Ragnar Hovland

Norske gleder

Roman

© 2002 Det Norske Samlaget
www.samlaget.no

Omslag: Kjetså + Hole design as

Boka er sett med Adobe Garamond 11/15
Papir: 100 g Munken print
Gjøvik Trykkeri A.s
Printed in Norway

Tilrettelagt for eBok av BookPartnerMedia, København 2010
ISBN 978-82-521-7683-4

Baksidetekst

Kva er dei viktige tinga? Å forelske seg, køyre på Autobahn, å vere berre litt sjuk, og gå på sirkus. Men også hotellbarar, første sommarjobb, seksmannsludo og pannekaker. I Norske gleder byr Ragnar Hovland på sine favorittgleder, underhaldande formidla med mykje humor og ein passe dose nostalgi.

Når ein sit der om kvelden i det gule lampelyset, mellom flakkande skuggar, og tenkjer over kva som har vore vakkert i livet, blir det meir og meir tydeleg. Ein reiser seg frå stolen og går til vindauget og ser ut på lysa frå byen og tenkjer at slik er det berre.

Sjølvsagt er det mykje, ein skal ikkje påstå anna. Stille frukthagar i seine sommarkveldar, små, kvite landsbyar frå eit togvindauge, flyktige kjærleikshistorier, den kvelden ein skal reise ut i Europa og høyrer introen til Gerry Raffertys ”Bare Street” frå eit vindauge langt borte, å vakne opp ein morgon med sol gjennom hotellpersiennene og oppdage at du ligg ved sida av nett henne du ønskjer å liggje ved sida av, ein overraskande setning på ei bokside, skyskraparane i Chicago, balkongane i Havanna, engelsk salmesong.

Ragnar Hovland

Norske gleder

Roman

Takk til

Tove

Dag (for brygg)

Margit (som bad meg skrive dette)

«Det er bra!» sa Stuart og la det ene benet over det andre og stakk hendene i jakkelomma. «Henry, si meg hva som er viktig.»

«Det er viktig med solskinn når det har regnet, og med god musikk, og den lukten som sitter i en barnenakke når moren holder babyen fast inn til seg,» svarte Henry.

«Det er riktig,» sa Stuart. «Det er de viktige tingene. Men du glemte én ting, likevel. Mary, hva var det Henry glemte?»

«Han glemte iskrem med sjokoladesaus,» sa Mary fort.

(E.B. White: Stuart Mus)

FØRSTE SOMMARJOBBEN

Du kjenner at du eigentleg skulle ha gjort noko anna. Det er sommar og du er ung, og du veit at du ikkje kjem til å ha så mange somrar av dette slaget. Ungdommens somrar tar slutt og blir avløyste av noko heilt anna, haustens vindar skal blåse gjennom deg, du har lese om dette, du veit at det er slik, men du vil ikkje tenkje på det. Du skal jobbe, du treng pengane. Heilt kva du treng pengane til, veit du kanskje ikkje. Men det kan ha med reising å gjere. Ja, du skal reise. Du er ung, og reising høyrer ungdommen og sommaren til. Jobbe ein månad og så reise for pengane. Enno har du nesten ikkje sett noko, du har berre høyrt og lese om det. Det vidunderlege, kallar du det for deg sjølv. Du er enno ikkje redd for å bruke såpass store ord.

Du søv uroleg, redd for ikkje å vakne, veit du må opp før seks, sju må du vere på jobben. Utenkjeleg å kome for seint første dagen, utenkjeleg å kome for seint nokon som helst dag, for den del. Du vil ikkje risikere å få kjeft, bli latterleggjord, stå skulerett, kanskje bli send heim for godt i full fornedring.

Du vaknar lenge før klokka ringer, du veit at dagen er komen, du skal inn i ei verd der det meste er ukjent. Ei verd av rå latter, kvinnfolkprat, tatoveringar, ei verd der det ikkje finst nokon nåde, ingen pardong.

Det er for tidleg for frukost, du berre set deg på sykkelen, syklar gjennom sommarstille gater. Du er aldri oppe på dette tidspunktet, du veit ikkje korleis byen ser ut så tidleg på morgonen. Gatene er stille, berre ein og annan bil, eit og anna menneske, ei kvinne i flagrande kjole, det er mildt og juni, det vil truleg bli sol.

