Alfred Hauge

Det evige sekund

Dikt

Utstein Kloster-syklusen

Gyldendal

Til lesaren med helsing frå bokskrivaren

Eg skriv denne innleiinga fordi eg gjerne vil koma på direkte talefot med lesaren min. Sjølvsagt meiner eg ikkje anna enn at dikta her i boka frå si side fører opnare tale enn ei utgreiing. Og likevel er det slik at diktet ofte avdekkar nett ved å tildekka. Ein brukar bilete og symbol, og dei vil jamnast ikkje vera så eintydige som sakprosa er. Til vederlag kan dei ha større fylde, større ladning, dei spelar på eit rikare assosiasjonsregister.

I ein viss type romanar som enno i min barndom slett ikkje var avlegs, hende det tidt at forfattaren vende seg beinveges til lesaren, stundom i ein fortale som denne, andre tider inne i sjølve handlingsgangen.

Det er sjeldan å sjå at nokon skriv på den måten no. Det meiner eg er ille. Mange forfattarar har lyst til det, og mange lesarar har bruk for det – særleg i ein litterær epoke som vår, då tradisjonelt form-mønster og bilet-val er avløyst av nytt og ukjent. Og lesarane legg stundom til: uforståeleg. Dei har ikkje alltid gjennomgått den same prosessen som diktaren, den som førde til at han ikkje lenger tykte tradisjonelt formspråk var adekvat for det han ville ha sagt.

Difor kjenner mange lesarar seg «dumme» når dei møter ei såkalla vanskeleg bok – ja, det hender også at dei trur diktaren bløffar eller at han med vitande og vilje fører tåketale.

Vil ein irritera folk i utide, skal ein berre la dei leva i den tru. Vel er såkalla moderne lyrikk ofte alt anna enn moderne. Han har røter så langt tilbake som det er skrive poesi, og han har vore den mest vanlege poetiske uttrykksform den siste mannsalderen også, ja lenger enn dét. Når lesaren likevel står villrådig, torde ei av årsakene vera at det stadig blir eksperimentert med nye og uvante uttrykksformer.

Å eksperimentera er både nyttig og nødvendig – for den som eksperimenterer. På lengre sikt er det nyttig og nødvendig for lesaren også. Elles ville poesien stivna til og bli steril. Likevel er det nok slik at mens diktaren primært søkjer erkjenning, søkjer lesaren svært ofte gjenkjenning. Og det å søkja gjenkjenning er sjølvsagt legitimt. Men det er meir vesentleg å søkja erkjenning. I den spenninga som slik oppstår, hender det nok at gode diktarar misser gode lesarar.

Samstundes er den gode boka og den gode lesaren alltid gjensidig på leiting etter kvarandre, og forfattaren bør etter mi meining gjera det han evnar for at dei to partane skal kunna møtast.

Men han kan ikkje alltid gjera så mykje for å søkja kontakt med lesaren innanfor den ramme som sjølve diktverket set. Han skriv om det han er oppteken av, og han må bruka det formspråk som er mest tenleg for han i samanhangen. Og det er ikkje til å unngå at eit krevjande stoff også må stilla krav til lesaren. Det gjeld ikkje minst i lyrikk.

Kva kan forfattaren gjera for å koma lesaren i møte? Han kan iallfall gjera nett det som blir gjort her: venda seg beinveges til han i ei lita innleiing og på den måten gje uttrykk for at han ikkje er likesæl anten han har lesaren med seg på vegen eller ei. Med lesaren meiner eg her den gruppen som brukar å kalla seg sjølv «oss vanlege lesarar»; det er ikkje til kritikaren eller andre presumptivt litterært sakkunnige eg vender meg.

*

Når så mykje er sagt, vil eg gjerne leggja til at etter mi meining skal forfattaren vera atterhalden med å rettleia lesaren. Det er fleire grunnar til det. Sakte veit nok forfattarar flest både kva dei har skrive om og kvifor dei skreiv som dei gjorde i kvart einskilt tilfelle.

Men dermed er ikkje sagt at dei veit alt om det dei har skrive. Det er ei røynsle mange av oss har gjort, at når vi etter nokre år bladde i denne eller hi av bøkene våre, oppdaga vi element der som vi slett ikkje var merksame på då vi skreiv.

Ein annan grunn til at forfattaren bør vera tilbakehalden, er denne: Kvar lesar tileignar seg ei bok ut frå sitt eige opplevingsgrunnlag. Difor blir ei bok ein ny ting for kvar ny lesar. Og gleda ved å gå inn i ei ny bok åleine – utan å få henne dosert via peikepinn – skal ein ikkje ta frå lesaren.

