© Det Norske Samlaget 2020

www.samlaget.no

Omslag: Magnus Osnes

Epub-produksjon: Epub.dk

ISBN 978-82-340-0230-4

Om denne boka

Om å bli igjen når alle andre drar Andrea bur i utkanten av Europa, i ein halvt ungarsk, halvt serbisk by, der ho tar seg av mor si, sonen János og hunden Emma. Men ting er i endring i heimbyen. Mannen og dottera har flytta til Sverige, der sjansen for å tene til opphald for livet er betre. Avgjerda om å bu i kvart sitt land har tvinga seg fram av rein naud, og frustrasjonen ved å vere så langt frå kvarandre på ubestemt tid blir ein del av kvardagen. Er det i det heile realistisk å samle familien igjen, så lenge kampen for tilværet her og no et opp trua på framtida?

Med truverdige skildringar og språkleg kontroll lar Holvik oss komme tett innpå karakterane og miljøet og lar oss kjenne desperasjonen som mange i Europa dagleg kjenner på kroppen. Ho er fri er ei gripande livsskildring, smart tenkt og usentimentalt uført.

Ingvild Holvik

Ho er fri

Roman

Oslo 2020

Ordliste:

anyu: mamma (av anya: mor)

apu: pappa (av apa: far)

bátya: storebror

búcsú: årleg landsbyfest til minne om skytshelgenen for landsbykyrkja

Mikulás: St. Nikolas, gåvmild helgen som blir feira 6. desember

pálinka: brennevin

Eg trekker opp sjalusien, opnar verandadøra, slepper inn kjølig luft. Morgonbrisen rufsar i lauvverket på frukttrea. Teglsteinstaka blussar i morgonsola. Dei krinsande duene, den høge himmelen over. Dei vaknande tulipanane i hagen. Eg er så knytt til denne utsikta. Sjølv om det ikkje eigentleg kan kallast ei utsikt.

Eg set meg og skrur korken av naglelakken. Tibor har aldri likt at eg lakkar neglene ved kjøkkenbordet. Gnissinga hans har sett seg i meg, sjølv no når han ikkje er her. Eg trekker den skarpe lukta djupt inn, stryk den fyldige lakken på, i breie champagnerosa strøk. Set kaffikoppen i mikroen eit minutt.

Etter andre strøk tar eg kaffikoppen med ned. Hentar ein plaststol frå terrassen, set meg i solveggen, legg hendene på handstøa. Lar sola tørke dei klissete neglene.

Emma kjem logrande bort og legg seg ved føtene mine. Eg sparkar av crocsane, kjærteiknar hundekroppen røft med fotsolane. Emma-halen daskar mot bakken.

Dette er favorittplassen vår: betongstien inntil husveggen, som dei første solstrålane sørger for å varme opp allereie tidleg om morgonen. Når dagen startar slik, er vi klare for det meste.

Dueflokken til gamle Albert slår endå ein sirkel over taka. Eit villduepar kurrar hypnotisk i kraftleidninga ute på gata. Gneldrebikkjene i strøket gøyr sporadisk. Anyu kjem ut i den ermelause kjolen ho alltid bruker i hagen om sommaren. Den fløyelsmjuke huda er solbrun allereie.

God morgon, seier eg, har du fått deg kaffi?

Eg var oppe før sju i dag også, jenta mi. Det er nok å henge i med.

Eg flyttar solstolen frå betongen til plenen, så ho kan gå uhindra forbi på veg til og frå.

Anyu har blitt så søt og tjukk. Det kan kusina hennar finne på å seie kjærleg til henne. Ho har også blitt breibeint og krumbøygd av beinskjørheit og vond rygg. Burde ta av nokre kilo, går alltid på resultatlause diettar. Berre to skeier sukker i kaffien, ikkje tre. Men ho er for glad i steikt kjøtt. Rømme. Og heimebakte småkaker. Gudskjelov held hagen henne i sving. Ho står opp før sju kvar dag, styrker seg på ein kopp søt tyrkisk kaffi og eit lite glas pálinka, før ho går i gang med arbeidet, tar hand om stort og smått.