Du tenkjer kanskje på ei eller fleire jenter, tenkjer at det ville vore litt fint om dei hadde sett deg no, om dei hadde visst at du skulle på jobb, at du skal bli ein skikkeleg arbeidsmann, ein heil månad, ta tunge tak, snakke uvørent, seie at «det var faen meg tungt å stå opp i dag», kunne jobben din.

Kva no denne jobben kan gå ut på.

Du skal jobbe på skipsverft, men kan lite om å byggje båtar. Du tenkjer at det kan bli snakk om ein liten opplæringsperiode før du får gå laus med sveiseapparat og loddelampe.

Du låser sykkelen på kaien, håper den står der når du kjem att, går om bord i den vesle arbeidsbåten som ligg og duvar. Du står tett saman med dei andre arbeidsfolka, kjenner kor annleis du er. Dei er mykje eldre enn du, i 40-, 50- og 60-åra. Dei har gjort dette uendeleg lenge. Alle kjenner kvarandre. Dei kler seg som arbeidsfolk, mange har feit hårsleik, enkelte har mage. Ølmagar, tenkjer du. Alle ser umoderne ut, som om ingenting nokon gong skal forandre seg. Men du trur på forandringa, på sommar og forandring. For deg er dette berre eit mellomspel, du skal vidare, men du treng pengane.

Litt for seg sjølv står ei gruppe yngre folk, gymnasiastar som du, eller studentar. Folk som skal ha sommarjobb. Du ser det på dei lang veg. Dei ville ikkje drøyme om å gi seg i snakk med dei verkelege arbeidsfolka og bli påførte knusande nederlag. Du går bort til dei unge, stiller deg litt i utkanten, kjem med ein og annan replikk, glir langsamt inn blant dei.

Båten legg til. Folk går i land, ingen forhastar seg, ingenting kan begynne utan dei. Det er eit stort skipsverft i ein større norsk by litt før klokka sju ein morgon i juni. Du høyrer framande lydar, lyd av metall, andre slags røyster. Det luktar annleis enn dei luktene du har kjent til no.

Du kjem inn i garderoben, blir tildelt eit skåp, får utlevert kjeledress og hjelm. Kjeledressen passar slik omtrent, hjelmen er litt for liten, men det skal vel gå. Du set deg på benken og kjenner kor trøytt du er, og kor prisgitt du er omgivnadene. Tenkjer at her skal du vere i åtte timar, kanskje meir. Tenkjer at når du kjem heim, vil du ikkje orke noko som helst, ikkje eingong lese ei bok, berre kvile og vente på neste arbeidsdag. Det dreier seg berre om ein månad av livet, men du tenkjer alt no at det er forferdeleg lenge, og er det verkeleg verdt det.

Ein formann kjem inn, du skjøner han må vere formann, han måler dykk ein augneblink opp og ned, som om han ikkje har stor tru på det han ser. Han seier: «De får kome med meg», og de kjem, de er ikkje mykje seine. Det gjeld å gjere eit godt inntrykk med ein gong.

De går ut, over den store plassen, mot den enorme tankaren, dei rustne jernplatene, ropa, klinkinga, sveiselysa. Du går litt keitete, lurer på om folk kan sjå på deg at du eigentleg ikkje høyrer til her, at du går under falskt flagg, så å seie. Men du tenkjer at no er du i gang, kanskje om berre eit minutt, så har sommarjobben begynt.

De går opp ein leider og inn i sjølve skipet, inn i tankane. Det er fullt av holrom der inne, små båsar, opplyste av arbeidslamper. Det er vått der inne. De trakkar i vatn. Du ser lyset skine på ei rad med bøtter og klutar. Formannen peikar. De skal tørke opp vatnet.

Draumen om å byggje skip fell straks i grus. Du ser skipa segle sin veg utan at du har fått sett merket ditt på dei.