Dessutan er eit diktverk alltid si eiga tolking. Dersom diktaren hadde kunna sagt det han gjerne ville seia, på ein annan måte, så hadde han gjort det.

*

Det eg som forfattar elles kan gjera for deg som lesar, vil eg skissera slik:

Om eg samanliknar boka mi med eit landskap som eg har ferdast i og er fortruleg med, så kunne eg teikna eit kart over landskapet og la deg få det. Så får du sjølv ta i veg om du har lyst.

Det kan henda du blir vonbroten, anten av di kartet var skrøpeleg eller av di landskapet ikkje var så spennande som kartet kunne tyda på. Men det torde også henda at du fann både sletter og stup som ikkje eg hadde teikna inn, kort og godt fordi eg ikkje visste at dei fanst der.

I så fall kan ferda bli meir spennande enn både bokskrivar og lesar hadde trudd at ho ville bli i førevegen.

*

Og no gjeld det denne boka her, «Det evige sekund». Det er ei diktsamling, og eg meiner at alt der er dikt, også t.d. «Forvandling» og «Pilgrim», som etter skriftbiletet på papirflata – kanskje på andre måtar òg – skil seg ut frå det svært mange lesarar forstår ved eit dikt. Utviklinga går elles i den lei at skiljet mellom dei ymse litterære uttrykksformer er blitt stadig mindre markant den seinare tid. Etter mi meining er det ein nødvendig prosess.

«Det evige sekund» høyrer med i Utstein Kloster syklusen og er det tredje leddet der. Dei to første var romanane «Mysterium» (1967) og «Legenden om Svein og Maria» (1968). Nytt stoff av ymse litterære kategoriar emnar seg til, og noko er eg i arbeid med.

I Utstein Kloster syklusen er det ikkje tale om framhald frå bok til bok, heller ikkje om nokon ytre samanhang, men ein indre slektskap kan der vel vera. Av det som alt er sagt, går det fram at bøkene også vil vera av ulik art. Men av fleire årsaker har eg funne det tenleg å la det gamle klosteret på Utstein stå som ein geografisk og idémessig midtstad for det eg skriv om.

*

Kva handlar «Det evige sekund» om?

Ein kunne seia at boka handlar om stadier i ein tilblivings- og erkjenningsprosess. Ho fortel om ein freistnad påå orientera seg i ei samtid og i eit tilvære som synest stadig meir komplisert, og under eit religiøst perspektiv søkjer ho frå det lokale og nasjonale over til det globale og universelle, – alt dette formidla gjennom seks «skapings»-dagar.

Kvart dikt får stå for det verde det måtte ha i seg sjølv. Men ikkje noko dikt er plasert tilfelleleg i samanhangen. Det skal ikkje berre forståast og opplevast ut frå det som det uttrykkjer isolert, men også ut frå den funksjon det har i samspel med dikta som står like framanfor og/eller like attanfor, likeins i samspel med den bolken det står innanfor. Dei ymse bolkane, «dagane», korresponderer også med kvarandre innbyrdes.

Boka er altså medvite komponert frå mi side.

Det å skriva dikt på den måten var ein ny litterær freistnad for meg og ei ny litterær røynsle. Eg har sakte prøvd meg på lyrikk før, men trudde ikkje lenger eg kunne skriva noko som var bra nok til å koma i bokform. No får det stå si prøve. Dette stoffet var det ikkje råd å formidla på anna vis.

*

For mange lesarar vil det vera ei enkel og grei sak å finna tråd og meining i «Det evige sekund». For andre vil det ikkje falla så lett. Slik er det alltid. Får eg då berre seia at vil ein ha ut av ei bok det ho har å vera av med, då må ein finna seg i å arbeida med henne. Diktaren får slett ingen ting gratis, og lesaren kan ikkje venta å koma lettare til det.

Men eg har eit reint praktisk råd å gje: Tykkjer du det er bryet verdt å gjera deg kjend med boka mi, så les nokre av dei enklaste og lettaste dikta først, t.d. «Kveldsong», «Truskap», «Folkevise», «Ro», «Oppsong for Stavanger med omland», «Songen om dei fire element». Er du fortruleg med negro spirituals, vil nok også eit dikt som «Martin Luther Kings himmelferd» vera lett tilgjengeleg.

