RONNY BREDE AASE

Lukk auga og

TENK
PÅ
TACO

KORLEIS FÅ HELGEFØLELSE – HEILE VEKA

Den HEILAGE helga!

V i skal gjennom uendeleg mange kvardagar før vi døyr.

Ifølgje gjennomsnittleg levealder i Norge anno 2017, skal vi faktisk oppleve 21 450 kvardagar, mot berre 8580 helgedagar. Over 70 % av livet vårt føregår frå måndag til fredag. Over tjue tusen kvardagar, kor strenge, veltrente menneske fortel oss at vi bør leve eit måtehaldent og velstelt liv. Ei befaling eg lenge trudde var fasit. Ein fasit eg ikkje klarte forhalde meg til. Eg er jo så glad i å kose meg. Og eg trur ikkje eg er åleine.

I Norge har vi tilbedt helga i over 60 år!

Heilt sidan fem dagars arbeidsveke vart innført for dei fleste i landet vårt i 1968, har vi sakte, men sikkert lagt stein for stein på byggverket som i dag er den episke helga.

Fredag ettermiddag eksploderer vi av glede. Både dei som dreg på seg joggebuksa for å jogge, og dei som dreg den på for å synke ned i sofaen. Vi tek helg på heilt forskjellige måtar, men felles for alle helger er følelsen av friheit. Den som kollektivt veltar innover oss som ein lykketsunami når helga startar.

Før var søndagen heilag. Og den skulle haldast slik. No sklir gudstrua vår sakte over i trua på ei perfekt helg. Kyrkjebesøk og søndagsskule er bytta ut med fjellturar, fisketurar og skiturar. Og lyden av kyrkjeklokker søndag morgon, druknar i ståket frå grasklipparar og stikksager. Tilfeldige drillbor som blir tvinga inn i veggar dei ikkje er meint for.

I desse dagar dyrkar vi guddommelege hus og hagar på søndagar. Og dei av oss som ikkje trur på slikt, vaknar i staden til lyden av desperat drill, og kjenner straks at vi er umåteleg fyllesjuke.

For vi tviheld på helgefylla her til lands. Heilt sidan eg var liten, har der gått gjetord om folket sør på kontinentet, som drakk litt vin både no og då. Medan vi her i nord kveila i oss ein liter vodka på vors kvar laurdag, ofte for å sleppe å kjøpe dyr drikke på byen. For vi skal maksimalisere når vi fyrst er i gang. Og det gjeld ikkje berre helgefylla.

Ei standard helg er 65 timar.

65 timar avsett til friheita.

Vi skal stappe alt vi elskar inn i dei 65 timane mellom klokka 16 på fredag og klokka 09 måndag morgon. Vi held oss heile veka, for å kunne køyre full fyring på tampen. På nittitalet lagde til og med Tine ei Norvegia-reklame der ein gammal herre prøvar å tafse på kona si, kor ho seier «Du må vente til freddan», og avviser han med tydeleg beskjed om at slikt føleri høyrer helga til. Og «Du må vente til freddan» vart eit uttrykk heile landet byrja bruke. Og som tydelegvis berre forsterka tanken om at alt kan skje i helga. Alt er greitt etter klokka 16 på fredag.

DET ER IKKJE den stramme og velregisserte helga eg elskar så hardt. Eg elskar friheitsfølelsen. Norvegia-tanken om at alt kan skje etter fredag klokka 16. Helger som blir heilt middels, helger som blir episke. Helger i einsemd, der eg plutseleg oppdagar min nye favorittserie. Kitling i magen når vi er ein gjeng på veg til hytta. Laurdagar frå barndommen der pappa såg tippekamp på sofaen. Arne Scheie og scoringsgongongen på skjermen. Heimelaga pizza, lønningspils med jobben der alle plutseleg hadde både tid og lyst. Å vakne ein søndag og tenkje at eg aldri skal drikke igjen, for så å oppleve at den følelsen bleiknar og heller blir ei god historie. Å gå åleine heim frå byen, å plutseleg få kline. Å finne kjærleiken. Sommarkvelden som aldri blir kald. Eit festleg nattbad. Ein film som forandrar livet. Eller låta som treff deg rett i hjartet, og som for alltid vil minne deg om akkurat no. Nye vennskap, nokre kanskje litt uventa. Ein heilt innhaldslaus søndag. Eit snev av dårleg samvit for ikkje å gjere noko fornuftig – og podkasten som gjer at du gløymer det.

