje, etter fleire år på omnshuset gjekk han framleis ekstramann, og når han kom til å setja varige spor etter seg her i livet, så var det på ein heilt særeigen og uventa måte. Korleis det gjekk til, då dette hende, slik at Gleden tok slutt, men spora blei ståande igjen etter han, hadde Franklin for det meste tenkt eller fantasert seg fram til. På kven eller kva som hadde vore gledesdreparar.

På den tida då Gleden gjekk bort i det som måtte kallast ei arbeidsulykke, krabba Franklin framleis rundt i bleier og kunne berre seia da da og da. Sjølv hugsar han altså ingenting, men då han blei stor nok, fekk han seg fortalt at det var inne på det gamle omnshuset det tok til. Når dei tappa omnane på gamlemåten, spruta det flytande metallet frå opninga framme i omnsgryta ned i ei renne av raudsand fram mot skummaren, i ein open bekk av eld, ein straum av brennande metall. Skummaren var ein kolbrikett sett på tvers av tapperenna og festa med ei krum jernstang, som førstemannen i tappen slo fast med slegge. Frå skummaren delte straumen seg, slik at den lette slaggen blei skumma av og ført ein veg, ned i dei djupe slaggformene, medan det tunge metallet rann under skummaren og fall til ro i grunne former av kvit skjellsand. I denne mjuke senga låg metallet og gløda frå seg nokre timar, til det storkna i ein rundt tjue centimeter tjukke plater, som oksiderte og etter kvart skein i alle regnbogens fargar, medan slaggen blei einsfarga sjøgrøn. Verneutstyret for å arbeida med tusen graders flytande metall var svært enkelt, sixpence eller hjelm på hovudet, overall, skinnvottar heilt opp til albogen, og treklogger med høgt overlêr på føtene. Buksebeina utanpå, for ikkje å få heit skjellsand ned i støvlane. Eit sjeldant fotografi frå arbeidsplassen i tappegangen viste Gleden i dette antrekket, sett skrått bakfrå, med kalkflekkar oppover buksebeina, i ferd med å staka opp ein skummar som har gått tett. Alle mann i tappen tok eit tak og drog ei jernstang inn og ut i tappholet. Dette hadde Franklin sett med eigne augo, noko hadde han nok fått seg fortalt, noko hadde han sjølv drøymt seg fram til, noko sat rytmisk og muskuløst i øyrene som arbeidssongar. Eg har slått på slagg med slegge, og på blankt metall. Dundra slegga hardt mot begge, slege hol på harde skall.

Vitsen med tresolar i kloggene var at dei smelta ikkje i varmen. Men ta fyr, det kunne dei, om du blei ståande litt for lenge i ro. I dette tilfellet var det det dei hadde gjort. Mannen oppe i kloggene hadde lang erfaring med å stå i ro og gjera minst mulig. Som ekstramann på skiftet hadde Gleden blitt send ned frå reguleringa for å løysa av den sterkt indisponerte tredjemann i treartappen eit ettermiddagsskift langt utpå hausten, i oktober må det ha vore, rett før snøen kom, om det då ikkje var om våren, rett etter at snøen hadde gått. «Du får ned å prøva deg som propp i tappen, du», hadde basen sagt. Mørkt i vêret må det ha vore, men ikkje regn, ikkje slagregn i alle fall, for det hadde vore støyping av nytt betongdekke på eksportkaien mot slutten av formiddagsskiftet. Slik Franklin forsto det, og levande såg det for seg, hadde det vore tett i tappen, slik at Gleden skreva over renna med flytande metall for å staka opp skummaren med spett. Som ekstramann var Gleden ikkje vand med å arbeida i tappen, i og for seg gjorde han det han skulle gjera, berre at han blei ståande i ro altfor lenge. Han gjekk som på glør, og på flytande metall, og merka det ikkje. Altfor lenge blei Gleden ståande i ro over den brennande straumen av eld, slik at elden slo opp mellom beina. Det gjekk som det måtte gå, det fata og tok fyr, først i den eine tresolen, så i den andre. Frå mørkret høgt oppe under taket såg krankjøraren det, og varskudde med vrælande sirener og høge rop ned i tappegangen. Der tok solane til å brenna, men det var så varmt frå før at Gleden merka det ikkje med det same, før flammane slo oppover leggene, fata i kanten av overallen, tok til å brenna i buksebeina.

