Ragnar Hovland

Fredlaus

Roman

© 2006 Det Norske Samlaget
www.samlaget.no

Tilrettelagt for eBok av BookPartnerMedia, København 2010
ISBN 978-82-521-7675-9

Om denne boka

Eg som hadde trudd eg skulle vere åleine her, og så var det eit renn av folk!

Og brått fekk eg igjen ei kjensle av at eg ikkje var åleine. Det er ikkje ei slik kjensle eg bruker å få, som regel veit eg når eg er åleine og når eg ikkje er det. Det var vel faktisk første gong eg hadde denne kjensla. Eg visste at i skogen skal ein stole på kjenslene sine. På instinkta og på dei indre røystene. Og ein skal sove lett, alltid med ei ladd børse ved sida av senga.

Ragnar Hovland fekk både Nynorsk barnelitteraturpris og Kritikarprisen for Fredlaus.

Ragnar Hovland

Fredlaus

Roman

Del 1

1

Eg såg det på ansikta deira. Eg er ikkje dum. Eg såg også at søstrene mine såg ut som dei hadde gråte. Ting heng saman. Eg hadde jo merka i lang tid at det var noko, men eg hadde tenkt på andre ting.

– Mor di og eg, sa far.

– Ja vel, sa eg.

Mor og far såg på kvarandre. Yngstesøstera mi såg ut som ho skulle til å gråte att. Ikkje gråt, ville eg seie. Det er det ikkje verdt.

Men sjølvsagt er det det.

– Vi har bestemt, sa far.

Denne gongen sa eg ingenting.

– At det er best vi … at det er best vi …

Han såg på mor som om han håpte på hjelp.

– Går frå kvarandre? sa eg. – Er dét uttrykket du leiter etter?

Far såg frykteleg lei seg ut, som om det skulle hjelpe noko.

Han såg også ganske gammal ut, og litt halvfeit, når han sat slik delvis i skuggen, og det ville han ikkje orke at eg sa til han.

– Vi har funne ut at det er det beste for alle, sa mor. – Vi er framleis venner, og …

– Eg trur eg har høyrt det eg treng å høyre, sa eg. – Eg skal berre pakke sakene mine. Unnskyld meg ein augneblink, det skal ikkje ta så lang tid.

Mor og far såg på kvarandre. Søstrene mine såg på meg.

– Kva meiner du? sa far.

Eg gjekk opp på rommet mitt og drog den store sekken ut av skåpet. Den lukta småsurt, men her hadde ein ikkje tid for fine fornemmelsar.

Kva for årstid har vi? tenkte eg. Vår, kom eg fram til etter å ha tenkt meg om litt. Sein vår. Snart sommar. Det gjorde det heile lettare. Eg stappa oppi så mykje klede som eg trudde eg ville trenge den nærmaste veka eller så. Nokre bøker måtte eg ha, sjølv om det kanskje ikkje blei så mykje lesing, og munnspelet. Eg såg over kor mykje pengar eg hadde. Det var ikkje all verda, men eg kom då heller ikkje til å trenge så mykje. Det var ikkje pengar ein trong mest av der eg skulle. Eg tok med meg soveposen og gjekk så med faste steg ned i kjøkenet for å finne meg litt mat. Mor og far og søstrene mine var ikkje å sjå, men eg høyrde røystene deira. Eg syntest nok litt synd på søstrene mine, som ikkje lenger skulle få ha meg til å ordne opp for seg, men det var no ikkje eg som hadde bestemt at det skulle bli slik. Og kanskje ville dei vekse på det. Kanskje ville dei utvikle eit sinne som dei kunne bruke til noko.

Eg tok med meg ein pakke pølser, margarin og eit halvt brød. Fyrstikker, kom eg på. Fyrstikker var viktig. Og ein god kniv. Den eg hadde fått av onkel Severin til konfirmasjonen. Eg grov også fram ein klase bananar og eit eple og ein pakke kjeks. No måtte det snart vere bra.

Då eg stod ute i gangen og drog på meg jakka og jogge-skorne, kom far min ut frå stova.

– Kan du fortelje oss kor du har tenkt deg? sa han.