Helga, slik eg ser den, er opp- og nedturane vi har tid til å leve ut. Helg er å unne seg noko fint, drøyme seg vekk, gjera det ein eigentleg har lyst til og skape minner. Og det trur eg vi alle har godt av å gjere litt oftare enn berre 65 timar i veka.

For kvifor må vi eigentleg skille så enormt på kvardag og helg? Vi har laga oss så strenge reglar om at kos og hygge høyrer vekas to siste dagar til. Men eg fann lukka i å kose meg oftare enn det.

Vegen til det gode liv er individuell, men alle bøkene om det er utgitt av sunne og perfekte folk. Det er på tide at ein tjukk vestlending med lidenskap for øl, burger, taco og festlege lag viser ein annan veg til lukka.

Helgefølelse

Helga startar faktisk før du trur. Denne teorien viser tydeleg korleis helgefølelsen byggjer seg opp inni deg gjennom heile veka.

SNART HELG-TEORIEN

D å eg jobba i morgonradio, elska eg jobben min over alt, og stod opp klokka 5 for å gjere den, kvar morgon i ti år. Men det var likevel stas å gle seg til helg. For nokre av dei beste augneblunka i livet, dukkar opp når du er i helgemodus. Når du har kos i fokus og alvoret sett litt på pause. Helg er fantastiske greier. Og helga kjem jo faktisk snikande allereie på tysdag. Umerkeleg i starten, men etter kvart gjer helgefølelsen seg gjeldande. Dette har eg ved fleire høve forklart, i min etter kvart anerkjende «Snart helg-teori». Den dukka opp då ein lyttar meinte eg ikkje kunne gle meg til helg allereie på tysdag. No skal eg forklare kvifor det er heilt på sin plass:

Kvardagsfølelsen er på 100 % tysdag morgon. Måndagen gjekk så greitt. Helga hadde vore deilig og fin, og plutseleg hadde du vore attende i kvardagen på måndag, utan eigentleg å tenkje over det. Men når alarmen går tysdag morgon, då kan du kjenne i heile kroppen, at no er kvardagen fullstendig.

Det som kan vere litt oppløftande å tenkje på, ein grå tysdag morgon, er at kvardagsfølelsen ikkje blir større i løpet av veka. Tvert imot. For medan følelsen av kvardag er 100 % på tysdag morgon, startar helgefølelsen samstundes si reise, nederst på skalaen. I dagane som kjem skal den kome meir og meir til syne. Kvardagsfølelsen og helgefølelsen skal møtast, og så skal følelsen av helg bli dominant i kropp og sjel.

I løpet av tysdag svekkast kvardagsfølelsen litt. Du kan kjenne, utpå ettermiddagen, at der er litt mindre kvardag i kroppen. Det var då vitterleg litt meir følelse av kvardag i dag tidleg, tenkjer du kanskje.

Følelsen av helg
når sin absolutte topp
fredag ettermiddag.

Allereie onsdag ettermiddag har helgefølelsen fått overtaket. Du kjenner at det brusar litt ekstra når du legg planar for helga som skal kome. Kanskje fantaserer du om god mat? Eller ein tur du har gledd deg til? Følelsen av helg aktiverast meir og meir. Du byrjar sjå føre deg skummande halvlitrar, latter og glede. Kropp og sjel er i gong. Fantasien leikar fritt om alt det flotte som skal skje. Eller kanskje berre om at den harde arbeidsveka skal få eit naturleg punktum. Der skal setjast strek, og på andre sida er du fri.