Først då merka Gleden at det brann under føtene hans, han sleppte spettet han hadde i nevane, og la på sprang ned gjennom tappegangen. Kan vi seia at bakken tok til å brenna under beina hans? Det kan vi ikkje. Med brennande solar, med logande steg, med føtene i fyr og flamme kom Gleden i fullt firsprang ut av omnshuset. Lik kusken på ei solvogn, ikkje heilt overtent ennå, kom han stormande ut i mørkret. Sjeldan var det sett så tittføtt mann. Då han sprang, var det hals over hovud, som om føtene slo gneistar under han, brennande svint, ein brenning lik, på flygande flekken, på raude rappen, med sporar av eld. Slik må det ha sett ut, slik var det Franklin såg Gleden for seg i minnet, med logar av eld som slikka han oppover leggene, med flammar som skaut opp rundt han. Gleden sprang som på glør, lik ein dansar sprang han, like lett på tå, slik sveva Gleden over fabrikktomta, med brennande føter, som knapt nok var nede på bakken for kvart nytt steg han tok. Slik dansa Gleden sin siste dans over jorda. I minnet til Franklin var det slik dødsdansen til faren hadde festa seg, lik ein dans mellom det han berre hadde høyrt om, og det han sjølv hadde tenkt og fantasert seg fram til.

Midt mellom omnshuset og kaien, om lag midt ute på tomta, var han overtent, sto i lys loge, og det var framleis hundre meter igjen ned til kaikanten. Det såg stygt ut for Gleden, verkeleg stygt ut. Men springa kunne han framleis, som ein levande fakkel med solar av eld og brennande føter sveva den halvgamle Gleden på stive bein mot sjøen og mot frelsa, sprang for livet, langa ut og sprang som han aldri før hadde gjort og aldri nokon gong ville springa igjen, i ein tåspissdans på brennande treklogger dei siste metrane over kaien, over det nystøypte dekket, mot det store avspranget.

Kvifor slokna ikkje solane i den våte betongen, kvifor brann kvart steg han tok, seg djupt ned i dekket? Dei etsa, dei brende seg ned, dei loga vidare, og slik nådde Gleden kaikanten med djupe spor i støypen etter seg, før han hoppa uti med beina først. Eit eldhjul var han. Flamme for min fot, lykt for mine føter. Brennsnart gjekk det, men det hjelpte ikkje. Springa kunne Gleden med brennande steg, gå på vatnet kunne han ikkje. Den nye isen på fjorden var altfor tynn, den bar ikkje på langt nær, han fall og gjekk rett under. Inne frå land og oppe frå lossetårnet såg dei at han gjekk rett gjennom og at isen og fjordvatnet over han dampa og putra av heten. Isen smelta, heile fjorden kokte. Han som før hadde lyst av glede, nå slokna han i den haustsvarte fjorden, med tynne isflak rundt seg i det kalde brakkvatnet. Slik gjekk Gleden i vatnet, slik forsvann Gleden ut av livet sitt, og ut av livet til vesle Franklin, med brennande treklogger med høge skaft på beina, blå og falma kjeledress med kalkflekkar på bein og erme, skinnvottar på nevane, og ein kvit hjelm, som flaut ei stund aleine utover, som eit isflak. Gjennom det mørke vatnet duva Clarin Gleden Pettersen Tverrlibotn sakte tilbake mot opphavet. Over han dampa det framleis av sjøen, inne på land tok det si tid å få låra lettbåten, likevel var han ikkje død då dei fekk båtshaken i han og halt han opp. Det spann framleis liv i Gleden, han levde, men ikkje lenge, og døydde på sjukehuset av brannsår eller drukning eller begge delar.