Som mor hennar igjen, mormor Marika på bygda, gjekk krokbøygd under frukttrea og plukka nedfallsfrukt så lenge ho kunne kreke seg rundt. Halvròtne pærer, plommer, aprikosar, kvede. Eg hjelpte til når eg måtte, plukka blaute frukter frå bakken, slengde dei i ei trillebår. Dei åra det var spesielt mykje av éin type, til dømes når plenen var dekt av marketne aprikosar, skulle dei i ein eigen dunk, bli den finaste pálinka. «Rein aprikos». Dei fruktene det ikkje var tilstrekkeleg mengd av, blei samla i éin og same dunk, «Blanda». Dunkane med den gjærande massen heldt eg meg langt unna. Mormor Marika kontrollerte ei og ei frukt, børsta bort kryp og rask med knudrete nevar, før den blei sleppt oppi. At dei vaksne drakk destillatet frå desse avskyelege tønnene, var mellom tinga som gjorde at eg aldri ville bli vaksen.

Sola klatrar høgare. Emma trekker også over i det grøne. Døser vidare i den no spinkle skuggen frå kvedetreet, der blada svever ned mot jorda i raslande spiralar.

Seinare vil ho trekke seg inn i ei hole ho dels har funne, dels har forma i eføyen, krølle seg saman der.

Emma. Mi godlyndte golden retriever-jente. Drøymer du også om ungane dine?

Eitt kvalpekull har Emma hatt. To av kvalpane var daudfødde, den tredje døydde i løpet av timar.

Kvedetreet er sjukt. Dei siste åra har det skranta, gitt lite frukt. Ikkje nok til å brygge rein pálinka på. I år kom det slett ingen blomar. Enno er det forsommar. Men blada er gule, har fått eit svart mønster. Som tynne årer med størkna blod.

Anyu er uroleg. Kvedetreet er midtpunktet i hagen. Har stått ved gjerdet mellom grønsakhagen og plenen i alle år og gitt skugge. Til anyu, når ho tar seg tid til å kvile ei stund under lauvverket. Til unganes sandkasse. Til Emma.

Gjerdet har også sett betre dagar. Tulipanmønsteret i utskjeringane kom betre til sin rett så lenge alle borda stod på plass.

Nokon ordentleg plen er dette ikkje.

Ein tom flekk i hagen, eigentleg, med eit rundt plaskebasseng grave ned i midten. Mellom grantrea ved porten og grønsakhagen bakarst.

Det var bátya som planta dei to granene. Som sa: Det minste treet kan vere ditt. Stadig vekk sa han det, som om treet ikkje var mitt ein gong for alle, sjølv om eg var for lita til å hjelpe til.

Eg lengtar etter å kunne dyppe meg i bassenget. Til veka er det meldt hetebølgje. Men vatnet er fullt av ròte lauv og anna tjafs. Ein heim for små, og temmeleg store, vassinsekt. Med knott av tallause slag svirrande over.

Det er ein svær jobb å gjere det reint kvar forsommar, etter at det har stått og grodd igjen over vinteren. Eit årleg løft vi har vore saman om, eg og Tibor. For János og Julias skuld. Så lenge dei hadde glede av det. I fjor lei det langt ut i juni før det blei tatt.

Grønskevatnet må pumpast ut. Plastduken på innsida skurast grundig. Før ein kan ha oppi friskt vatn, og klordispenseren.

Kan be János hjelpe meg med det før bátya kjem, viss dei kjem i sommar.

Rundt bassenget er det langt mellom grasstråa. Ugras trivst betre i sandjorda her. Men ugras kan nyttast, som mat til kaninar. Sandkassa er gjengrodd av det. Er ingen som vender sanden der lenger. Trestokkane rundt er morkne, på god veg tilbake til naturen. Anyu har bede meg nemne for Tibor at han gjerne kan grave dei opp igjen, neste gong han kjem heim. Eg har ikkje ymta noko om det enno, på same måten som eg heller ikkje klagar over tilstanden i bassenget.