FØLELSEN AV HELG når sin absolutte topp fredag ettermiddag. Når skulen ringjer ut eller arbeidsdagen er over. På dette tidspunktet går kroppen inn i eit kosevakuum. Ei slags gledas sjokk. Og gjennom heile helga vakar følelsen av helg på kring hundre prosent. Kvardagsfølelsen er svimeslått, utkonkurrert.

Eg fekk prøvd teorien min framfor ei gruppe forskarar ved St. Olavs hospital i Trondheim for nokre år sidan. Mine kolleger ville sjå kor godt teorien stod seg i møte med fagfolk.

«Kva om du har vekas mest stressande arbeidsdagar på torsdag og fredag?», spurde ein herre. Og han har jo eit godt poeng. Veker er ulike. Stressfaktorar kan forstyrre helgefølelsen sin naturlege progresjon.

«Då er det ekstra viktig å kunne visualisere kosen du har i vente», sa eg. «Å sjå føre seg den iskalde øla, ein deilig pizza eller eit hyggjeleg lag vil gjera at helgefølelsen ikkje dabbar av når det kokar i kvardagen.»

Dei hadde innspel om at alle helger er ulike. At det finst helger som er fylt med ting du ikkje eigentleg likar. Plikter og avtalar som ikkje badar i helgekos. Og dei har jo rett i det og. Men eg svarte at eg trur det då er viktig å ta ansvar for eige velvære og lage seg små «helger» likevel. Det treng jo ikkje vere 65 timar, men små stunder du kan sjå fram til, stunder fylt med alt du syns er kos. Då vil du kunne gle deg til desse små pusteromma, og på den måten lade opp i forkant med ein økande følelse av helg i kroppen.

«You have to train your brain to think about taco when things get tough», sa eg.

På engelsk, for fagfolka som kom frå heile verda.

SNART HELG-TRIKSET

Sidan har eg tenkt mykje på dette, på å ta ansvar for eiga helg, og eg har etter kvart funne eit lifehack. Eit triks som maksimerer helga ganske kraftig, tidleg i veka.

Eg skjønar at dette kan høyrast for godt ut til å vere sant, men det er heilt ekte. Det skal seiast at dette trikset krev ein viss innsats frå deg, men det er innsats av den deilige typen.

Kvardagsfølelsen er, som nemnt, på 100 % tysdag morgon. Og så snik den seg jamt nedover gjennom veka, medan følelsen av helg stig tilsvarande.

Men du kan jazze opp følelsen av helg til 66 % allereie tysdag kveld, ved å gjera noko så enkelt som å ta eit par iskalde birras med gode venner! Eller berre et eit godt måltid, eit slag Yatzy, saman med folk du blir glad av å treffe. På denne måten vil du lure både kropp og hjerne til å føle på ekte helg, til tross for at det eigentleg er heilt i starten av veka. Det skal ofte ikkje meir til enn å berre legge til litt helg på tysdagskvelden. Noko som gjer at det brått kjennest som fredag.

Men denne metoden har ei bivirkning det kan vere greitt å vete om.

Når du vaknar onsdag morgon, kan midtveka brått følast som ein måndag.

Du går på jobb, med sterk mandagsfølelse, og syns kanskje veka går ganske tregt. Heldigvis er mandagsfølelsen kortvarig og kjapt kurert. For når du kjem til lønsjtider onsdag og tek ein slurk kaffi, brettar opp den triste matpakka og klagar til dine lønsjkumpanar om at denne måndagen, ja den var hard, vil du brått få deg ei overrasking.

For på dette tidspunktet vil nokon andre seie lattermildt at det ikkje er måndag, men onsdag. Den kommentaren vil få gåsehuda til å reise seg. Det vil kitle i heile kroppen. Du har hoppa over to dagar, reint mentalt! På berre få sekund vil helgefølelsen skyte i været att, opp dit kor den befann seg i går kveld. Du har rett og slett sett på den mentale turboen, fått følelsen av helg opp i femte gir. Stemninga blir eksplosiv. Og alt dette, berre fordi du lét tysdagen bli litt fredag

Turbostøtet til helgefølelsen vil og føre til at den ligg jamt høgare gjennom resten av onsdag og torsdag, enn den ville gjort ellers. For du har allereie levd litt som i helga, og samstundes fått følelsen av at du har hoppa framover i veka i rekordfart.

