marit o kaldhol

ta først på di eiga maske

roman

Samlaget

Oslo 2020

© Det Norske Samlaget 2020

www.samlaget.no

Produsert som EPUB av Type-it AS, Trondheim

ISBN 978-82-340-0124-6

Takk

til chilenske venner som har

vist meg tillit og vore til god hjelp.

2017

Kor er passet mitt? Eg hadde det i handa for eit augeblikk sidan. Har eg stukke det i lomma? Kan det ha falle ut?

Ombordstiginga til flyet er begynt. Eg står i køen, ser rundt meg på golvet. Kjenner etter i alle lommer. Kjenner at eg sveittar. Tar eit steg ut av køen. Seier til meg sjølv at alt som ikkje er stole eller brunne opp, dukkar opp igjen før eller seinare. Men eg veit jo at det ikkje er sant. Nokre ting finn ein ikkje att. Noko kjem aldri tilbake. Eller nokon.

Eg vrengjer av meg den vesle ryggsekken, set meg på huk, undersøker alle små rom. Eg dreg opp tannbørste og toalettsaker. Lesebrett og briller. Legg alt utover golvet framfor føtene på framande menneske. Reisebok. Pastillar. Øyreproppar. Alt eg treng til overfarten.

Eg kjenner at eg pustar med open munn. Køen glir framover, snart bør eg vere ved skranken. Haler opp den ekstra jakka i botnen av sekken.

Der, endeleg. Under jakka kjenner eg passet. Eg dreg det fram, held den vesle raude boka i handa. Pass og ombordstigingskort. Stappar dei andre tinga tilbake i sekken, reiser meg. Eg er klar.

Inne i flyet finn eg plassen min. På seta ved sida av meg sit alt eit ungt par med ein beibi. Kvinna strekkjer handa med mobilen fram, tar bilde av alle tre. Beibien begynner å skrike.

Eg opnar min eigen telefon, finn ei kort melding frå Rakel. «glad i deg, mamma.»

Det er ulikt henne. Kva meiner ho eigentleg?

Sist vi snakka saman, sa ho:

– Berre reis. Eg klarer meg.

Ho er vaksen no. Ho treng meg ikkje lenger.

Den unge mora gir barnet ein smokk. Beibien spyttar han ut att. Smokken dett på golvet, faren bøyer seg, begynner å leite under seta.

Overalt finst det folk som leitar. Dei leitar etter bilnøklane, lesebrillene, den andre sokken, ei adresse, ein hund som har stukke av, mat, noko å drikke, ei stille stund, ein far, ei mor, ein mynt. Noko dei har mista, eller noko dei aldri har hatt.

Eg leitar etter forteljinga om deg. Den du var før eg møtte deg. Det du bar med deg, og som eg kanskje ikkje såg. Kanskje fordi eg var for ung.

Du òg var ung, Luis. Vi var unge. Alt er så lenge sidan. Men du er med meg. Eg kjenner det no, etter at reisa er bestemt. Eg er blitt ei eldre kvinne, men kroppen ber minna i seg. Eg vil finne dei igjen, bli kjent på nytt med det som ligg lagra i kroppen. Før kroppen er for skrøpeleg. Før han smuldrar opp. Medan eg enno lever.

Eg set telefonen i flymodus.

Turen over havet tar 14 og ein halv time. Eg håper eg får sove.

Natta er så vidt begynt. Eg vaknar, dreg teppet bedre rundt meg. Lysa i kabinen er sløkte. Ei rund dame snorkar i setet bak. Det unge paret byter på å bysse beibien. Dei sender kvarandre små teppe, eingongsserviettar, drikkeflasker. Leitar etter ein bitering som har falle på golvet. Beibien sparkar av seg sokken, faren held den nakne foten inni handa si. Stryk huda med fingrane.

Snart er barnet deira ei ung jente med rak rygg og påteikna augebryn på veg ut i sitt eige liv. Bort frå deira. Enno veit dei ikkje kor fort tida går.

Eg snur meg til den andre sida. Stirer mot det vesle vindauget. Utanfor er alt svart. Under oss er Atlanterhavet. Ei svart flate. Det er mange timar til landing.

Eg er på veg. Endeleg skal eg få sjå landet ditt. Landet du rømte frå. Eg veit ikkje kva eg vil finne. Kanskje noko av oss. Kanskje noko som var vårt den gongen for så lenge sidan.

Eg vil finne grava di.

Tirsdag 18. september 1979. Akkurat i det vi kryssar Strandgaten i Bergen, ser eg deg, første gong. Vi har vore på ein visekonsert med ein bergensk Vreeswijk-etterliknar, Turid og eg. Ho kjenner mange her. Etter konserten skal ein gjeng gå saman til ei skjenkestove. Turid stikk armen sin i min.

– Vi òg blir med, ikkje sant?

Septemberkvelden er uvanleg mild, eg ber jakka i handa, har melodiar frå konserten i hovudet. Eg legg merke til deg, du og tre andre går og pratar spansk. Av og til syng de, eg kjenner att melodiar frå konserten, men orda er spanske. Du kjem opp på sida mi, smiler til meg. Eg smiler tilbake. Vi smiler slik folk som ikkje kjenner kvarandre, smiler. Går tause vidare inne i flokken utan å snakke.

Ved det lange bordet sit vi skrått overfor kvarandre. Du strekkjer fram ei hand. Eg tar imot henne. Du seier namnet ditt. Eg seier mitt. Så sit vi der. Folk rundt oss skravlar, ler, løftar glas og skåler. De feirar noko, eg veit ikkje kva. Vi ser på kvarandre. Du er Luis. Eg er Rut.