De set i gang. Du merkar ganske snart at arbeidet er meiningslaust. Det sig heile tida på med meir vatn frå rom lenger inne. Men du tørkar og tørkar, vrir opp filla, går og tømmer bøtta i opninga. Om og om igjen. Du ser sola der ute, tenkjer ein augneblink på kva du elles kunne brukt denne dagen til. Dei to eldste, dei mest uvørne, «popgutane», som du har begynt å kalle dei, gir snart opp. Dei går innover i mørket, finn seg ein tørr bås der dei kan strekke seg og sove litt, men du held ut. Det er første arbeidsdagen. Du kjenner du blir stiv i ryggen og gjennomvåt på knea. Men du tørkar og tørkar heilt til fløyta går for lunsjpause.

De set dykk på ein palle i sola, lar sola skine på ansikt og bryst, et nista og drikk den no lunka bitter lemonen. Popgutane snakkar om ein fest dei har vore på. Det blei drukke, dansa og klint. Mest det siste. Dei ser på dykk som er yngre, som om dei veit at de ikkje har opplevd mykje av slikt. Du tenkjer at det vil kome tider etter dette. Det kjem nesten eit heilt liv etter dette, men du blir eldre, og det blir ikkje det same.

Fløyta lagar ei flerre i junidagen, de går inn att i mørket.

Etter kvart tar du deg oftare pause, strekker deg litt på ein tørr plass. Formannen kjem innom ein gong iblant, men de høyrer han på lang avstand, kjenner replikken hans: «Kor går det her, karar?» Det går alltid bra.

Fløyta uler, arbeidsdagen er over, de går fort til garderoben, vaskar hendene med sagflis og såpe, trekker i sivil. Båten ventar, det er ei anna stemning enn om morgonen, andre forventningar, middag og ein kvil på sofaen og kveld framfor fjernsynet.

Sykkelen står der han stod. Du syklar heim, det hastar ikkje. Det er ingen kjende å sjå, det er svært varmt.

Foreldra dine spør deg korleis det har gått, og du seier at det gjekk bra. Arbeidet var ikkje for hardt, det var greie folk.

Etter middagen legg du deg til å kvile på sofaen med ei god kjensle av at ingen kjem til å krevje noko meir av deg denne dagen. Du har vore på jobb. Du drøymer noko, men hugsar ingenting når du vaknar litt ut på kvelden. Det er enno litt sol ute. Det går ein film på tv, men du kjenner at du ikkje er nøydd å sjå den. Det kjem nok av filmar. Og livet er ingen film.

Den neste arbeidsdagen er nesten som den første, men ikkje heilt. No veit du litt meir, du begynner å kjenne arbeidet, trør litt meir uvørent. Det er like vått som dagen før, men du tørkar og driv på ei stund, før du trekker deg tilbake til ein tørr stad for å kvile.

Dagane går, avløyser kvarandre utan å gjere noko vesen av det. Du får prøve deg på andre oppgåver, feie litt golv, pusse med munnbind (det blir straks heilt svart, og du blir litt opprømt over å vite at du no kanskje driv med helsefarleg arbeid, noko du kan få mein av resten av livet).

I ein lunsjpause står den eine popguten og viser fram eit blad. Bilde av nakne kvinner, ei av dei gjer unemnelege ting med ei lyspære. Du har aldri hatt nokon trong til å sjå nakne kvinner som gjer ting med lyspærer, men no tenkjer du at det høyrer vel med, du kan no kaste eit blikk på det. Det vil ikkje verke inn på ditt forhold til kvinner.

Den andre popguten ligg ein morgon på benken i garderoben og speler munnspel, ein skjerande blues som seier noko om arbeidsdagen og sommaren der ute som du knapt får ta del i.

Ein dag får du vere med og grave grøfter og strekke ein kabel, ein annan dag får du bore med pressluftbor i ein murvegg, aldri har du kjent arbeidet så meiningsfylt som no.

Første lønningsdagen er komen, du går innom kontoret og hentar den gjennomsiktige konvolutten med setlar, hjartet slår lett, aldri før har du kjent deg så rik. No skal pengane leggjast til side til den lange reisa.

På vegen heim oppdagar du at butikkane enno er opne, du kjem forbi platesjappa, tenkjer deg om ein augneblink, parkerer sykkelen og går inn. Blar deg gjennom bunkane med lp-plater, dei har fått inn nokre nye, nokre som du har lese kritikkar av i New Musical Express, som du har fått lyst på. Du kjenner på setelbunken i baklomma. Du har råd til ei plate, det er likevel nok att til reisa.

