Sigmund Løvåsen

Brakk

Roman

© 2006 Det Norske Samlaget

www.samlaget.no

Tilrettelagt for eBok av BookPartnerMedia, København 2012

ISBN 978-82-521-8215-6

Om denne boka

I Brakk møter vi igjen hovudpersonen Geir ti år etter at Nyryddinga slutta. Geir er altså eldre og faren er død. At faren er borte og garden seld, har gått usedvanleg sterkt inn på Geir. Han taklar sorga ved å kjøpe seg eit lite småbruk der han nesten jobbar vettet av seg. Men mora vil helst det annleis. Ho vil at han skal komme seg vekk frå garden.

Boka toppar seg i eit for hovudpersonen eksistensielt val: Skal han halde fram på bruket, eller skal han avvikle drifta? På mange vis går Geir inn i sin eigen fars plass, og gjentek farens bevegelsar og tankar i sterk grad.

Brakk er ei nydelig og sterk skildring av ein grensetilstand der eit menneske i ekstrem grad lever mellom fortid og notid og mellom opplevinga av seg sjølv og bildet av ein annan – far.

Sigmund Løvåsen

Brakk

Roman

Tikka vrengte leppene og bar seg. Ho hadde lagt seg og kava med bakbeina i høyet da veane kom. Ei tikke i nabobingen stakk hovudet gjennom sprinklane og snusa på vassposen som hang frå den raude, oppsvulma kusa. Nye vear utan at nos eller klauver kom til syne. Vassposen vart sunnriven mot veggen, så blodvatnet rann over støvlane mine. Eit lam kom dansande bortetter fôrbrettet, stoppa og såg inn i bingen på meg og tikka. Sto der eit par sekund i alvoret, før det dansa vidare i leiken.

Tikka stabba seg på beina att og raska i seg av høyet eg hadde strødd ut i bingen. Ho hadde drivi på ei god stund sia første vatnet kom. Det var på tide at det skjedde noko snart. Eg gjekk bort i bøtta med varmt vatn og vaska høgre armen. Nedi bingen att pressa eg tikka inn i eit hjørne, strauk ho over ryggen og godtala med ho før eg førde inn handa. A da, så sø’n, så fine prillen. Ho vrengte auga og kasta hovudet bakover da eg var godt inne i det varme, blaute hòlet med handa. Eg pressa handa forsiktig lenger inn. Den stramme opninga kring underarmen. Eg fekk tak i blaut, stutt ull. Det var ryggen på lammet, det låg på tverke. Ville ikkje klare seg lenge, om det da framleis var liv i det. Eg følgde ryggen opp åt nakken og fann fram åt hovudet. Lenger nede fann eg frambeina og byrja å dra. Eg stoppa opp litt. Fann attende åt hovudet og heldt det i handa mi. Kjente på det. Såg utapå tikka som sto og stønna. Prøvde å finne ut kor langt inne i ho eg var. Eg kjente nesten ikkje armen min der inne, han gjekk i eitt med alt det varme. Eg rørde på fingrane. Strauk over hovudet og augelokka på lammet.

Ta på det ufødde. Vera der med det, ei lita stund.

Lammet låg livlaust på golvet. Tikka hadde lagt seg, men strekte halsen for å nå bort. Ho sleikte i seg fostervatn. Eg tok ein dott med høy og reinska bort litt slim frå nosa på lammet. Eg fekk inn ein finger i munnen på det og opna det vesle gapet. Det var eit bækarlam, det var nokre små ballar mellom beina på han alt. Stort og fint. Sikkert eit godt slakt åt hausten viss det fekk leva.

Eg bles inn i munnen på han og klapsa til den slappe, blaute kroppen utan at han reagerte. Tikka strekte halsen og ville ha han bortåt seg. Eg løfta han opp etter frambeina og kjørde han ned i ei bøtte med kaldt vatn. Det rykte i skrotten, han hosta eit par gonger, så var pusten i gang. Han rista på hovudet og breka med tynn, pistrete stemme.