Men er det ikkje viktig å ha noko å gle seg til, spør du kanskje? Ei helg i horisonten, å sjå fram mot? Absolutt! Men mi erfaring er at dette trikset ikkje dempar følelsen av helg i den vanlege helga, det berre sørgar for at dei beste følelsane i livet, følast litt ekstra.

Helgefølelse i hjernen

E r det så enkelt som eg påstår? At eg ved å gjere hyggjelege ting på ein tysdag, aukar den samla følelsen av helg i kroppen? Kan vi rett og slett innstille hjernen vår på meir helg, for meir glede i livet?

Eg kom til å tenkje på at der, til tross for at helga er ei boble av lukke, finst ein del av helga som ikkje alltid er like rå som resten.

Ein søndag kan ofte kjennast litt som eit antiklimaks. For der skjer noko med mange av oss på vekas siste dag. Den kan følast som ein tom tamp. Alt er brukt opp, og no er der ikkje meir att. Søndag kan av og til vere grått ingenting. Då eg gjekk på ungdomsskulen, var søndag kveld einstydande med lekser eg ikkje hadde gjort og vemodige blikk mot skulesekken. Kvardagens restart var rett rundt hjørnet.

ETTER KVART SOM eg vart eldre og fekk meg ein jobb eg elska, kunne likevel søndagskvelden følast litt røff. Det var i vekas siste timar eg kunne kjenne på kropp og sjel at det hadde vore kjekt å ikkje vere singel. Desse timane er skapt for ein armkrok, tenkte eg.

Så fekk eg meg kjærast i avstandsforhold, og avstanden sørga for at søndagskvelden vart enno mørkare. For der vart ikkje armkrok og taco, men treige timar på flybuss, flyplass og flytog. Eller tomheit og snikande einsemd i ei lita leiligheit på Sofienberg, som for berre minutt sidan hadde vore fylt med tryggleik og varme. No sat eg åleine, nok ein søndagskveld. Enten på barkrakk, speidande utover den kveldsmørke rullebana på Værnes, eller i den svarte, slitte IKEA-sofaen eg fekk av mine foreldre då eg flytta heimefrå.

No er eg sambuar og i ein jobb eg elskar, men søndagskvelden kan framleis bringe fram noko av den gamle melankolien. Kvifor skjer det framleis? Kva for mekanismar speler eigentleg inn her?

P3.no hadde ei sak om dette. Om «Sunday Blues». Søndagsfølelsen. Journalisten dukka djupt inn i fenomenet, og prata mellom anna med psykolog Katrine Relander.

Ho fortel at vi kollektivt forbinder helga med friheit og glede, medan det å skulle returnere til jobb har ei kjensle av tvang i seg. Uansett kor godt du likar jobben din, medfører den eit element av plikter og krav. Du må gje slepp på dagane der du styrer heile livet sjølv.

Relander meiner søndagsfølelsen er reell og har ei veldig logisk forklaring:

Det handlar rett og slett om hormon og nervesystem. Ho fortel at vi kollektivt forbinder helga med friheit og glede. «Å gle seg til noko gjev kroppen dopamin og serotonin. Desse hormona gjev kroppen ein følelse av spenning og begeistring.» Fredag ettermiddag, på veg frå jobb og inn i den totale følelsen av friheit, brusar kroppen over av slike hormon. Men når vi kjem til søndag kveld, og byrjar innsjå at vi snart blir ansvarleggjort igjen, er der heilt andre hormon som skiljast ut i kroppen vår. «Vi kan bli litt redde og grue oss, og så vidare føle på engstelse og påvaktheit. Då skil kroppen ut kortisol og adrenalin, og vi får ein negativ følelse. Og då vert vi nedstemte.

Etter å ha lest dette intervjuet vart eg nysgjerrig på fleire ting. Kan vi manipulere hjernen vår til å skille ut lykkehormon ellers i veka? Og i så fall, er ikkje min Snart helg-teori ganske spot on?

