Arnfinn Kolerud

Kom ikkje inn i mitt hus

Roman

© 2012 Det Norske Samlaget

www.samlaget.no

Tilrettelagt for eBok av BookPartnerMedia, København 2012

ISBN 978-82-521-8157-9

Om denne boka

Berre ein siste, liten trassig landsby i nordvest klamrar seg til nynorsken. Resten av landet held seg til bokmål og engelsk.

Bendik Uføre veddar huset sitt på at han skal få heile det norske folket til å samle på nynorske diktarkort. Det skal han greie med hjelp av makelause premiar og Enella Frø, ei dame som har forlese seg på dikt og som er sterkt plaga av tankesprang. Snart vekker dei nynorske diktarkorta harme og glede og tjuvar over heile landet. Austlendingane held krisemøte, og ein minister i regjeringa må ta sin globus og gå.

Sagt om Når ein først skal skyte nokon (2010)
«Det som først slår en i Koleruds roman er den absurde humoren. Nesten som en Vestlandets svar på Carl Hiaasen tar han leseren med på de mest utrolige episoder – alt i nynorskens fremme.»

Pål Andreassen,  Moss Avis

«Den hittil morsomste av årets bøker heter Når ein først skal skyte nokon av Arnfinn Kolerud, prisbelønt barne- og ungdomsforfatter, nå fullt og helt «allaldersforfatter», med en bok som jeg tror vil nå ut til alt fra gamle gubber til tenåringsjenter. Han tør å ta den noen steder litt infantile, flåsete humoren helt ut. Samtidig bryter han opp med flere fine poetiske passasjer som når Orm tar en pause fra nynorskaktivismen og drar ut med båten; «Berre hava var språklause. Det var ingen som snakka atlanterhavsk eller stillehavsk. Ingen snakka nordsjøisk. Eller midtfjordsk. På alle hav var alle språk heimlause.»

Endre Ruset,  Romsdals Budstikke

Arnfinn Kolerud

Kom ikkje inn i mitt hus

Roman

Magda Uføre skriv namnet sitt på eit papir

– Det står kake i omnen, ropte mora.

Det var ein særs lovande start på ein samtale, så Bendik Uføre trådde golvet lettare. Han vart ståande håpefull på dørstokken og snuse. Men duftene i kjøkkenet kom frå råvarer som kaffi og te, i beste fall noko heimelaga kjeks, eller biteti, som mora kalla det. Ho skifta ut boksane i kjøkkenskåpa sine. Ho hugsa ikkje lenger kva som var oppi dei. Kvar dag kasta ho bort tid med å opne boksane og sjå nedi. Men no hadde ho kjøpt seg gjennomsiktige glaskrukker. Ho hadde så vidt starta å tømme boks over i krukke da Bendik kom.

Han kikka inn i steikeomnen. Der var det i det minste noko halvferdig, men nedtellingsuret viste enno tretti minutt. Han skuva bort eit par krukker og la nokre gule skjema på kjøkkenbordet.

– Eg har fylt ut søknadene dine. Du skal berre underteikne.

– Søknad? sa mora.

– Ja, om å søke deg inn på skule.

– Meg? På skule?

– Mamma, dette snakka vi om i førre veke.

– Om at eg skal inn på skule?

– Nei, om at du skal søke på skule.

– Korfor det?

– Må eg verkeleg forklare det enda ein gong?

– Eg har gløymt det.

– Høyr no. Det er viktig at alle skjemi blir trykte i begge målformer. Men da må jo også dei nynorske brukast. Om dei berre blir liggande og slenge i hyllene overalt, vil austlendingane seie at det ikkje er bruk for skjema på nynorsk.

– Austlendingar, sa mora og rista på hovudet.

– Og for at nynorske skjemi skal brukast, må så mange som råd søke på skular.

– No demrar det litt.

– Det er som ein dugnad.

Det siste ordet fekk mora til å ta på seg brillene. Bendik bladde gjennom papira for henne. Han hadde ført opp namn, anna personalia og skuleønske. Alt mora skulle gjere, var å underteikne med namnet sitt, der. Ho fekk ein penn av Bendik.

– Men kva om eg kjem inn?

– Du er syttiseks år gammal.

– Dei kan vere opprådde for elevar.

– Så opprådde kan ingen bli. Men om så skulle hende, seier du berre frå deg plassen.

– Ja, om det er lov, så …

– Det er klart det er lov.

Mora heldt pennespissen ein centimeter over papiret.

– Er det ikkje uhøfleg å takke nei?

– Nei. Det er heilt vanleg.

– Men tenk om vi gløymer å takke nei og må betale skulepengar.

– Skulepengar?

– Ja.

– Høyr på meg. Du skal berre søke på nokre skular som du ikkje kjem inn på. Det er det minste du kan gjere. Reknar du deg ikkje som ein god nynorsking?

