Hilde Myklebust

Glødepunkt

Roman

© 2011 Det Norske Samlaget
www.samlaget.no

Tilrettelagt for eBok av BookPartnerMedia, København 2011
ISBN 978-82-521-8012-1

Om denne boka

Poetisk industrirealisme.

Det ligg ei summing over Steinsetbygda. Ei dirrande summing av røyster og kaos og fektande tankar. Heile bygda gløder mørkt og sugande, som ein nyuttrekt femtoms spikar, varm og brennheit av overført energi frå ein tilstand til ein annan.

Guttorm jobbar ved bergverksbedrifta Mineral Vest. Han og kona Margunn prøver å halde liv i ekteskapet sitt, men  det er så mykje som gneg: Overtida, det altfortærande brotet som trugar vennskap og barndomsminne, sandstøvet i lungene, barnet dei ikkje får. Når bedrifta får tidenes største ordre på sand til eit belgisk jarnverk, skyt aktivitetsnivået fart, dagbrotet veks  og arbeidarane vert drivne til brestepunktet. Hjelpa kjem i form av finske leigearbeidarar, som også er eit kjærkome innslag for unge jenter med lengt bort frå bygda. Ein vert sugd inn i denne forteljinga, der arbeidet byrjar tidleg om morgonen med ein tørr finger mot ein kald brytar, slik det alltid har gjort, men endar tragisk og blodraudt.

Forfattaren lar denne vesle bygda med steinbrotet bli eit bilde på korleis storsamfunnet fungerer. Hilde Myklebust tek med dette steget frå poesien til romanen. Ho har med seg det presise og fargerike språket sitt inn i ei forteljing som både er sitrande spennande og rørande.

Hilde Myklebust

Glødepunkt

Roman

Bygda søv. Alle bygdefolk i sengene sine, med lysa sløkte, vindauga er mørke flater på husveggane. Natta pustar dei i øyra og gjev dei små rykkingar i kroppen.

Alt er fred. All splid løyser seg opp i svevn, i draum. Musklane spenner seg av, bekymringar vert kvelte.

Medan dei søv, sliper grøne sandkorn langsamt mot malinga i vindaugskarmane, over golvflatene, på andletshud, gullsmykket i halsgropa, i alle mellomrom. Sanden sliper tennene i munnane deira, der dei ligg og pustar jamt, svelgjer, smattar, dei vender seg i senga, legg armane kring kvarandre eller seg sjølve, flettar fingrar med tørre, raspande overflater.

Morgonen skrapar i nattehuda. Det er denne tome glipa i døgnet, før alt dreg seg i gang att. Berre ei stille venting, skuggeskrifter på himmelen som langsamt løyser seg fri. Lyset faldar seg mjukt kring mørkret og kveler det, det forsvinn med ei låg kviskring. Sola klatrar fjella, kanten av sollys kryp innover fjorden, inn i den alltid krusa fjordenden: Det er havet langt der ute som peikar med ein skjelvande finger inn i landskapet. Peikar rett på den vesle bygda med dei små gardane som klamrar seg fast opp etter bratthellene, og dei identiske husa som står i stramme rader opp frå det store industriområdet.

Langs den tronge fjorden stig dei kvasse fjella opp, svarte av væte. Taggete og steile lutar dei seg over bygda med eit fuktig mørker. Fossar smyg seg mellom dei som fallande slør, kastar seg mot fjorden i ei rørsle som aldri stilnar. I rivnene bur ramnen, han skrækjer med hol røyst denne morgonen. Eit raspande læte over nysnøen der oppe, fylgt av steinljom nedetter sidene. Stutte smell som søkk og breier seg utover fjordflata og blandar seg med den jamne duren frå industrianlegget heilt inst i fjorden. Anlegget stig opp frå grunnen i eit kompleks av betongsiloar og matte jarnflater. Innanfor går og går det, i transportband, i elevatorar, i sandtørker, i grus som fell, i bor som glir inn i tjukt metall, i knitringa frå sveiseapparata. Alt blandar seg, og lyden derifrå kvervlar og legg seg til ro i det store, olivingrøne steinbrotet som krummar seg kring bygda, som breier seg i landskapet som ein tærande ròteflekk på ei saftig frukt.

Bygda søv framleis medan himmelen vert honning og sjøen syg lys. Får dei kvite, gule og brune småbåtane til å skine, grønska på dei våte fortøyingane glinsar, blåsene duvar. Under vatn reiser bølgjene små skogar av tang mot overflata, blærene klukkar mot kjølane.