– Det kan eg nok ikkje, sa eg. – Mine vegar kjenner frå no av ingen. Det vil gå mange rykte, mange vil hevde at dei har sett meg på aude fjellvegar og framfor bensinstasjonar i regnvåte og dystre kveldar, men desse skal de ikkje feste nokon lit til. Eg kjem aldri att. Kvar gong eg kjem til ein ny by vil eg vite at her kan eg ikkje bli lenge, og eg vil snart riste støvet av føtene mine.

– Slutt med tullet, sa far. – Ikkje gjer dette verre enn det alt er.

– Det er vel ikkje eg som gjer noko verre, sa eg. – Det er vel heilt andre som har gjort ting verre her, etter det eg kan sjå. Farvel, du som ein gong var far min og ikkje er det lenger. Hels til ho som ein gong var mor mi, og til dei som eg framleis vil kalle søstrer, og som eg skal bevare eit godt minne om.

Eg lukka døra forholdsvis hardt etter meg, men ikkje så hardt som eg eigentleg hadde planlagt. Eg gav meg til å gå nedetter vegen. Sola hang lågt på himmelen, det var eit eige lys rundt meg, og lufta var friskare enn eg hadde kjent ho på lenge.

Langt borte ein stad, i ei heilt anna verd, høyrde eg ho som ein gong var mor mi rope namnet mitt, og det var gråt i røysta hennar, men eg snudde meg ikkje. Eg hadde sett henne for siste gong.

2

Eg tok av inn på den vesle skogsvegen og gav meg til å plystre. Det var ingen fuglesong å høyre, slik eg hadde trudd det skulle vere, så eg fekk lage litt lyd sjølv. Sola stod framleis lågt på himmelen, men det var lenge før det blei mørkt. Vi var i den lyse årstida, den som alle lengtar seg galne etter.

Det blei tettare mellom trea, og ein kunne nesten ikkje kalle det veg lenger, men eg følgde bekken innover og visste godt kor eg skulle.

Eg hadde gått ein halv times tid, etter sola å dømme, utan at noko spesielt hadde skjedd, då eg såg det kvite huset mellom trea, nett der eg visste det ville stå.

Huset til Dobbel-Aksel.

Eg veit ikkje om det var nokon spesiell grunn til at dei kalla han Dobbel-Aksel, det er vel berre slik at når du ein gong har fått namnet Aksel, så er vegen til Dobbel-Aksel ganske kort.

Det var lenge sidan Dobbel-Aksel hadde budd i det kvite huset sitt i skogen, og eg hugsa han berre så vidt. Han hadde sett halvgammal og småsur ut og bar ofte på ein sekk. Men det som var med Dobbel-Aksel, var at han hengde seg i den store bjørka på tunet dagen etter at kona hans, ho Dobbel-Marta, reiste frå han. Ho Dobbel-Marta hugsa eg litt betre. Ho var stor, og ho stod ein dag utanfor døra vår og spurde om eg ville ha ein kattunge. Eg sa ja, sjølvsagt, det hadde eg jo drøymt om lenge, og kattungen såg søt ut. Men så kom «far min» farande og sa at det skulle vi ikkje ha noko av. Og slik blei det. Både eg og den av søstrene mine som var stor nok til å forstå kva som føregjekk, sette oss ned og gret. Men det brydde vel «far min» seg fint lite om.

Men eg skulle ikkje tenkje på han.

Ho Dobbel-Marta reiste sin veg med ein marineoffiser. Eller omvendt.

Ein kveld hadde marineoffiseren stått der utanfor døra, høg og rank og i drivande kvit uniform med skulderklaffar og greier, og ho Dobbel-Marta tenkte seg ikkje lenge om, etter det dei seier.

– Eg må berre pakke nokre få ting, sa ho. – Det skal ikkje ta lenge.

Så var det ingen som høyrde noko meir frå ho Dobbel-Marta og den stramme marineoffiseren hennar. Kanskje ferdast dei rundt på dei sju hav ein plass.

Dagen etter at ho Dobbel-Marta blei borte, tok Dobbel-Aksel eit tjukt nylontau og gjekk bort til bjørka og hengde seg. Det tok fire dagar før nokon fann han og skar han ned. Dei sa at det siste Dobbel-Aksel gjorde før han hengde seg, var å drikke ein kopp krutsterk kaffi.