– Jo.

– Og er det ikkje bra med dugnad?

– Joda.

– Og så vil du ikkje gjere noko så enkelt som å sette namnet ditt på eit papir?

Begge tagde.

Mora la pennen frå seg og flytta i staden nokre kokosmakronar frå ein gammal boks til ei ny glaskrukke. Bendik var motstandar av gjennomsiktige krukker. Dei ville berre sløve minnet hennar enda meir. Han plukka til seg ein kokosmakron. Magda fann lokket som høyrte til, og la det hardt på plass.

– Eg seier ikkje at eg ikkje vil. Eg seier berre at vi må vere litt varsame. Eg veit jo ikkje eingong kva skular eg søker på.

Bendik bladde fram til første sida.

– Det står her. Du har tre ønske. Førsteønsket ditt er marknadsføring i Sarpsborg.

– Sarpsborg? Kor er det?

– Det er nesten i Sverike.

– Kunne du ikkje tatt noko nærmare? Har dei ikkje framhaldskule i Volda?

– Det er ikkje noko som heiter framhaldskule lenger. Andreønsket ditt er skogbrukslinja på Elverum.

– Er du på styr? Eg er syttiseks år gammal.

– Ja, og så?

– Eg kan da ikkje arbeide i skogen.

– Det skal du da heller ikkje.

– Tenk om eg får eit tre over meg.

– Mamma, du skal ikkje arbeide i skogen. Du skal søke om å få ein skuleplass. Det er ikkje det same.

– Nei, nei. Men du kunne godt ha funne noko meir truverdig.

– Og det tredje ønsket ditt er allmennfag på Hamar.

– Å?

– Ja.

– Kva er allmennfag?

– Det er vanlege fag. Som norsk og engelsk og historie og slikt. Det er for folk som ikkje veit kva dei skal bli, og som vil halde alle dører opne.

– Javel.

– Er du klar til å skrive under?

Mora nikka. Ho følgde peikefingeren hans.

– Blokkbokstavar?

– Nei, ikkje når du underteiknar. Løkke!

Magda Uføre skreiv Magda Uføre.

Bendik samla i hop papira og reiste seg.

– Skal du vidare? sa mora.

– Ja. Eg har tre hus att. Signe i svingen og Gamle-Trygve og Svele-Marta.

– Kor skal Signe søke?

– Teikning, form og farge. På Lillehammer.

– Dit kunne du vel søkt meg også. Så kunne eg og ho vore i lag.

– Mamma, sa Bendik. – Det er berre på papiret.

– Eg veit det. Men det ville vore litt tryggare om vi var to, i fall eg skulle kome inn.

Uføre fann eit papir, skreiv setninga «Du kjem ikkje inn» med store bokstavar og putta det ned i ei glaskrukke.

– Men det er ikkje du som avgjer det, Bendik.

– Det er sant, sa han og gjekk.

– Tenk om dei kjem og hentar meg? ropte ho etter han, som om det var Forsvaret ho hadde søkt seg inn i.

Bendik Uføre – ein vanleg arbeidsdag

Sylvia hadde foreslått for Uføre at dei like gjerne kunne køyre i same bil. Han greidde jo uansett ikkje å riste henne av seg. Men det kom sjølvsagt ikkje på tale. Uføre køyrte sin Toyoti, så fekk ho kome etter i sin sennepsgule Auda. Det var berre ein vokal som skilte dei, men det var ein viktig vokal. Dessutan var det litt fint å ha henne etter seg. Når han vart så tett markert, kjentest det som han var ute på eit viktig oppdrag. Og så kunne han halde litt leven med henne. Kvar gong dei nærma seg ein større plass, dukka det opp eit skilt med ein «i» på. Det hadde ikkje noko med i-mål å gjere. I-en stod for informasjon og varsla berre eit større informasjonsskilt lenger framme. Uføre blinka likevel med retningsvisaren i det han passerte i-en, for å erte opp Sylvia i bilen bak. Det fanst jo ingen skilt med berre ein «a» på.

No hadde han tenkt at Sylvia skulle få bite i seg den bråkjekke påstanden. Han visste om ein sideveg like etter ein sving, og da han kom dit, auka han farten gjennom svingen, bremsa deretter hardt ned og vrengte seg inn på ein humpete, nedprioritert grusveg mellom høge grantre. I bakspegelen gjekk det to, tre og fire sekund før Sylvia dura forbi utan mistanke.

Allereie på første langstrekk forstod nok Sylvia at Uføre hadde lurt henne, for ho kom snart tilbake og inn på sidevegen.

– Punktert? sa ho.

– Ja, sa Uføre, han fikla med ein jekk.

– Treng du hjelp?

– Nei.

– Vil greie sjølv?

– Ja.