Ein måse heng på vinden. Gull i fjørene. Sølv i nebben.

Ei rørsle inne ved land: Det er ein færing som glir ut frå støa, frå naustrekkjene og utover fjorden. I båten sit ein skapnad i gul oljehyre, sola bryt og fylgjer han i ei bølgjande linje langs kroppen idet han tek årane fatt og ror mot den lysande raude blåsa midtfjords. Trevla fiskarnevar dreg garna opp i båten, fisken blenkjer som ein sølvlagd veg mellom fiskaren og djupet. Hendene hans, som to kvite måsar mellom akslene, dreg og dreg.

Det blæs ei rørsle på himmelen, kvelven slår sprekkar. Regnet slepper seg frå skyene idet lyset kjem, og spenner bogen sin tvers over fjorden. På fjordflata kviskrar dråpane med stigande røyst, dei dansar mot dei svarte blekkplatene på nausttaka, på oljehyret trommar dråpane, på dei tjæreglinsande lødetaka som ligg strødde oppover bakkane, legg seg langs stripene i treverket, glir gjennom mosen på hushjørna, forbi mørtelen mellom steinane, dreg med seg finkorna sand mot bakken som molda drikk.

I hus for hus vert lysa tende. Frå arbeidarbustadene nede ved industrianlegget til småbruka oppetter brattene. Fjøsane vert lyste opp innanfrå, duren frå mjølkeanlegga breier seg. Arbeidsdagen startar med ein tørr finger mot ein kald brytar.

Grønt. Eit grønt felt heng att etter gloa når han lèt att auga. Det vil ikkje forsvinne heller. Han prøver å presse augeloka hardare mot eplet. Nei. Det berre vidar seg ut, breier seg i hovudet, kroppen.

Kvar einaste dag har Guttorm desse grøne felta på netthinna. Forvandla frå ei raudglødande glo i sveisepunktet til eit grønt felt gjennom det mørke sveiseglaset. Det er kvardagsleg, eit vanleg syn i ein vanleg arbeidsdag, og han kan ikkje skjøne kvifor det plagar han slik akkurat i dag. Det er jo elles ikkje noko han er uvan med, nei så fan om det er, han har lagt meir sveis enn dei fleste andre her på bruket.

Utanom han Instehaug, det er vel han som har rekorden der. Kan ikkje nærme seg Instehaugen i meter sveis, timar, veker, månader med det skjerande kvite sveiselyset kring seg. Han står på, han, sjølv om han nærmar seg sytti. Det er eigentleg ikkje til å tru at han held ut enno, kjem slentrande inn døra kvart einaste morgonskift klokka seks, eller kvart forbanna kveldsskift klokka to, med den firkanta, blå nisteboksen med strikk rundt under armen. Småfuglane veit kor mange skiver med ost, sylte, kaviar, leverpostei som har lege i den boksen. No held han knapt i hop. Og termosen, den raude termosen hans, sandblåsen og matt etter tredve år i tenesta. Tredve år i sand, sand, sand, og blassare for kvart tak kring sylinderen med grove nevar, kvart glim frå det kvasse sveiselyset.

Skulle for svarten tru den kaffien måtte kolne etter kvart, men Instehaugen er sikker i si sak: Kaffien er like varm til matpausen i dag som han var den gongen i nittenseksogfemti, då Instehaugen, svart i håret og hengslete i sine enno merkbare ungdomsrørsler, tok til å arbeide her.

Tru om ikkje det heller er han som har kolna i kjeften etter kvart, tenkjer Guttorm surt. Han legg frå seg sveiseapparatet og skubbar opp visiret. Framfor han står ei formektig skuffe frå ein hjullastar oppe i brotet. Ho har syltynn tanngard, nedsliten etter stadig å stikke kjeften i olivinstein, i olivinberg, i olivinfjell.

Guttorm har fått i oppgåve å forsterke ho. Legge hardsveis over store felt. Det er ein høgst enkel og takksam jobb. Kan berre la tankane gå medan sveisen legg seg, la dei grøne felta berre blusse og brenne der inne i skallen, høyre den sprakande lyden når elektroden får dreis, duren frå sveiseapparatet, slagget som sprett kring øyra. Så lenge sveisegloa held seg der ho skal, og ikkje sprett mot kroppen, svir seg gjennom kjeledress og ulljakke, svir seg inn i huda og lagar desse jævlades brannsåra som vert kvite kring kantane og væskar gult heile natta gjennom.