Eg la han framfor tikka så ho skulle få ta fatt på vaskinga. Ho sleikte i seg. Det tok ikkje lang tid før lammet var reint. Han var slapp etter strabasane, men var allereie på leit etter spenar i halsulla på mor si.

– Tverken.

Auga såg mot meg. Han skulle heite Tverken etter måten han låg i mor si på. Eg strauk han over det blaute, varme hovudet, gjekk ut av bingen og lét dei få drive på for seg sjølve. Eg tørka av meg litt slim på dressen, lente meg mot veggen og såg på dei to som pusta ut etter strida. Eg hadde hjelpt ein liten stakkar til livet. Godt å finne att roa etter dei få sekunda med det livlause i hendene.

Tverken gjorde sine første forsøk på å koma på beina. Han sette under seg dei lange spinkle pinnane før han dreiv i golvet att, men det skulle ikkje mange forsøka til før han sjangla seg innunder tikka og fann att juret. Der hang han ei god stund før han deisa over ende og vart liggande. Eg gjekk inn til dei og kjente på magen til tikka, ho hadde nok ikkje fleire. Til slutt la ho seg ved sida av lammet og sovna.

Det var siste lammet denne våren. Eg gjekk opp på fôrbrettet og såg utover. Mine. Ti tikker og fjorten lam. I fjor haust hadde eg kjøpt tikkene, i november hadde eg lånt ein bækar eit par vekers tid, og no sto dei her. Eit par av dei var oppe og drakk vatn, elles stilt. Berre nokre kjevar som gjekk og gjekk.

Eg gjekk ut på tunet. Det hadde byrja å lysne, klokka var sikkert seks allereie. Eg stelte meg under låvebrua og pissa. Pusta i meg den friske morgonlufta og såg mot huset. Torpet hadde ikkje vori rare greiene da eg kjøpte det. Var ikkje rare greiene no heller, men det skulle bli. Fjøset var det første eg hadde sett i stand. Som dei gamle nybrottsmennene som først sette opp fjøs og låve, og budde der til dei fekk opp våningshuset. Eg hadde budd hos mor, men lell. Gråtorpet kalla folk det. No låg det i solrenninga og var gråare enn nokon gong.

Den lunkne termoskaffien gav litt varme mens eg venta på at det skulle ta skikkeleg fyr i omnen. Berre ein dryg time til eg måtte ut og fôre. Eit par timar til skulen starta. Eg orka ikkje dra dit i dag heller. Snart tre år på tømrarlinja. Det fekk klare seg. Eg hadde nok å ta tak i på torpet. Dei kunne sjå litt gjennom fingrane med fråværet i lamminga, sa dei. Men eg måtte snart dit att no, koma meg gjennom dei siste vekene og nokre eksamenar før eg kunne ta fatt for alvor.

Det var stilt. Berre så vidt eg hørde elva. Eg såg fram mot at ho opna seg meir, at elvesuset låg der trygt i bakgrunnen dag og natt. Vatn som rann. Rørsle og lyd.

No drog jøtulen i gang så han rista. Eg satt ei stund og berre stira inn i trekken. Hørde på knitringa og såg på flammene. Skjenkte i litt meir kaffi og sette meg ved vindauget. Eit par talgoksar kom og gauv laus på ein talgbolle eg hadde hengt ut. Dei fekk laus kvar sin bit og flaug sin veg. Mange ein skulle hjelpe til livet. Eg vart sigen da varmen kom i rommet. Auga seig att. Eg la hovudet mot armane mine på bordet. Lamminga var over no, åt natta kunne eg sova i eitt.

Eg vakna og såg på klokka. Hadde sovi ein dryg halvtime. Eg tørka bort ein sikldam frå bordet med skjorteerma. Slo i meg den siste kaffien, drog fjøsdressen over skuldrene att og gjekk ut. Det var liv i fjøset. Det stampa i klauver mot golvet. Lam som skreik på mor si. Eg gjekk inn åt dei og skrudde på lyset. Dei som låg og kvilte, spratt på beina, såg på meg og lurte på om det var lamming på gang, eller om det endeleg var mat å få. Eg tok til å koste og pynte opp litt. Somme av lamma dansa kring beina mine. Tikkene pressa seg mot fôrbrettet og såg opp på meg. Her var i alle fall auge.