Han jekka og mutra og banna og faen reservehjulet og grisa seg til på hendene og buksa. Sylvia lente seg mot bilen og venta, drakk kaffi frå ein termos og åt smørkaramellar. Ho spurte om han ville ha. Han ville ikkje ha. Hjulskiftet tok han sikkert ein halv time. Han slo i hel kleggar, kasta det gamle dekket i bagasjerommet og tørka hendene på ormegras. Han starta opp att og køyrte vidare som folk. Så fekk Sylvia berre vere der bak, bakke opp og bakke ned, sving inn og sving ut, fram til neste ferjekai.

Inne i ferjekafeen delte Uføre og Sylvia bord. Han kunne jo ikkje nekte henne å sette seg der. Han hadde smørkrem på sveli, ho brunost på svela, han kaffi, ho cola.

Ved nabobordet sat ein liten gut, like rufsete på håret som han sjølv. Guten sorterte ein slags kortstokk i fanget.

– Hei, du, sa Uføre. – Kva har du bilde av på korti dine?

– Korta, sa Sylvia.

Guten såg mistruisk på han. Han hadde ein sleikepinne i munnen, så han svarte berre ut gjennom eit lite hol om leppene.

– Monster!

Mora til guten smilte, for å forsikre dei om at hobbyen til sonen var heilt uskuldig, og at ho var ei god mor.

Uføre strekte ut handa.

– Får eg sjå monstri dine?

– Monstra, sa Sylvia.

Guten kasta eit raskt blikk på handa. Så snudde han ryggen til og sorterte vidare i fred. Mora smilte på nytt, litt unnskyldande. Ungar var no eingong ungar.

– Monster? Kva blir det neste? sa Uføre til Sylvia. – Om nokre år samlar ungane kort med Rinnan-banden på.

– Det er monster frå barne-tv, sa Sylvia. – Dei samlar på det dei er glade i, og så blir dei glade i det dei samlar på. Det er ein god sirkel.

Sylvia peikte diskré mot noko i dødvinkelen til Uføre. Han vrei på seg. Nokre meter borte sat to andre ungar og viste kvarandre liknande kort. Dei sat tett i tett, nesten panne mot panne, og hadde ikkje auge for anna enn desse korta. Dei vaksne bladde i aviser, ungane i monster.

Uføre vrei seg tilbake, såg ut på fjorden og ned i koppen sin. Det var bølger på fjorden, men ikkje i kaffien.

– Samlar du på noko? spurte han.

Sylvia rista på hovudet.

– Ingenting. Og du?

Uføre tenkte seg om ei stund. Så rista han, litt overraska, på hovudet.

Sylvia fortalte så, mellom munnfullane, om ein mann i Volda som hadde samla på små tapetbitar frå alle hus han var innom. Det var etterkomarane hans som fann samlinga. Bitane var limte inn i eit album, og under bitane hadde han skrive namn på huseigar, adresse og dato. Samlinga inneheldt visst over hundre ulike tapetbitar.

Uføre smilte så vidt.

– Om folk blir glade i det dei samlar på, skulle vi fått dei til å samle på nynorsk.

Sylvia forstod ikkje kva han meinte.

– Nynorsken er ferdigsamla. Det var jo det Ivar Aasen gjorde.

Uføre såg ut vindauget. Langt oppe i den skogkledde fjellsida låg ein einsam gard som ikkje hadde grodd att. Det måtte vere nokon som tok seg opp dit kvar sommar og slo graset. Han sa:

– Det er vanskeleg å bli glad i noko som andre har samla. Det ser ein med dødsbu. Ein avliden har samla på ølbrikker i alle år og sortert dei alfabetisk eller etter farge. Når arvingane kjem, ser dei berre søppel og rot og kastar alt på dynga.

Taktomslaget frå motoren varsla at ferja snart var over. Bendik og Sylvia reiste seg. Mange gode samtalar vart avbrotne av ei ferjekai.

Da dei kom til eit skilt som det stod «Vestøybrua» på, med kvite bokstavar på blå botn, blinka Uføre inn til sida og steig ut.

– Ikkje prøv deg, ropte Sylvia ut ruta.

Uføre limte kvitt limband over den siste a-en, slik at det vart ein «i». Rett nok ein tjukk i, men det var ingen tvil om det no stod «Vestøybrui». Han visste godt at Sylvia kom til å rive vekk limbandet straks han fjerna seg. Men da kunne han nytte høvet til å stikke av frå henne, over brua og ut på øya, over brui og ut på øyi, der han kunne boltre seg med både skilt og folk i eit kvarter eller ein halvtime, til Sylvia spora han opp att. Han likte å godsnakke seg inn i ei skuleklasse og stå framfor kateteret og lese Ivar Aasen-dikt for dei små. Han kunne ta seg inn i hagen til ei gammal kone og snakke om husi og fjelli dei såg. Eller han gjorde som no, som så ofte før, han sneik seg inn til ein kommunelege, mellom to pasientar med timeavtale, og laug på seg ein vond hals.