Gjere sterkt. Så godt som nytt, kanskje endå betre. Jau, visst i fan er det greitt arbeid. Enklaste sort. Men akkurat i dag gjer hardsveisinga han rastlaus. I dag skulle han gjerne ha gjort eitkvart anna. Noko han måtte styre alle tankar inn mot, ei utfordring, noko å bryne seg på, som tok all konsentrasjon. Kanskje stå saman med karane og studere ei teikning, halde ein kulepenn i handa og diskutere korleis dette kunne løysast, kome med forslag til moglege måtar å kome til på, kva type materiale ein kan bruke, kva dimensjonar det bør ha, og korleis det kan gjerast på ein forsvarleg og varig måte. I staden sit han med hardsveisen på verkstaden og kjenner tankane bukte seg som glødetrådar i alle retningar inni skallen.

Margunn var ikkje så bra i dag tidleg. Kvar morgon, i all den tid han har jobba her, har ho brukt å stå opp saman med han, smørje niste, koke kaffi. Alt før han har fått drege opp gylfen etter å ha pissa frå seg om morgonen, står bordet dekt, kaffi i koppen, han får eit raspande kyss på høgre kjake før han dreg. Det er berre slik, ingenting han har bede henne om å gjere, men det er slik ho vil ha det, slik dei har det, slik dei fleste her har det. Dei startar dagen saman. Nei. Ho startar dagen for dei. For han.

Men i går var det så vidt ho kom seg ut av senga. Og i dag måtte ho berre få ligge. Guttorm sa det var greitt, han kunne smørje nista si sjølv i dag. Klart det. Koke noko kaffi. Berre ligg, du, sa han, berre ligg.

Kva skal dette bety, Margunn er då aldri sjuk. Ikkje på denne måten. Ikkje på denne djupe, indre måten, det gjer han så redd. Ho går ikkje an å gripe lenger. Ho vil ikkje seie så mykje om det, men han skjønar det likevel: Ho hadde verkeleg trudd det denne gongen, at dei hadde lukkast. At Guttorm endeleg hadde klart å få til ei spire i henne. Det er ikkje noko Margunn ynskjer meir enn å få eit barn.

Men no låg ho der inne på det mørke soverommet og blødde, ho blødde heilt som vanleg og visste at det gjekk skeis denne gongen også. Ho vart berre så sliten, sa ho, av å håpe slik, og skuffe slik. Både meg sjølv og andre, sa ho.

Må berre kvile litt, så kjem det seg, sa ho. Må berre få meg i gang att, så vert det bra. Det kjem nye sjansar, Guttorm, sa ho.

Men Guttorm har teke til å tvile. Aller mest på seg sjølv. Det gneg. Han synest arbeidskameratane fyk opp, slepper skiftenøklar i golvet så det gjev atterklang langt innover verkstadhallen, og dreg til sjukehuset med den fødande kjerringa si rett som det er. Hastar av garde, og kjem attende til kveldsskiftet dagen etter og legg ut om den vesle guten, eller den vesle jenta. Sit der inne på pauserommet og gliser og fortel: steikjandes fin unge, du, steikjandes fin. Og karane klaskar den nybakte faren på skuldrene og seier det var fan ta godt jobba, du får det til, du, kven det no er.

Til og med Trælen har klart å skaffe seg ein unge no, ser det ut til. Pinaded ikkje til å tru, men slik er det. Han som aldri har hatt dreisen på kvinnfolk, alt stempla som ein heimføding som ikkje har sjans til å bryte ut av ungkarstilværet. Men eitkvart må han ha fått til den kvelden det var stordans bortpå huset, den kvelden han baud ho Brit på heimebrenten sin, med eplesmak frå eigen hage, som han sa det. Og så hakkande gale kan det ikkje ha smakt heller, for no er det fan ikkje lenger råd for Brit å skjule at ho har fått i seg noko ho ikkje har ete.

Farken tute, det finst ikkje noka rettferd i verda, tetenkjer Guttorm, for Brit vil då for svarten ikkje ha nokon unge med Trælen. Trælen har vel aldri tenkt på nokon unge, han heller, slik som han har bore seg åt og sulla seg inn i ungkarsreiret sitt. Medan Guttorm og Margunn. Dei vil. Det er ikkje noko han heller vil enn å få ein liten spøtel med Margunn. No har dei vore saman i femten år. Er fan ikkje til å tru. Margunn. Som tok til på ungdomsskulen året etter. Ho med dei mørke krøllane og dei spisse brysta som peika litt mot kvarandre under blusen. Ikkje til å tru.