Turid og eg må gå for å nå siste bussen heim til Vik. Då reiser du deg, kjem etter til døra. Eg tar på meg jakka. Du legg forsiktig ei hand på skuldra mi, spør om vi kan treffast igjen. Om du kan få kontakte meg. Eg finn ein papirlapp, skriblar ned telefonnummeret til gartneriet der eg jobbar. Så spring vi til bussen.

– Kven er dei?

Bussen skranglar seg ut av bygatene. Turid og eg sit tett saman. Sit slik vi har gjort sidan vi var småjenter og fekk ta bussen saman ut av Vik. Først berre til kommunesenteret i Breistrand, seinare heilt til Bergen. Tenåringsjenter på oppdagingsferd i byen. Alltid Turid og eg. Alltid eg på plassen ved vindauget og ho mot midtgangen. Ytst mot verda. Ho grip i metallbøylen på setet framfor. Snur seg, granskar meg.

– Du er forelska, eg ser det på deg.

Eg ordnar veska mi, legg ting på plass. Knepper ein knapp i jakka. Møter ikkje blikket hennar.

– Ikkje tull.

– Chilenske flyktningar. Ikkje rot deg bort i noko.

– Kva har dei flykta frå?

– Militærregimet i Chile.

Turid veit slikt. Ho følgjer med. Eg seier ikkje noko.

– Dei reiser snart tilbake, når demokratisk styre blir innført igjen.

– Korleis veit du det?

Vi ser ut vindauga, det mørknar sakte der ute. Opne marker på den eine sida, fjorden på den andre. Båtar ligg kvelva på land. Vinden ruskar i ein presenning.

Lyden av stilt sildrande vatn i drivhuset. Lufta er fuktig, temperaturen høg. Plantane skal enno vekse. Eg står i den søte lukta mellom benkane der rosa og raude geraniumar blomstrar.

Gartnaren dukkar opp i døropninga. Det er telefon til meg. Eg går ut i det andre rommet.

Telefonapparatet heng på veggen, det er svart. Hendene mine er våte. Eg plukkar opp røyret som ligg på bordet. Små moldklumpar spreidde utover den grøne plastduken. Eg høyrer stemma di i øyret. Eg svarer ja. Ja, eg hugsar deg. Ja, eg vil møte deg. Ja til alt. Så går eg tilbake til drivhuset, held fram med å væte dei grå filtmattene under pottene. Støttar opp ein stilk som er i ferd med å knekke.

Du ventar der bussen stoppar. Du er litt høgare enn eg hugsar. Auga dine mørkare brune. Håret ditt vippar ut ved øyra. Det er du. Vi går side ved side bortover fortauet. Kryssar gater. No er det berre oss to. Vi finn eit lite bord i ein liten kafé. Du snakkar. Eg ler. Du legg handa di oppå mi på kafébordet. Seier namnet mitt. Så går vi ut i byen. Går langs kaiene, ser på måsane, høyrer skrika deira. Ser korleis dei stuper ned i sjøen, korleis dei slåst om mat dei finn.

Du fortel om tida di i Norge. Om dagen for snart tre år sidan då du landa på Fornebu, tida i Oslo, tida her i Bergen. At du deler husvære med to chilenske kompisar. Du snakkar om norskkurset, og at du vil søke på medisinstudiet i Bergen viss alt går bra, viss du klarer ein bra artium.

Vi går heilt ytst på kaia. Du stansar. Legg hendene på overarmane mine, snur meg mot deg. Eg ser på munnen din. No snakkar du ikkje. Vi står. Ein båt glir forbi på vågen, måsar følgjer etter han utover. Du dreg meg nærare, gjer det varsamt, ansiktet ditt heilt nært. Du kyssar meg på kinnet tett ved øyret. Kyssar det andre kinnet, ved det andre øyret. Eg høyrer pusten din. Så ser du på meg.

– Rut?

Eg nikkar. Eg dreg meg ikkje unna. Eg smyg armane mine inn under jakka di, rundt ryggen din. Kjenner deg under den tynne genseren. Kjenner lukta di.

Smiler du? Smiler eg? Eg hugsar ikkje. Eg hugsar det djupe alvoret i dei små rørslene.

Dei brå vindkasta i håret ditt.

Det første besøket, den første gongen du kjem heim til meg. Du set deg i den store stolen, den eg har kjøpt på loppemarknad. Du har eit lite hefte i lomma, tar det fram, les for meg.

– Kva er det?

– Ojitos verdes. Eit dikt av Víctor Jara. Ein av songane vi høyrte på konserten. Hugsar du?

Du prøver å forklare meg orda på norsk. Noko om grøne auge. Fordi du synest eg har grøne auge. Har eg det?

Du gir opp å forklare teksten. I staden begynner du å synge. Du blar i den vesle boka, syng fleire songar. Te recuerdo, Amanda. Orda forstår eg ikkje. Men melodiane er føter som spring på krokete stiar, forbi steinar, forbi fjell, over nakne, gule vidder. Eit landskap eg ikkje kjenner.

Vi har ei flaske vin. Du opnar henne, slår i, smaker, rekkjer meg glaset. Følgjer munnen min med blikket når eg drikk. Eg rekkjer deg glaset tilbake. Vi gjer det til ein seremoni å drikke av det same glaset. Det raude mørket lukka inne i munnane våre. Så seier du fram eit dikt du kan utanåt. Seier ikkje kven som har skrive det. Det er på spansk. Du vil ikkje forklare. I staden kyssar du munnen min. Eit lett kyss, lepper mot lepper. Første gong.