Før eller sidan må det også gravast opp.

Vegrar meg ikkje for jobben, eller fordi eg vil sakne det.

Håpet om at bátya skulle få seg ein unge eller to som kunne gledd seg over det når dei kom på sommarbesøk, det er vel greitt å gi slepp på det også no.

Kona hans er rett nok glad i å bade. Ingrid skryt alltid av kor godt det er å vere her. Ho synest dette er ein idyll. Ikkje berre hagen, men heile byen med sitt arkitektoniske særpreg, og sjølvsagt parken ved sjøen.

Rart det ikkje er fleire turistar her, seier ho.

Men særleg hagen, der ho liker å sole seg.

For ein god stad å vere, seier ho.

Om eg hadde gått inn for å pusse opp litt for nokre av pengane som Tibor sender, hadde det ikkje vore urealistisk å leige ut i andre etasje, som ho foreslo.

Men lufta gjekk litt ut av meg då Julia også reiste.

Er jo ikkje noko i vegen for at vi kan diskutere fargar og stil, eller at ho kan lage ein Airbnb-profil, sjølv om ho er i Sverige. Sidan ho er betre i engelsk, har kontakt med litt fleire utlendingar, særleg no.

Om eg får János til å ta nokre fine bilde. Det ville bli eit felles prosjekt.

Om vi skulle leigd ut til turistar, måtte dei ha vore innforstått med at anyu styrer og steller i hagen. Kvar årstid har sine gjeremål, som anyu må sjå til og ta hand om.

Takka vere anyus hagestell har vi frukt og grønsaker. Slepp å kjøpe tomatar, potetar, squash og brokkoli. Salat og kål.

Viss ho skal ha kaninar i år, burde ho kanskje skaffe dei snart.

Kva er det som luktar så godt, anyu?

Svolten har komme snikande med den krydra lukta frå anyus kjøkken, der gryta har stått på frå morgonen av. Middagen er klar klokka tolv. Frukost et eg aldri.

Eg fekk tak i ein unghane på torget i går, jenta mi. Skal eg dekke på til deg også?

Gjer det, seier eg.

Kva med János?

János begynner seint i dag. Skal sjå om han er vaken, seier eg.

På rommet til János er sjalusien nede. Klede, gud veit kor mange antrekk, frå kor mange dagar, veker, ligg slengde på golvet. Og underbukser, innimellom alle slags greier, smådelar til elektronikk og liknande, som eg ikkje heilt kan identifisere.

Sengetøyet er i skjønnaste orden. János søv stille med hendene under kinnet, handflatene mot kvarandre, som eit barn. Han har alltid sove så roleg. Som ein stein, nesten urørleg.

Eg brukte å legge meg i senga hans. Når Tibor skar tenner og eg ikkje fekk sove. Tett inntil den vesle, stadig meir langlemma kroppen. Heldt rundt han og prøvde å falle inn i rytmen hans. Kanskje eg justerte pusten litt, pusta djupare, tok eitt andedrag mens han tok to.

La meg der på dagtid også enkelte gonger, mens János var på skulen. Viss eg hadde ettermiddagsskift og trong meir søvn. Ein pause frå knitringa i nervane som hindrar meg i å blunde same kor tungt hovudet kjennest. Når eg låg der, kunne eg flyte, sveve inn i ein luftigare straum, der det kunne oppstå fantasibilde som hjelpte meg over i draumar.

No ville eg ikkje drøyme om å legge meg i den senga. No som János er høgare enn meg, med urein hud, stri hårvekst, kroppslukt og kjønnshormon, har røynda trengt inn i hans seng også, gjort den til alt anna enn ein tilfluktsstad for meg.

For ikkje å snakke om kva han ville ha sagt om han kom uventa heim ein dag og fann meg liggande der.

János, seier eg, vil du ikkje stå opp og ete med oss? Bestemor har hanegryte.

Han snur seg mot veggen, trekker dyna over hovudet.