Jævlades hardsveishelvete. Elektroden vil ikkje gli, han brenn seg fast i skuffa, vil ikkje jobbe som han skal. Er det mogleg, er det verkeleg mogleg, hardsveis av enklaste sort. Guttorm lenar seg fram mot sveiseapparatet, justerer, stiller opp varmen. Freistar på ny, kakkar elektroden for å få fyr. Det sprakar, freser. For høg varme, sveisen vert porøs, holete og fæl under slagget. Helvete. Han sveittar inne i den tjukke, tunge sveisefrakken. Han dreg av seg hanskane og slengjer dei i betonggolvet, og vert sitjande og glane på skuffa. Han er ikkje eingong komen halvvegs. Dei runde sveisekulene stirer, tett i tett. Dei ser fuktige ut før dei slepper frå seg slagget og syner det blenkjande, mørke metallet. Det smell i sidene på lasteskuffa. Han tek slaggpikka og kakkar litt bortpå dei. Må sjå ut som han gjer eitkvart, det er enno litt for tidleg med pause.

Tru om Margunn har stått opp. Kanskje ho sit ved kjøkenbordet og græt, for alt han veit. Kanskje ho stirer utover bygda der oppe på Øvstebø, garden sin, og tenkjer at det ikkje vart som ho ein gong trudde. Kanskje ynskjer ho seg ein annan mann. Ein som kan setje ungar på henne. Ein som har det.

Og det har ho fortent. Ja, det har ho verkeleg fortent, Margunn. Det har ho. Det pressar i bringa, helvete. Kva er dette for slags blauthjarta piss han har lagt seg til i det siste. Han kan då for fan ikkje sitje her på jobb og grine som ein annan skitunge. Det svir i auga, bra han har sveiserøyken å skulde på, for no kjem hine karane sigande til tolvpausen.

Guttorm dreg pusten og hostar sterkt, dryler seg litt på kassa, gløser mot karane. Bannar nokre gloser om at den helvetes sveiserøyken kjem til å ta knekken på han ein vakker dag.

– No må ’kje du kovne, Guttormfarr, ta og kom deg inn på pauserommet og få deg ein kaffi.

Oksen kjem bort til han og slengjer ei hand på herda hans. Dunkar han i ryggen med den andre, så klysene av røyk og sot skal få driv oppover luftrøret.

– Kom, no.

Guttorm vrengjer av seg sveisefrakken, hostar, dreg opp ei klyse og spyttar. Ho er gråleg og mørk i skummet. Han vrir tuppen på verneskoen over væteflekken nokre gonger. Flekken syg seg raskt ned i det tynne laget av sand, breier seg. Han går inn til karane. Kjenner seg tung i kroppen. Svimmel. Kanskje er det verkeleg sveiserøyken, avsuget verka ikkje heilt som det skulle i dag. Han kan i alle fall skulde på det og gå heim, sjå til Margunn.

Guttorm dumpar ned på ein stol. Han får lyst til å kaste opp, legge seg flatt ut på golvet.

– Det er då ein helsingens jobb du er sett til i dag, Guttorm! Har vi ikkje nokon utrøykte gamlingar til å gjere den slags, slike som snart er mogne for den evige flammen likevel, gnell Trælen og skubbar borti Instehaugen.

– Å, haldt den stygge kjeften din. Mor di skulle ha kakka deg på pottekanten då du vart fødd, din gap.

Karane flirer, slår i koppane sine. Kaffidampen stig i tynne røyksøyler over det grå respatexbordet. Guttorm leiter fram tobakken, rullar seg ein. Må ha eitkvart som dempar denne uroa. Han skjelv på fingrane. Dei kjennest kalde og kjenslelause, ein kulde som spreier seg oppover armane og set seg i olbogane. Og så står det bom fast. Det låser seg. Hydraulikken står blegg fast. Finst ikkje teikn. Han klarer ikkje å få hendene opp til kjeften så han får sleikt på papiret eingong. Heilt utan kraft i armane. Han er ikkje noko tess. Han er berre ikkje noko tess lenger. Like veik som sin eigen sperm, det er det han er. Som om det er alt han er for tida: sin eigen gagnlause sperm. Dokteren sa det som det var, og det var greitt, det. Så veit dei det.

Nei, det var ikkje greitt! Det var slett ikkje greitt. Med det same det vart sagt, med det same dei fekk høyre det slik det var, kjendest det som ein sjukdom. At det er noko som spreier seg, utover i kroppen, og no har han pinaded vorte slik sjølv: berre så vidt nokre langsame slag med halen, langsame rørsler, maktesløyse. Utan evne til å trengje gjennom. Noko som helst.

