GUNNHILD ØYEHAUG

Miniatyrlesingar

19 tekstar om litteratur

After all, the best way of talking about

what you love is to speak of it lightly.

ALBERT CAMUS

BRISLING I LITTERATUREN

Føreord/etterord

Visstnok er det berre fire prosent av universet som er kjend. Resten består av såkalla mørk materie og mørk energi, og den er det ingen som har sett, ein har berre rekna seg til at den må vere der. Tenk om, kan ein av og til byrje å spekulere medan ein ser ut i verdsrommet ei mørk stjernenatt, den mørke materien driv og spionerer på oss med ukjend teknologi, her vi siglar, ei mørk lita kule med yrande liv, langt nede i verdsromsdjupets fire kjende prosent!

Det er få ting som er så fantasieggande som ting som finst i djupet. Då eg var barn, hadde vi ei bok som handla om kvalar, og det var den mest innsugande lesnaden eg visste. Å sjå på bileta av den digre blåkvalen var som å bli fanga inn i ein herleg malstraum: Medvitet berre sokk og sokk, nedover og nedover i havet, medan ansiktet mitt langt der oppe stirte på biletet av det digre dyret som sumde i djupet. Blåkvalkjensla, kan vi kalle det som oppstod då.

Om ein ikkje har ei kvalbok, har ein kanskje Olav H. Hauge. Også hos han finst det ting i djupet. Sjå berre på dette diktet, som heiter «Tid å hausta inn»:

Desse milde soldagane i september.

Tid å hausta inn. Enno er det tuvor

med tytebær i skogen, njupone rodnar

langs steingardane, netene losnar,

og svarte klasar av bjønnbær skin i kjerri,

trasti leitar etter dei siste vinbæri,

og kvefsen syg ut dei søte plomone.

I kveldingi set eg stigen burt og hengjer

laupen frå meg i skuret. Skrinne bredar

har alt ei tunn breidsle av nysnø.

Etter eg er lagd, høyrer eg dunk av brislingfiskarane,

dei gjeng ut. All natti veit eg dei glid

med sterke ljoskastarar og leitar yver fjorden.

All natti veit eg dei glid! Desse dunka av brislingfiskarane, dei sterke, leitande lyskastarane over den glatte, mørke vassflata: blåkvalkjensla. Tanken på det å ligge inne i eit rom, høyre dunk av brislingfiskarar, å ikkje sjå, men vite at dei glid over fjorden og leitar med lyskastarar; det er noko nifst med det, noko dragande. Men det er også noko anna med det. Det er vel kanskje eit alvor større enn ein blåkval, i forma til eit lite dikt, alvoret i det at den som skriv dette diktet, har blitt gamal, har sett stigen bort, er i sin eigen haust, kanskje lengtar han allereie etter å få oppleve alt dette ein gong til, nypene, steingardane, bjørnebæra, plommene. Men det blir ikkje sagt noko om denne lengten, eg berre anar kor raude dei må vere, dei tyttebæra i tuvone. Diktet er som ein slik brislingfiskar som glid over djupet med sterke lyskastarar og leitar etter det som glimrar og rører på seg og er levande. Kanskje, tenker eg, og ser ut på det ustyrtelege bergenske regnvêret, er blåkvalkjensla berre det store UHUUUet i eksistensen, det store ropet ropt av ei hol ekkostemme med tidas tann blenkande så vidt langt der oppe i det mørke gapet; tenk på det, tenk at eksistensen finst, også i havet har han funnest i millionar av år, også i deg … Nei, no forsvann eg heilt ut i entusiasmen over eksistensen her, det var jo eigentleg berre det eg ville fortelje om i dag, om brislingane i litteraturen, om slike dikt som dette, som glitrar her inne i dei fire prosentane.