Der og då var det over og ut med Gleden, det var jamt slutt. Ein gledens dag, som det glapp ut av krankjøraren, før han fekk tatt seg i det, og lagt til at Sorgen og Gleden dei vandra til hobes. Men han hadde jo også sagt at det var komisk, då kona hans døydde, og han skulle sagt tragisk, på same måte som at det var ein sorgens, og ikkje ein gledens dag han hadde meint. Det var den dagen då det gjekk gale med Gleden, det var jo det eg meinte at eg skulle ha sagt, og ikkje omvendt, la han til, i køen ved stemplingsuret før dei skulle gå av ettermiddagsskift klokka elleve. Det blei Gledens dag, sjølv om Gledens dag var ein sorgens dag, som han sa. Det er jo òg ein måte å seia det på.

Nå sat bare Sorgen, som fru Tverrli blei kalla, aleine igjen, lyshåra, raudleitt og velbygd, men med eit mørkt og uroleg sinn, utan forsytar for seg og sine tre barn, Fredrik og Karl og med Franklin som nesten nyfødd gutunge, og den som sidan skulle gå i Gleden sine fotspor. Samstundes forkorta ho etternamnet til Tverrli, både for seg sjølv og sine barn.

Ei stund etter gravferda prøvde fru Tverrli seg som kokke i selskap, slik som barnedåp, bryllaup og begravelse. Gjestene åt saktens det fru Tverrli stelte til oppe i grytene sine, men ikkje meir heller. Ingen kom alvorleg til skade, ingen kom heller med nye bestillingar på arme riddarar og risengryns mjølkesuppe smaksett med ekte ripssaft frå hagen. Det er forskjell på bryllaup og begravelse, også i matvegen, og kokekunstane til fru Tverrli fekk fort ord på seg for til nød å passa i begravelse. Bare Sorgen det òg, med andre ord.

Deretter vaska ho spisebrakkene på omnshuset, der ho svinga bøtte og svaber og hevda seg i brakkesnakket fullt på høgde med dei ho vaska for. Om sin avdøde ektemann Clarin Tverrlibotn sa ho i begravelsen at hit kom han med to tomme hender. Eg gav han handa mi. Då fekk eg hendene fulle, det skal eg helsa og seia, frå då av fekk eg aldri fri. Det var det ho sa, at slik blei Gleden glad. At Gleden var blitt glad i Sorgen. At Gleden trong Sorgen for å bli glad. Dette var siste året før ho la seg til, la seg til sengs i dobbeltsenga på soverommet heime, og det var før ho blei innlagd og forsvann heilt inn i seg sjølv, og blei borte for alle andre. «Det er noko som går», var visst nok det siste ho sa. Mange gonger sa ho det, tonlaust og rett framfor seg. Det er noko som går. Det var noko som gjekk. Arbeidskameratane til Gleden skramla saman pengar, slik at ho og gutane klarte seg så nokolunde, med mat og klede. Men det var noko som gjekk, kvar gong Franklin og brørne var innom for å sjå om henne, sa ho det slik. «Det er noko som går,» sa Sorgen. Frå radioen inne i stova, som alltid sto på, song Raquel Rastenni eller Lørdagspigerne Jeg plukker fløjlsgræs, med ensemble. Ja, det var noko som gjekk, men det gjekk ikkje bra, det gjekk ikkje over, berre nedover bakke og utfor stupet gjekk det. Det gjekk skeis. Gleden var borte, Sorgen i live. Gleden var borte, og i morgon blir det regn. Det var sorgen, bare Sorgen.

Ikkje det at ho var kristeleg og sånn av seg, men kvar kveld så lenge ho makta det, reint fysisk, kom Sorgen inn på soverommet for å høyra gutungane sine lesa godnattverset. Jesus lat din engleskare, meg i mørke natta vare, vak du over store, små, lat din engel hjå oss stå. Med hendene nesta framfor seg sat gutane på rekke og rad som tende lys og tok verset trestemt og så fort på rams at det var umulig å skilja orda frå kvarandre. Likevel høyrde Sorgen andektig på, tørka ei tåre eller to, og sa god natt frå døropninga. Straks døra gjekk igjen, blei det eit himla liv på innsida, med putekrig, skrik og skrål og krangel om den omtalte engelen skulle hjå oss stå, eller berre stå og sjå, som Franklin meinte det måtte vera, og blei knødd ein salig runde med lusingar og mærragrep for umaken. Så stakk Sorgen det bustete hovudet sitt inn i dørgløtten, sa så, så, og det blei stille. Før ho gjekk og la seg pussa ho tennene med den same såpa ho brukte til oppvask og til å vaska hendene med. Så løyste ho opp knuten i nakken, sleppte ut krøllene og gneid håret inn med sukkerbitar for å få det til å skina klårt og blankt.