– Gap opp og sei aaa, sa kommunelegen.

– A? sa Uføre.

– Ja.

– Er ikkje det partisk? Kan du ikkje like godt be pasientane seie iii?

– Det er praktisk, sa legen. – Ikkje partisk. Om pasientane skal seie iii, ser eg ikkje lenger inn enn tungespissen.

Kommunelegar var så konservative.

Det einaste Uføre fekk ut av det korte besøket, var ei rekning for konsultasjonen. Han betalte i automaten på venterommet og gjekk ut. Han hadde parkert smart, bak kommunehuset, så Sylvia var enno ikkje å sjå. Han følgde fortauet gjennom ei gate, studerte skilta utanfor butikkane og gjekk til slutt inn i bokhandelen.

Bokhandlaren stod bak disken og prisa ned bøker. Han sleppte dei uvørdent ned i ei kasse, liksom han i dobbel forstand sette mindre pris på dei. Uføre la ein taperull framfor han.

– Vil du kjøpe dette limbandet av meg? spurte han.

– Nei, sa bokhandlaren, nesten utan å sjå opp.

– Det er kvitt limband.

– Eg ser det.

– Femti kroner, sa Uføre.

– Eg har ikkje bruk for kvitt limband til femti kroner, sa bokhandlaren.

Uføre la ein femtilapp på disken.

– Kva om du får femti kroner?

Bokhandlaren lét arbeidet vere. Han såg på femtilappen. Det kom ei rynke mellom augebryna hans.

– Det høyrest betre ut, sa han sakte. – Det ser betre ut også.

Likevel lét han femtilappen ligge. Han hadde vel sett større lappar. I staden såg han avventande på Uføre. Uføre tok fram ei lita saks.

– Kan eg berre få klippe av tre bitar først? To lange og ein kort?

– Ver så god, sa bokhandlaren, han flakka litt med blikket. Han trudde kanskje at Uføre hadde med seg ein hjelpar som stal frå hyllene. Men dei to var heilt aleine i butikken. Uføre klipte av dei tre bitane og la rullen tilbake på disken. Han skuva rullen, saman med femtilappen, nærmare bokhandlaren, som enno vegra seg for å ta imot.

– Desse vil eg gjerne lime der dei gjer seg aller best, sa Uføre.

Han hadde festa dei tre tapebitane til kvar sin fingertupp og sprikte med fingrane for at bitane ikkje skulle klistre seg til kvarandre.

– Så lenge det ikkje er over munnen min, sa bokhandlaren. Han bøygde seg ørlite tilbake, liksom fingrane til Uføre var tentaklane på eit insekt.

Uføre viste veg ut av butikken.

På fortauet stod eit skilt med svarte bokstavar på kvit botn. ÅPEN, stod det. Uføre brukte no dei to lange tapebitane og den eine korte til å dekke over Aen i Å-en, slik at berre den vesle ringen stod att.

– Sjå! sa Uføre og slo ut med handa. – No står det både på nynorsk og engelsk. Open og open.

– Eg ser det, sa bokhandlaren.

På eit blunk var han eigar av eit tospråkleg skilt, men det var ikkje noka glede å spore i fjeset hans. Den eine rynka vart heller til to. Uføre la til:

– No kan du bruke skiltet i turistsesongen også.

Bokhandlaren nappa seg i eine øyreflippen. Det var slikt folk gjorde når dei ikkje var heilt nøgde. Dei klødde seg på haka og nappa seg i øyreflippen.

– Det er ein veldig liten o, samanlikna med dei andre bokstavane. På langt hald vil det sjå ut som det berre står PEN.

Begge rygga nokre meter i lag.

– Ser du?

– Du har rett, sa Uføre.

– Og eg har aldri likt ordet «pen», sa bokhandlaren. – Det er noko fisefint over det.

– Fisepent, sa Uføre.

Han fekk ein idé.

– Med litt kvitt limband kan vi gjere P-en om til ein F. Og E-en om til ein I. Da vil det stå FIN i staden for PEN.

– Det er betre, sa bokhandlaren.

Han klødde seg på haka.

– Men betyr ikkje ordet FIN det same som «slutt» på andre språk? Det står FIN på slutten av filmar, veit eg.

– Det er sant, sa Uføre. – Men da vil folk tru at du skal stenge butikken og selje alt du har, rimeleg. Kundane vil kome i flokkar.

– Flokkar er bra, sa bokhandlaren.

Dei to fiksa på skiltet i lag, slik at det stod FIN. Etterpå køyrte Bendik Uføre vidare mot neste bygd. I passasjersetet hadde han ei pappeske full av kvite taperullar og femtilappar. I bakspegelen følgde igjen den sennepsgule Audaen til Sylvia.