Men nett ved dette siste diktet er det ein ting eg hadde hug å koma litt nærare inn på. Du vil merka at diktet er vanskeleg å lesa høgt; rytmen er liksom så kompakt, du må leita deg fram til den nær sagt i kvar einaste line.

Dette er tilsikta frå mi side. Eg har prøvd å lytta meg inn til den stolprande takten av mange føter – og mangelen på taktfast gang – i fattigmarsjen mot Washington. Og eg vil beintfram at lesaren også skal snåva i rytmen.

Same metoden – ein rytme som viljande bryt sitt eige mønster – har eg brukt i mange av dikta. Eit dikt bør ikkje alltid vera for utvendig perfekt eller gli for lett rytmisk; det er betre om det yter ein viss motstand. Då driv det lesaren til å lesa på ein meir aktiv og medviten måte.

*

Tykkjer ein at ein har fått noko ut av dei lettare dikta, kan ein gå vidare, og til slutt gje seg i kast med dei som verkar vanskelege. Eg skulle tru at mange ville rekna slike som «Mytisk biletbok», «Fylgje heilt inn», «Forvandling», «I fengsel» og «Pilgrim» med her. Desse dikta er vanskelege fordi dei har eit tankeinnhald som eg meiner det ikkje er uvesentleg at lesaren får tak i, men samstundes er dei så mangtydige at det kan opna seg stadig nye perspektiv i dei for den som vil lesa dei om att mange gonger.

Og her er vi då tilbake ved den ting å forstå eit dikt eller ei. Skal eit dikt forståast? Ja. Men vi gjer berre så altfor ofte det mistaket at vi meiner dét å forstå eintydig er å forstå med tanken. Det er mange andre måtar å forstå på. Ein måte er intuisjonen. Nett fordi den intuitive evna så ofte har degenerert hos det moderne mennesket, vil dikt som talar til dei intuitive lag i sinnet, ofte gå hus forbi i første omgang.

Men dersom ein gjer seg bry med å lesa slike dikt om att, kan det henda at dei litt etter litt – eller brått – opnar seg for ein, og ein «forstår» dei med element i sin personlegdom som ein kanskje ikkje visste var der.

Nett diktet kan vera med å vekkja til live og øva opp den intuitive evna på ny. Ein skal hugsa at det var den same vegen diktaren ofte måtte gå, frå det medvetne inn i det undermedvetne. Og i det undermedvetne er ikkje alltid dagen lys og klår. Men der kan vera farande veg for det, om han stundom verkar ukjend for lesaren. Han må berre ikkje vera for snar til å tru at diktaren fér med juks. Ingen ærleg arbeidsmann vil levera frå seg eit arbeid som han ikkje trudde var forsvarleg gjort. Det vil heller ingen diktar som arbeider alvorleg.

Og her tangerer vi atter form-problemet. Når du les «Det evige sekund», vil du finna at eg har valt skiftande litterære uttrykksformer, alt frå «frie» dikt, stundom med ubroten assosiasjonsflaum utan teiknsetjing og utan tydeleg tankesamanhang frå ledd til ledd – og heilt fram til så tradisjonsbundne uttrykksmønster som det sonetten representerer.

Når eg har gjort det slik, er det for det første av di kvart dikt kravde si spesielle form som var adekvat til innhaldet. For det andre er eg usamd i det synspunktet at ikkje alle poetiske uttrykksformer i og for seg skulle vera like fullverdige. No er vi så tilvande med frie former at dei jamt over er dei mest aksepterte. Kvifor ikkje då minna om at rimet og rytmen slik vi kjenner desse elementa frå «gammaldagse» dikt, enno er vel tenlege til sitt bruk? Eller kvifor bannlysa invertert ordstilling der ho faktisk kan ha ein poetisk funksjon?

To ting er dumt å tru – det eine: at det som ein gong har vore i bruk og sidan er lagt til side, dermed er avlegs for alltid – og det andre: at poesien nokon gong skulle koma dit at det ikkje var bruk for nye uttrykksformer.

I nokre av dikta har eg nytta ord og typografiske konstellasjonar som lesarar flest vil vera ukjende med. Det gjeld ikkje minst for opningsdiktet «Til inngang». Lengst bak i boka vil du finna eit lite oppsett om ting som du kanskje hadde bruk for å vita.

Så ynskjer eg deg velkomen til å lesa boka mi.

Sjoarbu, Sjernarøy, januar 1970.

Venleg helsing

Alfred Hauge

Måndag