Men det er som selskapskokke dei hugsar henne best, alle tre, både Fredrik, Karl og Franklin, ikkje akkurat deisen, men ferm og i godt hold, og opprømd, ja, oppskjørta og med rosa krøller og nasen stukken langt fram over grytene, som putrar og dampar, og der ho snufsar i seg lukter og smakar med tresleiva og rører rundt med oppbretta erme og kraftige underarmar med rikeleg fregner på og det lyseraude håret som kvervlar seg rett opp frå hovudet hennar, som om det er noko usynleg og ukjent som putrar og kokar djupt inne i henne sjølv. Der gjekk ho til grunne, der har ho forsvunne. Det er det. Det er noko som går. Det var noko som gjekk. Og i morgon blir det regn.

Bare Sorgen

Dei lange metrane Gleden hadde sprunge i fyr og flamme over den nystøypte kaien, var også dei siste Franklin Tverrli sjølv gjekk, med grått sementstøv for sin fot, då han gjekk til sjøs. Det var lange steg, tunge steg, men han følgde i dei brennande fotefara til Gleden. Der sto dei etsa fast til evig tid, om ikkje kaidekket, så i minnet til Franklin Tverrli. Sjølv gjekk han ikkje med treklogger, men med traktorsko, med breie gummisolar som ikkje passa nedi dei støypte fotefara, og som hadde smelta med ein gong, om han hadde brukt dei i tappen. Dei gjekk mot havet med lange steg, han følgde i faren sine fotspor. Dei kryssa skinnegangen der bestefar hans ein gong hadde hatt employ som krankjørar. Oppe i kjørehuset i lossetårnet hadde ein ny krankjørar tatt av seg kjørehanskane og vinka ned til han med berre neven. Om det då ikkje var slik at han sto der oppe og hytta ned til han. Hut deg ut din stut! Skit og bøss drar til sjøs! I alle fall våga Franklin seg ikkje til å vinka attende. Eg er den styggaste og lillaste i heile verda, tenkte han. Ingen er glad i meg. Så tynn og liten var han at han ikkje våga å seia det høgt eingong, berre lågt inni seg, til seg sjølv. Ved sida av krankjøraren såg han ein av arbeidskameratane til faren, vesle Jerry Dørmænen på pensen, som sidan alltid sa så mykje at han sa som så at han hadde nå aldri i si lange levetid sett så liten sjømann og så stor skipssekk i lag, som den gongen guten til Gleden og sonen til Sorgen fór til sjøs. Så liten var Franklin, og så veike armar hadde han då han drog ut, at han ikkje eingong klarte å buksera ei trillebår med støyp frå blandemaskinen og bort til forskalinga, men kjørte ut av bordgangen og velta med støypen midt i pussesanden. Aldri sett det verre! Armar så tynne og kvite som sytrådar gjekk frå akslene ned i handtaka på trillebåra. Guten eig ikkje makt! Så liten og puslete var han Franklin då han fór. Det blei det fort ei forandring på! Dei skulle berre visst! Kan henda var det sjølufta som gjorde det, pluss all den gode maten, i alle fall voks han Franklin Tverrli seks centimeter i kvartalet det første året han var ute, og mellom fire og fem det andre.