PSYKOLOGEN FORKLARAR KVIFOR SNART HELG-TEORIEN ER SPOT ON

«SNART HELG-TEORIEN er absolutt god», melder psykolog Katrine Relander, og fortel entusiastisk om dei tre følelsessystema vi har i hjernen vår.

Trusselsystemet jobbar heile tida for å oppdage fare. Systemet sin einaste funksjon er å advare deg mot potensiell utryggheit. Hjernen er glad i å førebu deg på det mest negative. Så dersom der er noko negativt i vente på jobb eller skule, vil trusselsystemet sikre at vi er fullstendig klar over det.

Den perfekte motverknaden mot trusselsystemet, er det som på engelsk vert kalla «the soothing system», det beroligande systemet. Det vert trigga av sosial omgang med menneske du står nær. Du får energi og føler deg trygg og roleg når du brukar tid med folk du er glad i. Den sosiale omgangen er eitt av hjernens sterkaste kort.

Uansett kor godt du likar
jobben din, medfører den eit
element av plikter og krav.

Dette systemet vert òg trigga av kjende fjes, kjende stemmer, tv-seriar, film og musikk du er glad i. Då skiljast der ut oksytocin i kroppen, sjølvaste velvære-hormonet. Dette forklarar kanskje kvifor eg og min kjærast ser den amerikanske utgåva av tv-serien The Office om att og om att, når vi begge har behov for å kose oss, slappe litt av og bli ekstra glade.

«Då er det soothing-systemet som jobbar med å gje energi og velvære gjennom ein kjent og kjær serie», seier Relander. For når du skal slappe av og føle deg vel, er det rett og slett smart å gjera trygge, vante ting som du likar.

Det siste systemet er motivasjonssystemet, drive av vårt ønske om å meistre og få til ting.

Det handlar om indre drivkraft, og er drive av hormonet dopamin, som er veldig positivt. Vi elskar dette hormonet, og vil ha meir og meir, samstundes som vi får massevis av energi av det. Helga er ofte veldig drive av motivasjonssystemet. For i helga er vi fri til å gjere nett kva vi vil.

Relander poengterer at vi i samfunnet har eit kollektivt inntrykk av at det vi gjer på kvardagane ikkje er det vi sjølve vil gjera, men handlingar vi gjer fordi vi føler vi må. Det blir slitsomt, belastande og tek mykje energi. Når du gjer ting fordi du må, og fordi andre vil at du skal gjera det, brukar du masse energi utan å generere ny. Det er hardt for kroppen å øse av den oppsparte energien utan at det fyllast på. Alle bør eigentleg jobbe med å finne ein indre motivasjon for alt vi gjer. For når motivasjonen kjem innanfrå, er det energigjevande.

Relander forklarar dette med at der framleis ligg ein primitiv mekanisme i oss, som vi har hatt med oss frå oldtidene, der vi føler på at vi må ofre oss og gjera vår del i landsbyen for å skaffe mat på bordet. Denne mekanismen er styrt av overlevelsesinstinktet, men vi treng ikkje ha det slik i dag.

«Tenk over kva du sjølv kan få ut av den innsatsen du legg ned. Finn ein motivasjon og lyst til å gjere det hos deg sjølv. Kanskje ønskjer du å bli betre i det du driv med? Då blir du gladare, lukkelegare og fylt av energi.»

Eg lurer på om det handlar om å bli meir egoistisk og oppteken av oss sjølve.

«Nei, absolutt ikkje», svarar Relander. «Det handlar om å fjerne følelsen av at du er styrt av tvang. Du må berre finne grunnar for at du vil gjera jobben for deg sjølv. Kva er det du ønskjer å få til? Kva vil du vise? Finn det som engasjerer deg i dine daglege gjeremål.»

Relander meiner Snart helg-teorien min har mykje føre seg. Både soothing-systemet og motivasjonssystemet hemmar trusselsystemet. Sosialt samvær, kjente og kjære fjes og stemmer er med på å skape ro. Det er angstdempande og motverkar einsemd. Det er alltid bra å vere sosial.