Du kjem ut att med tre lp-plater, du kjenner deg nesten lykkeleg, syklar fort heim for å setje dei på, kjenner korleis musikken stemmer med alt det andre.

Foreldra dine spør stadig korleis det går. Du seier at det går bra, og i dag var det lønningsdag.

Du ligg på sofaen og høyrer på musikken og kjenner søvnen ta sakte over.

Du oppdagar at dagane går fort, dei blir til veker. Neste lønningsdag er alt der, du stoppar på ny ved platesjappa, kjem litt seinare ut med tre lp-plater. Dagen etter går du i klesbutikk og kjøper ei skjorte. Raud, med striper, ei du tenkjer vil passe bra når du skal ut og reise. Idet du skal betale, oppdagar du ei skjorte til, ei blå med litt blomster, ei du berre må ha.

Ein dag er det nokon som snakkar til deg, ein av dei verkeleg arbeidarane, berre noko heilt daglegdags, men nok til at du kjenner at noko er forandra, at du har vore der ei stund, at du nesten høyrer til.

Når du kjem heim, kjenner du at alt dette no er blitt vanleg, det er ikkje noko spesielt, her går det an å bli.

På laurdagen, når du er ute i byen, med den nye skjorta på, møter du ei av jentene frå klassen, de snakkar litt, du seier at du har sommarjobb og at det går greitt.

Ho har også sommarjobb, som turistguide på ein båt. Det er ikkje så mykje meir å seie, du nemner ikkje noko om reiser, og de går kvar til sitt og snakkast ein gong i august, som vanleg.

Di eiga tid går mot slutten. Du har for lengst slutta å tenkje på at arbeidet skal vere meiningsfylt, at det kan vere det, eller at også du er ein nødvendig del av det heile. Du veit at du ikkje er viktig, du gjer det du blir sett til, passeleg halvhjarta, ting går sin gang, lunsjpausen kjem, lønningsdagen er der, du kjøper nokre lp-plater. Du kjenner at dette er blitt ein del av deg, du snakkar med folk, av eige initiativ, du meistrar dette, for det er nesten ingenting å meistre, du skal sannsynlegvis aldri byggje skip. Sjeldnare og sjeldnare tenkjer du på dei skipa du kunne ha bygt, kor smekre dei ville ha vore, kor lett dei kunne ha segla. Du tenkjer heller ikkje mykje på at sommaren er der ute, og på kva du kunne ha brukt den til.

Siste arbeidsdagen er der, du driv enno med det same, men no er det altså slutt, du hentar den siste lønninga di, høyrer at setlane knitrar i posen. Du vaskar hendene for siste gong med sagflissåpa, tar av deg kjeledressen, sit litt på benken før du reiser deg, tenkjer at det er no littunderleg, tar kort farvel med dei du har jobba saman med, veit at de sannsynlegvis aldri skal møtast att, og om de likevel møtest, blir det berre med eit kort nikk, om noko som helst.

Du set deg på sykkelen og lurer på kvifor kjensla av fridom ikkje strøymer gjennom deg. Du har pengar, det er enno lenge att av sommaren, alt ligg og ventar.

Når du kjem heim, tel du pengane og oppdagar at det på langt nær er så mykje som du hadde trudd. Det har gått med ein del til klede og til lp-plater, ingen tvil om det. Du kjem kanskje ikkje så langt for desse pengane. Men er det eigentleg så viktig? Verda ligg jo der, du kan reise neste sommar.

Så drar du på ein mykje kortare tur, berre innanlands, korte ferjeturar og buss. Du får litt ut av sommaren, og du grip deg i å lengte tilbake, og du spør deg kvifor. Så skjøner du at det har å gjere med det bekymringslause, å bli fortalt kva di oppgåve er i livet, utføre den og gå heim, høyre litt musikk og vite at ingen krev noko meir av deg før neste dag.

Du veit at det ikkje kjem til å vere slik, det er berre eitt liv, og det kjennest litt urettferdig.