Tida og veien, sa krankjøraren. Møtest på kaien, la han til, lågt for seg sjølv. Før han tok til i kranen, hadde han arbeidd som snikkar, og snakka alltid med samanknipen munn i det syrlege andletet sitt, som om han alltid hadde spikrar mellom leppene, og gav beskjed til lærlingen om kor han skulle halda, og snu, opp ned, eller inner ut, eller bak fram eller under opp, når han sjølv slo. Der trefte han spikaren på hovudet. Slik virka det når han sa noko. Så tok han tak i gelenderet og svinga seg fritt som fuglen oppover den utvendige leideren til kjørehuset. Denne gongen hadde han heilt rett, og fekk rett: Tida og veien møttest på kaien. Båten som låg ved kai og lossa mangan frå Amapà i Brasil, hadde vakse opp frå sjøen dag for dag og var ferdig utlossa og ruvde høg og tom og lett som ei sommarsky, nymoderne og nymåla og med lukt av mønje. Vinsjar og kranar stritta i vêret. Nysnø på nutane på andre sida av fjorden, ikkje eit grønt blad, det grå og iskalde lyset blei endå hustrigare av den sure vinden frå ein haust som anda ut i vinter. Franklin Tverrli hadde slutta på framhaldsskulen på dagen, på timen, midt i ei setning som skulle fyllast inn på tavla, i same sekund som han fylte femten. Lat lysa din fred frå fjell til …? Småsporven gjeng i …? Franklin Tverrli trudde han visste svaret, det måtte jo vera baret småsporven gjekk i? For han gjekk vel ikkje rett i dass? Men han skreiv det ikkje, i staden sleppte han krittet rett ned, og strauk på dør.

På veg heim over skulebrua tok han av seg ranselen, opna loket, svinga den to gonger over hovudet, før han sleppte, slik at den segla i ein fin boge ned i elva. Først hadde han tatt ut det fine trepenalet med ein fotballspelar på loket, som du kunne svinga til sides med ein fin koparskrue og leika at det var eit fly. Det ville han ta vare på. Ranselen derimot, den hadde ikkje venger og kunne ikkje fly, den skar gjennom vatnet og sokk som ein stein, med bøker og faenskap. Rekning, skriving, soga, landkunna, skrivebok, bordebok, lesebok, Gerhard Hålands Norsk grammatikk flaksa gjennom lufta som skadeskotne papirfuglar. Takk og farvel! Småsporven gjekk i baret, ranselen i elva. Og sjølv kjende han opptil fleire som kunne banna slik at det lyste frå fjell til Fiveland og heilt innover mot Fjotene. Samma kunne det vera! Han som skulegut! Jo, det skulle tatt seg ut!

Letta og glad skifta han skipssekken over i den andre handa, den var dobbelt så tung og dobbelt så lett å bera som skuleranselen hadde vore. Oppe i sekken hadde Sorgen send med han ut i livet tjue pakkar gullvafler, uopna. Og paraply, slik ein til å slå saman, så den blei liten og hendig å pakka ned. Eit par gamle nummer av Vi Menn hadde han også fått med seg, eit med hodejegere og skjønnheter, og så det med ein dansk pinupmodell på framsida. Ho låg i badekaret, og i teksten sto det at skummet fryda seg over henne. Alt dette og nyvaska undertøysmakko hadde Sorgen fått plass til i skipssekken hans.

I andre handa bar Franklin fugleburet han sjølv hadde laga på metallsløyden, av spiler frå eit kassert sykkelhjul, lodda saman til ein ring å bera i, i toppen, og ei fint utskoren treplate i botnen, som han sjølv hadde dreia og pussa med fint sandpapir langs kanten. Så bora du små hol til spilene, det passa så fint med dei små hettene av metall, som held igjen, akkurat der spilene går inn i felgen på hjulet. Dei sat fint i den utskorne treplata òg. Det buret ville han ha med seg, hadde høyrt at det fanst så mange fine fuglar som ikkje var trekkfuglar, som aldri kom nordover av seg sjølv, men blei verande nede på Varmen. Fuglar med spraglete fjører og krokete nebb som sat oppe i palmekronene og kunne svara for seg, om du snakka til dei! Fri som fuglen! Snakk om! Det var saker! Det var noko Franklin Tverrli gledde seg til.