Dobbel-Aksel og ho Dobbel-Marta hadde ingen ungar, og heller ingen andre slektningar som nokon visste om, så ingen kom og gjorde krav på huset. Og så blei det ståande tomt. I førstninga gjekk folk av og til forbi, for å sjå på huset og på bjørka som Dobbel-Aksel hengde seg i. Eldre gutar gjekk dit for å grøsse litt og fortelje historier og for å kaste stein på glasrutene, men så blei det slutt på det. Det var for uhyggeleg. Særleg etter at ein sa at han hadde høyrt skrik inne frå huset, og så var det ein annan som sa at han hadde sett Dobbel-Aksel sjølv utanfor huset, heilt blå i ansiktet og med tunga ut av kjeften. Då slutta folk å gå dit.

For alt eg visste var eg den første som kom hit på fleire år.

Bjørka stod der framleis, og ein liten augneblink var det som eg såg skuggen av Dobbel-Aksel der, og så var det som eg ikkje såg den likevel.

Døra var låst, anna var vel ikkje å vente, men dei fleste vindaugsrutene var knuste av eldre gutar, så det var lett å kome inn. Berre stikke inn handa og opne haspene. Vips, så var det gjort.

Eg såg meg litt rundt i halvmørket. Eg trudde ikkje på spøkelse. Jo, eg trudde litt på dei, men ikkje så mykje. Hadde eg sett Dobbel-Aksel sitje der inne på ein stol, så hadde eg nok straks begynt å tru på dei for alvor.

Men det var halvmørkt og tomt der inne. Det lukta litt spesielt, men ikkje direkte vondt. Folk hadde vel sørgt for å ta med alt av matvarer før dei stengde av huset. Det var meir ei slik trist lukt som sa at her hadde det ikkje budd nokon på mange år.

Stovebordet stod der det skulle, midt i stova. Seks pinne stolar. Så kanskje dei hadde hatt besøk av og til, kanskje i jula. Ein gammal kommode. Nokre bilde på veggen. Det største av dei var brudebildet til Dobbel-Aksel og ho Dobbel-Marta. Dei såg rett framfor seg og smilte ikkje.

Eg tenkte at her gjekk det an å bu. Ingen ville forstyrre meg her. Skuggen av Dobbel-Aksel ville verne meg. Eg hadde aldri sagt noko stygt om Dobbel-Aksel eller kasta stein på glasrutene. Dobbel-Aksel ville vite at eg kom med fred.

3

Draumane mine fór hit og dit som flaggermus, dei herja med meg og rista meg, og då eg slo augene opp stod alt heilt klart for meg. Det er normalt å drøyme voldsomt første natta på ein ny stad, tenkte eg. Altså er eg normal.

Så var det noko som sa meg at eg kanskje skulle ha vore på skulen, at det var på høg tid å dra dit, at første time nok hadde begynt, men så hugsa eg alt, og visste at dit skulle eg ikkje. Dit skulle eg ikkje, nei. Eg var ferdig med skulen. Eg hadde begynt på eit nytt liv. Om det var eit betre liv visste eg ikkje enno, men iallfall nytt. Ingen skulle seie noko anna. Og det å starte på nytt er nesten alltid ein bra ting. Det hadde eg lese i bøker. Det trudde eg på.

Eg tenkte ein augneblink på søstrene mine, som no måtte på skulen og som sikkert lurte på kor eg var. Reist til sjøs, tenkte dei kanskje. På ein gammal rustholk av ei kaperskute, der heile mannskapet ber kniv i beltet. Fyll, horer og knivstikking dagen lang. År ut og år inn.

Eg kraup ut av soveposen og såg meg rundt. Sola skein gjennom ei knust glasrute, og eg såg alt heilt tydeleg. Soveposen låg i ei seng på eit lite rom som eg trudde måtte vere eit gjesterom. Eit bilde av Jesus og to magre sauer hang over hovudet mitt. Ved sida av senga stod ein vaskeservant med ei mugge på. Borte ved vindauget stod ein pinnestol. Attmed pinnestolen stod sekken med alt mitt jordiske gods.