Men vi er alle ulike. Dei som rett og slett ikkje er så glade i sosialisering, kan kompensere med å dyrke indre drivkraft. Jo meir ein skapar og gjer ting for seg sjølv, jo meir drive får du. Og så er det jo viktig å dyrke dei nære relasjonane uansett. Det er alltid betre å dyrke relasjonar med nokre få nære, enn å gå inn i seg sjølv, fortel Relander, og minner om, igjen, at det å bruke kjend og kjær musikk, tv og film for å slappe av er bra.

Og jo meir soothing-systemet og motivasjonssystemet er i bruk, jo vanskelegare er det for trusselsystemet å skape frykt, redsel og engstelse.

Psykologen forklarar at trusselsystemet er ein av dei eldste mekanismane vi har, som jobbar intenst for å unngå fare.

«Alle typar angst kjem frå trusselsystemet», seier Relander, og meiner det er bra at vi veit kva som skjer når trusselsystemet byrjar jobbe, men at vi ikkje bør dykke inn i det. Om ein let trusselsystemet ta over, dyrkar ein tunge tankar. Difor er det best å prøve å komme seg ut av det; om du er blitt vand med at trusselsystemet får bygge frykt på søndagskveldane, kan det hjelpe godt å fylle kvelden med trygge ting du likar å gjere.

Eg blir nysgjerrig på om det er sånn at trusselsystemet er berre negativt for oss, medan dei to andre systema berre har fordelar. Katrine Relander påpeikar at eit fungerande menneske klarar å balansere alle tre.

«Om du slappar av i sosiale lag, men aldri klarar å finne ro og velvære åleine, er det eit problem. Det er viktig å kunne slappe godt av åleine. Og om motivasjonen og ønsket om å prestere tek altfor mykje over, er ikkje det bra heller. Ekstremar er jo aldri bra, uansett.»

Psykologen avsluttar med eit poeng som eg føler nok ein gong underbyggjer min helgeteori.

Vi har alle godt av
å frigjere oss frå
tanken om at «vi må
vente til freddan»!

«Det er ei ulempe i samfunnet at vi har plassert all lukka i ein del av veka. For då seier vi jo samstundes at vi skal vere miserable dei andre dagane. Køyr heller helgefølelse heile veka. Det er ingen som tvingar deg til noko som helst i eit moderne samfunn. Finn ut kvifor du har lyst til å gjere dei tinga du gjer. Finn din eigen drive og motivasjon. Ta kontroll, for når du sjølv føler at du vel kva du gjer, får du energi, overskot og lukkekjensle.»

Psykologen har talt: Vi har alle godt av å frigjere oss frå tanken om at «vi må vente til freddan»!

Så no skal Snart helg-teorien få ein 2.0-versjon. Ei oppgradering for ekstra helg, heile veka. Kall det ein metode! For kvifor stanse med å lage fredagskveld på tysdagen? La oss spre bitar av helg utover heile veka. La oss fylle kroppen med meir glede, eufori og friheitsfølelse.

Eg trur faktisk det er vegen til eit lukkeleg liv, å smøre helgefølelsen tjukt utover heile veka. La oss ikkje vente. La oss heller lage litt fest i kvardagen. Mekke ein ekstra god middag på mandag, ta ei øl med gode venner på tysdag, spele kort med kjærasten på onsdag. Tenke på taco, kjenne at det brusar.

Eg seier ikkje at vi skal sende alt av ansvar og helse på båten. Eg seier berre at vi må flytte fokus og tankekraft vekk frå kvardag og plikt, til kos, hygge og ting som gjer oss glade.

For eg vil leve her og no, og heller vere uperfekt, ubekymra og glad.

Difor ville eg òg skrive denne boka. Eg drøymer om at den kan inspirere deg til å nyte livet litt meir, skjemst litt mindre og kose deg litt ekstra – enten åleine, eller saman med dei folka som får deg til å smile. Du bør fylle livet ditt med litt meir helg, heile veka, det er eg heilt sikker på. Difor vil eg, på dei neste sidene, dele med deg alt som får helgefølelsen til å kitle i kroppen.