Gjennom heile seg kjende han Franklin skjelvinga då han tok det lange steget opp frå kaien og sette eine foten på fallreipsplattformen. Det tomme fugleburet hang og dingla i handa hans, han sjølv og skipssekken og heile gangwayen hang og dingla i ein tynn vaier ned frå ein av vinsjane på dekk. Eit steg til, han kjende landgangen skjelva under seg. Han såg ned, i den smale glipa mellom kaien og skutesida såg han forsyne meg Gerhard Hålands norske grammatikk ligga og flyta, opna, oppslegen, med omslaget vendt opp i vassflata. Seier meg så! Utan å søkkja hadde den drive med elva heilt ned til importkaien. Det var som faen! Steg for steg slingra han Franklin seg oppover langs den svartmåla skutesida. Vegen vidare ut i livet var ustø, gjekk trinn for tinn oppover og hang i ein tynn tråd. Men så var han oppe, kjende matósen frå byssa blanda seg med lukta av maskinolje.

På veg ut fjorden var den gamle punktsveisa røyrgata det siste han såg av barndommens dal. Opp frå kraftstasjonen gjekk den, mørk og livlaus. Lysa var borte, usynleg gjekk krafta inne i fjell, og snart vidare ut i verda langs linjene i samkjøringsnettet. Borte borte. Ein stad inne i dette mørkret var mor hans aleine igjen, det var sorgen, bare Sorgen. Det var noko som gjekk. Ho hadde lagt seg til før, og ville gjera det igjen. Han var sonen til Sorgen og guten til Gleden.

Då Franklin langt om lenge kom heim igjen, hadde Gladis Fostøl gått to år på middelskulen og skulle bli grønruss året etter. Ikkje til å kjenna igjen. Sjølv var han blitt dobbelt så stor som då han fór, men ein kropp det ikkje lenger var plass til i konfeksjonstøy og i skonummer rett under femti, og så sterk at han kunne flytta feilparkerte bilar med berre nevane, bortsett frå truckar og lastebilar; folkevogner frå Tyskland og riskokarar frå Japan snudde han opp ned, til dei låg på taket og spann med hjula i vêret. Ikkje berre kunne han, han gjorde det òg. Først gjorde han det mest for løye, etter kvart også mot betaling, for å snu dei kappseisa doningane under opp igjen, eller flytta på bilar som sto feilparkerte. Og alt dette er sant og visst, men det er også ei anna historie.

I byrjinga hadde alle nekta plent. Ikkje berre Sorgen, som levde opp til namnet og grein og bar seg, men lærarar og føresette meinte det var for tidleg, det gjekk ikkje an, Franklin var framleis så liten at dei kunne bruka han som propp i tappen. Det skulle tatt seg ut! Guten til Gleden og sonen til Sorgen var knapt nok konfirmert og såg ut som ein skulegut. Altfor veike armar, sa krankjøraren på kaien. Du såg koss han velta med trillebåra? Kva med yrkesskulen, kokkelære, kva med skuleskipet «Gann»? Var det ikkje det som til og med var kristeleg? Men det var gode hyremønstringar på den tida, og dette med sjøen var noko han hadde sett seg i hovudet. Så det fekk ikkje hjelpa, han fekk nå dra likevel. Ei fattig trøyst var det at han hadde mønstra på som byssegut, på kjøkkenet, der dei lagar maten, som Sorgen sa. I kjøkkenet på båten, der arbeider han Franklin, og lagar maten til styrmennene, når han ikkje har fri.

Heimanfrå hadde Franklin Tverrli både fått streng beskjed, gode husmortriks frå Sorgen sjølv, og formaningar frå onklar og frå dei gamle arbeidskameratane til Gleden. Ein av dei kom eins ærend heim til Franklin for å seia at når du mønstrar på ny båt, og kjem om bord, så er den første du snakkar med, alltid tillitsmannen frå Forbundet. Merk deg det. Når det er gjort unna, då kan du gå opp til skipperen eller inn i byssa eller ned til chiefen på manøverdørken. Då er det OK. Nettopp slik var det han Franklin Tverrli gjorde det, då han kom om bord på lasteskipet «Sjønut» av Ålesund, tok det i rekkefølge, gjorde nett slik han var blitt fortalt.