Elena Ferrante

Eit år med Elena Ferrante

Spaltene frå The Guardian i samling

Frå italiensk ved Kristin Sørsdal

Samlaget

Oslo 2020

Copyright © 2019 by Edizioni e/o

Originaltittel: L’invenzione occasionale

Edizioni e/o

Via Camozzi 1

00195 Roma

info@edizionieo.it

www.edizionieo.it

© Det Norske Samlaget 2020

www.samlaget.no

Omslag: Egil Haraldsen & Ellen Lindeberg | EXIL DESIGN

Produsert som EPUB av Type-it AS, Trondheim

ISBN 978-82-340-0178-9

Samanstøytar (forord)

19. MARS 2019

Hausten 2017 blei eg spurd av The Guardian om å ha ei eiga spalte kvar veke. Førespurnaden smigra meg, og samtidig skremde han meg. Eg hadde inga erfaring av det slaget og var redd eg ikkje skulle klare det. Etter mykje nøling lét eg redaksjonen få vite at eg ville ta imot oppmodinga om eg fekk tilsendt ei liste med spørsmål, som eg for kvar gong ville svare på innanfor den fastsette ramma. Ønsket mitt blei straks godtatt, i tillegg til ei avtale om at spalta ikkje skulle vare i meir enn eitt år. Året er no over, og for meg har det vore lærerikt. Eg hadde aldri vore i den stillinga at eg var nøydd til å skrive innanfor ei strengt avgrensa ramme, og om emne som eg sjølv bad dei meir enn tolmodige redaktørane om å velje for meg. Eg er van med sjølv å leite fram ei historie, karakterar, eit resonnement, ved å sette det eine ordet etter det andre, som stort sett er eit slit, eg stryk mykje, og det eg til slutt finn – om eg i det heile tatt finn noko – overraskar først og fremst meg sjølv. Det er som om den eine setninga har ført til den neste og dratt fordel av dei framleis usikre intensjonane mine – eg veit aldri om resultatet er bra eller ikkje. Uansett er det der, eg må arbeide med det, og augeblinken er kommen då teksten må ta den forma eg vil at han skal ha. Men Guardian-spaltene blei styrte av den tilfeldige samanstøyten mellom emna til redaksjonen og trongen min til å skrive. Der det første utkastet av ei forteljing vanlegvis er følgt av ein lang, ofte svært lang, periode, der eg utdjupar, skriv om, utbroderer eller omhyggeleg fjernar det overflødige, var prosessen i dette tilfellet minimal. Straks begynte eg å leite i minnet etter ei lita erfaring som kunne tene som eksempel, samtidig henta eg impulsivt fram synspunkt som har blitt forma gjennom bøker som eg las for mange år sidan, og som deretter, gjennom nye lesingar, har løyst seg opp og blitt hekta saman igjen. Under skrivinga har eg gripe fatt i intuitive glimt og komme til brå konklusjonar som følgje av den allereie oppbrukte plassen. Kort sagt, det har vore ei ny øving: Kvar gong senka eg raskt bøtta ned i ein eller annan mørk brønn i hovudet mitt, trekte opp ei setning og venta engsteleg på at dei andre skulle følgje etter. Resultatet er denne boka, som tilfeldigvis begynner 20. januar 2018 med den alltid usikre forteljinga om ein første gong og tilfeldigvis sluttar 12. januar 2019 med fokusering på ein siste gong. Eg har vore freista til å gi dei ulike stykka ei meir gjennomtenkt rekkefølgje og har laga skisser for moglege innhaldslister. Men å dele dei inn som om dei var resultatet av eit opphaveleg, nøye uttenkt prosjekt, verka forfengeleg, og til slutt lét eg dei stå i den rekkefølgja dei var publiserte i. Eg ønskte ikkje å skjule, først og fremst for meg sjølv, at dei var oppstått som tilfeldige tankekreasjonar, slett ikkje ulike dei vi reagerer med kvar dag stilte overfor verda vi tilfeldigvis lever i.

Første gong

20. JANUAR 2018

For ei tid sidan la eg ein plan om å skildre mine første gonger. Eg laga ei liste over nokre. Den første gongen eg såg havet, den første gongen eg reiste med fly, den første gongen eg var full, den første gongen eg blei forelska, den første gongen eg elska med nokon. Øvinga var både hard og til fånyttes. Og kunne det eigentleg ha vore annleis? Vi ser på dei første gongene med eit altfor overberande blikk. Det ligg i sakas natur at vi aldri har opplevd dei før, og dei kan derfor ikkje bygge på erfaring. Dei har dessutan raskt blitt slukte av alle dei neste gongene og aldri fått ei sjølvstendig form. Likevel hentar vi dei fram igjen med sympati, med lengsel og lar dei stå som unike hendingar som aldri kan repeterast. Som følgje av denne ibuande mangelen på samsvar begynte prosjektet mitt med det same å ta inn vatn, men det drukna for alvor først då eg prøvde å skildre den første kjærleiken sannferdig. I dette spesielle tilfellet gjorde eg iherdige forsøk på å leite i minnet etter meiningsberande element, og eg fann verkeleg få. Guten var veldig høg, veldig tynn, og eg syntest han var pen. Han var sytten år, eg var femten. Vi møtte kvarandre kvar ettermiddag klokka seks, i eit audt smau bak buss-stasjonen. Han snakka, men lite, han kyssa, men lite, han kjærteikna, men lite. Han var først og fremst interessert i at eg kjærteikna han. Ein kveld – var det kveld? – kyssa eg han på ein måte som eg ønskte at han skulle kysse meg på. Eg gjorde det med ein slik grådig, skamlaus intensitet at eg etterpå bestemte meg for ikkje å sjå han igjen. Men denne hendinga – som er den einaste viktige for forteljinga mi – veit eg ikkje om eg har frå denne spesielle anledninga, eller om ho kjem frå andre, seinare kjærleikseventyr. Og var guten eigentleg så høg? Møtte vi verkeleg kvarandre bak buss-stasjonen? Til slutt skjønte eg at det eg faktisk hugsa frå den første kjærleiken min, først og fremst var kor forvirra eg var. Eg elska den guten så høgt at berre det å sjå han fekk meg til å miste oversikta over verda rundt oss. Eg følte at eg var nær ved å svime av, ikkje av utmatting, men av for mykje energi. Ingenting var nok, eg ville ha meir, og det overraska meg at han, derimot, etter å ha ønskt meg så sterkt, plutseleg fann ut at eg var overflødig, og stakk sin veg som om eg hadde mista nytteverdi. Godt, sa eg til meg sjølv, då skriv du om kor utilstrekkeleg og mystisk den første kjærleiken er. Men jo meir eg arbeidde, jo fleire vage, engstelege og utilfredse sider registrerte eg. Til slutt gjorde skrivinga opprør – ho hadde prøvd å fylle tomme hòl og å forvandle den opphavelege erfaringa til den stereotypiske lengselen etter den tapte ungdommen. Så eg braut med forteljinga om dei første gongene. Det vi opphaveleg var, er berre ein forvirra flekk av farge som vi betraktar frå breidda av det vi er blitt.