Får det ikkje til. Får det fan ikkje til. Guttorm skjelv, kjempar for å få tobakken til å jamne seg ut i rullen. Han kjempar med ei eller anna stikkande tyngd som set seg i hovudet, over augebryna ein stad. Ho pressar augeloka ned, dei vil berre falle. Hovudet vil trekkje føre og ha det mørkt, vil kvile.

Helvetesskap. Alt saman. Verda snurpar seg saman i hovudet hans og nektar å sleppe til lys. Slagg. Eit tjukt lag med slagg utanpå heile skitskallen som kapslar han inne.

Det er tjukt av tobakksrøyk på pauserommet. Radioen står på. Alle stilnar då signalet for vêrmeldinga kjem, den som sit nærast, skrur opp volumet nokre hakk. Dei lyder. Hadde vore greitt med godvêr no. Det har vore ein regntung seinsommar, traktorhjula har sokke djupt ned i markene på veg opp brattene, og spora er fylte med vatn. Dei som ikkje har trakka dei til før frosten kjem, kan rekne med å få øydelagde marker til neste år òg. På anlegget har væta gjort sanden til surklande gjørme som trekkjer oppover kjeledressbeina når dei har gått mellom bygga. Oppe i brotet har det danna seg elvefar langs sandhaugane, dei tunge anleggsmaskinene har stått faste meir enn ein gong. Spunne dei tunge hjula ned i den grøne sanden, ikkje sjans å kome seg derifrå for eiga maskin.

Snøbyer over fem hundre meter. Etter kvart lettare vêr. Til kvelden dreiande søraust. Kaldt etter årstida. Nattefrost.

Vêrmeldinga vert avløyst av musikk, volumet skrudd ned.

– Ja ja. Dei skal visst køyre oss helveta hardt no framover, etter det eg har høyrt.

Barlaup gnir oska frå sneipen med fingertuppane. Legg han fint ifrå seg på kanten av oskebegeret og opnar nisteboksen sin.

Dei andre ser på han, veit det kjem meir, det kjem alltid meir utav kjeften på Barlaupen. Dei ventar. Barlaup tek ei tugge. Lenar seg attende på stolen, spenner vomma ut, tygg og pustar.

– Jau, seier han og svelgjer unna, tek ei tugge til og held fram med mat i kjeften.

– Etter det eg har høyrt dei prate om der oppe i Sværheita, så er det kome inn ein helveta stor ordre. Var visst eit jarnverk nedi Belgia eller kvar det no var, jau då.

–Hårre, seier du det!

–Nærare ein million tonn, meiner eg dei sa.

– Hårre svarte ded, det kan ikkje vere mogleg. Du må ha høyrt feil, Barlaupen. Øyra dine er vel ikkje heilt som dei ein gong var.

– Visst i svarten er det sant!

Barlaup tygg og briskar seg på stolen. Det kjennest herleg å vere den som kan fortelje denne typen nyhende. Han har snappa opp ein liten sensasjon: Frå eit dørgløtt oppe i Sværheita seiv orda ut, og han er ikkje den som har tenkt å halde slikt inne. Han ser på dei andre, nyt at alle auga heng på han, ventande.

– Så her er det berre å stå på. Vert ikkje arbeidslause her på ei stund. Så då er det ikkje hjelp i å sitje slik, Guttorm. Kva farken er det som feilar deg i dag?

Barlaup knip saman eine auget og sperrar opp det andre. Guttorm lyfter hovudet så vidt, haka fylgjer ikkje med, han måpar. Bøyer hovudet att. Kjeften klappar saman. Han har stirt på røyken sin ei heil stund. Den brune tobakksrullen i det kvite papiret, ope. Limkanten glinsande, klar til å fuktast.

No stirer han på Barlaup. Han har majones i barten og denne kvalmande framtoningen han legg seg til i visse høve: det å vere den fyrste til å fortelje noko sensasjonelt. For ein gongs skuld vere den som alle vil høyre på. Det er det einaste han har, dette: å fortelje nytt, vere den fyrste til å kome med nyhende.

Den gule klysa majones går opp og ned etter som orda tyt ut. Speglar noko i auga hans: ei skjelvande samansmelting av sensasjon og glinsande lyst.

– Kjeften din, Barlaup, seier Guttorm utan kraft i røysta.

– Å, seier Barlaup og ler overberande, han snur seg og ser på dei andre for å få ryggdekning, gliser breitt, – ta det no ikkje slik.

– Kjeften din er full av majones, seier Guttorm, – og skit.

Han slengjer den halvrulla røyken bortpå bordet og går.