Gunnhild Øyehaug,

Bergen, mars 2017

LESAREN

Kjære alle. De må skunde dykk til Muséhagen. Der vil de sjå eit syn som er få forunnt, det vil seie, berre dei forunnt som skundar seg til Muséhagen. Ta på dykk treskoa og spring! Der, inne i Muséhagens vakre indre, på den sida som vender mot symjehallen i Studentsenteret, som de aller først bør passere, slik at det som i Muséhagen ventar dykk, skal slå dykk med om mogleg endå større symbolkraft, ventar det noko som vil slå dykk med stor symbolkraft. Passerer de såleis først symjehallen, som til alles store glede er utstyrt med glasvegger, så vi kan sjå rett inn på alle dei der inne symjande og prustande studentane, går de over vegen og inn porten til Muséhagen og ned til dei tre dammane som ligg på rekke og rad langs den vakre og noko nedtagga bogegangen der alle brudepara blir fotograferte, og der ein som ung student gjerne gjekk og drøymde om at Bergen var Paris. Ta så peiling på den midtre dammen, den som er organisert som ei biletramme, der ramma er fylt av vatn, og om sommaren: levande karper. Og no, om vinteren, hald dykk fast: innfrosne karper. Kikar du ned, ser du dette: innfrosne, oransje, nydelege karper med buken opp, fastfrosne i eit vanvittig luftboblespel. Det er nemleg ikkje berre karpene som er frosne, luftboblene er også frosne, dei lagar skogar i vatnet, ein kan følgje luftboblenes gang frå botnen av dammen og oppover i vatnet, store og små bobler har frose i si opphavelege form. Det er makabert, vakkert, slåande. Karper kan fint overleve under tjukk is, men overleve inne i is kan dei vel ikkje?

Og det er omtrent her, i denne miniatyrlesinga, at tanken om LESINGA dukkar opp, ein tanke om LESAREN, i ein retorikk («og det er omtrent her») og i ein stemmepatos vi kunne tenke oss å låne frå VM-kveld sine heltereportasjar på NRK1. Jørn H. Sværen har ein fin tekst i diktsamlinga Dronning av England, der han skriv om korleis «lesaren» som eit klassisk motiv i målarkunsten ofte framstår på same måte: «Et tidlig eksempel er kirkefaderen Hieronymus der han sitter hensunket i en bok i ørkenen. (…) Leseren står eller sitter eller ligger. Han eller hun leser for seg selv eller flere, en bok eller et brev eller en avis og så videre.» Sværen skildrar korleis han, ved synet av ein tilsvarande bortvend figur i eit måleri av Vilhelm Hammershøi brått ser denne figuren, lesaren, som ein gjennomgåande figur, «som en grunnform». Det er ei kvinne, truleg Ida, Hammershøis kone, som er modellen, ho står med ryggen til ved eit klaver, i ein svart kjole, hovudet er bøygd, underarmane «hevet foran kroppen», i bakgrunnen ei bokhylle. Han veit ikkje at ho les, men posituren avslører henne. «Jeg gjenkjenner henne som en figur: LESEREN.» Og teksten til Sværen, som heiter «En stående vending», gjer mot slutten ei vending som ikkje er ståande, men meir kopernikansk, han skriv om det å oppdage denne figuren: «Det var som å se et spøkelse. Dette er fire år siden. Jeg ser leseren overalt. Du er en av dem. Du sitter antagelig. Jeg vet ikke hvor.»

Når ein les desse linjene, kan ein oppleve fleire mentale metamorfoser. Den mest påfallande metamorfosen er den frå stivna til levande; ein har site, truleg heilt stille, og kanskje ikkje vore medviten posituren som lesande, som ein kropp med armar, gjerne, som gjerne har to hender som held om ei bok med kvite sider med skrift på, og eit par auge som formidlar til hjernen desse setningane som ein les. Ein har forsvunne for seg sjølv, ein er ikkje medviten om seg sjølv, ein berre les. Men så, når ein sjølv heilt uforvarande er innlemma i teksten, i eit veldig plutseleg presens: «du er en av dem», ser ein seg sjølv sitje og lese, brått kjenner ein seg sjølv sitje og lese, brått har lyskastaren, som fram til no var retta mot artisten på scena, blitt vend mot ein sjølv nede i det gøymande publikumsmørkret, ein er avslørt, og ein er, samstundes som ein gjennomgår metamorfosen frå frosen til levande, blitt eit spøkelse, eit ugjennomsiktig spøkelse, like mykje eit papir for den som skriv, som den som skriv, for den som les, er eit papir. «Forfattaren» og «lesaren» har møttest i papiret og blitt levande. Slik både fangar og skaper Sværen det som faktisk skjer inne i den stivna lesarfiguren han skildrar i måleria. Det er nemleg dette, vil eg tru, som føregår inne i lesarane festa på lerretet med bøygde hovud eller bortvende ryggar: ei levandegjering.