Ein ny dag, tenkte eg. Første dagen i resten av livet mitt. Ein dag eg kan bruke til kva som helst.

Eg høyrde bekken bruse og lyden frå ein traktor i det fjerne. Lydar som sa meg at eg ikkje var så langt borte likevel. Men i ei heilt anna verd.

Jaså, du Dobbel-Aksel, sa eg for meg sjølv. Du er meg ein fin ein.

På naborommet stod dobbelsenga der ho Dobbel-Marta og Dobbel-Aksel hadde sove saman heilt til den dagen då marineoffiseren stod i døra. Eg bestemte meg fort for at eg ikkje kunne sove der, og var glad for at det fanst eit gjesterom. Eller kanskje det var barnerommet. Det som stod klart og venta i tilfelle det skulle kome eit barn. Men det gjorde det ikkje.

Det var tida for å gjere seg kjend med huset, og det var naturleg å begynne med kjøkenet. Eit tomt kjøleskåp stod der med open dør, men straumen var sjølvsagt stengt av. Det same var vatnet, men eg hadde jo bekken like ved. Den gode, gamle bekken. Han skulle gi meg mat og han skulle gi meg vatn, og han skulle syngje meg i søvn om kvelden.

Eg fann eit gammalt mjølkespann i skåpet og gjekk straks for å hente vatn i bekken. Eg tenkte at eg kunne vaske meg samtidig. Fordi om eg no budde for meg sjølv i skogen, skulle eg ikkje dermed gi avkall på den personlege hygienen. Eg såg meg rundt, men det var sjølvsagt ingen å sjå, og så kledde eg av meg. Vatnet var like kaldt som det såg ut til, men eg dukka fort til halsen og fór opp att. Så nokre nevar vatn i ansiktet for å bli skikkeleg vaken. Eg var på ein måte glad for at eg ikkje hadde begynt å få nemneverdig skjeggvekst enno, slik at eg slapp å barbere meg. Eg bykste rundt litt for å lufttørke meg, fylte mjølkespannet med vatn og sprang inn att.

Eg drakk eit glas vatn og åt to bananar og gav meg til å fundere litt. Det at det ikkje fanst straum skapte nokre problem. Å få kokt seg mat. Å ha leselys om kvelden. Dette med å tappe straumleidningar hadde eg nok høyrt om, men visste ikkje heilt korleis ein gjorde det. No kom det an på kor velutstyrt huset til Dobbel-Aksel var.

Eit kvarter seinare hadde eg funne fleire uopna pakkar med stearinlys og ein gammal primus.

Nokon parafin til primusen hadde eg ikkje funne, men eg syntest nok eg var godt på veg.

Og då eg opna kjellardøra, skjønte eg at mi lykke kanskje var gjort. Eg orkar ikkje ramse opp alt det rotet og skrotet eg fann der – kanskje ein annan gong, når eg har betre tid. Men klint inntil skorsteinen stod nett det eg hadde bruk for: ein gammal og rusten vedkomfyr! Med tre kokeplater. Ein slik som du berre fyrer opp i og koker deg mat og lever herrens glade dagar!

Og hadde eg ikkje sett ein vedstabel ute ein plass?

Det hadde eg. Under eit flak tjørepapp låg det ein fin stabel med ganske tørr bjørkeved. Eg bar med meg nokre skier ned i kjellaren, fyrte opp med gammalt avispapir (avisa var ti år gammal, rakk eg å sjå, og noko merkeleg hadde skjedd i USA, før datoen gjekk opp i flammar) og la først på litt flis og deretter eit par større kubbar. Fyre kunne eg som ein djevel. Det brann fint, og røyken kom i små krusedullar opp av pipa, nett som på barneteikningar. Eg henta ein kasserolle frå kjøkenet, helte oppi litt vatn og sette den på den største plata. No skulle eg koke pølser! For det var nett det eg hadde meir lyst på enn noko anna i verda.

Eg sette meg i kjellartrappa for å vente på at pølsene skulle bli varme. Eg såg for meg klassekameratane mine, i det gamle livet sitt, der dei sat ved pultane sine, bøygde over reknestykke som var heilt umulege å forstå. Dei sveitta og lengta vekk. Kanskje til ein skog.

Eg merka at eg smilte.