Dei kasta seg over mjølet eg delte ut. Vart svoltne av å gå svangre, føde ungar og gi mjølk. Dei jafsa i seg, reinsleikte brettet og kika opp på meg etter meir. Eg vrengte hyssingen av eit bar buntar og spreidde utover. Tikkene bora hovudet langt ned i høyet og åt. Same om auga sitt på folk eller sauer. Eg lo av meg sjølv. Eit par av sauene kika opp på meg att. Dei tykte eg var rar no. Du er rar no, sa dei.

Eit par tak med øksa, og dei tynne granene gjekk i bakken. Eg kvista dei oppetter og kappa av toppen. Det var lenge til eg hadde bruk for dei, men det vart nok anna å drive med til sommaren om eg ikkje skulle hogge hesjestaur òg. Eg sette dei til tørk bortunder ei større gran. Kvessinga fekk eg ta sia. Åtte staurar vart det, eg trong vel ikkje meir enn det dobbelte åt det vesle eg skulle hesje. Det lukta av ferskt granvirke og bar kring meg.

Det kom ein bil oppmed torpet. Eg sanka saman ein del av dei største kvistane og bar dei med meg mot husa, vadde gjennom den rotne snøen. Bilen til mor sto på tunet. Det var lenge sia ho hadde vori her no. Var vel helst bror som hadde masa seg til ein tur.

Eg breidde ut granbaret framom trappa, tørka av meg på beina og gjekk inn, men det var ingen der. Det hadde slokna ut i omnen, og eg la innpå att eit par kubbar før eg gjekk ut på trappa. Ingen stemmer frå fjøset, berre dei vanlege lydane av klauver og breking. Drypp frå taket, varm vårvind gjennom skogen. Lukt av fjøs og ferskt bar. Eg gjekk over tunet og opna fjøsdøra forsiktig. Bror satt på fôrbrettet og prøvde å lokke til seg nokre halvredde lam. Dei var ikkje vane med andre enn meg. Mor sto og lente seg mot eine bingen og glåmte ut gjennom vindauget. Bror fekk eit lam bortåt seg, heldt det fast og såg opp på mor. Sjå, sa han, men mor såg ikkje. Mor i si eiga verd, og bror usikker ved sida av. Strauk over lammet. Såg ut gjennom vindauget.

Ho likte ikkje å vera her, kom berre viss det var noko spesielt. Skjønte ikkje korleis eg kunne bu her. Det var det ingen som gjorde.

Eg sto der berre. Såg ut av vindauget, eg òg. Prøvde å finne ut kva mor såg mot. Skogen og åsen på andre sida av elva. Han såg oss no, slik vi sto og satt i fjøset. Han såg korleis mor glåmte og bror stelte med lamma. Han såg meg der eg sto. Du ser meg no. Ser korleis eg har stelt meg. Du ser mor. Du skjøner, du veit kvifor eg er her, kvifor eg gjer som eg gjer.

Eg drog att døra bak meg, og dei snudde seg. Eit stort smil frå bror. Han sleppte lammet og kom mot meg, var glad for å sleppe ut att frå noko han ikkje heilt skjønte. Mor òg såg på meg. Ho skjønte at eg hadde stått der og sett på dei ei stund. Det var som om ho ville seie noko. Eg hadde sett ho slik ho ikkje ville at eg skulle sjå ho. Ho sleppte karmen ho hadde haldi i, og kom mot meg.

– Vi tenkte vi skulle hit ein tur.

– Ja.

– Vi har med gryte, sa bror.

– Tenkte vi kunne eta middag i lag, sa mor.

– Fint. Det er fint.

– Du har gjort det fint her.

Vi såg rundt oss. Lammet bror hadde stelt med, kom bort og ville ha meir kos. Mor løfta det opp, strauk over ulla, men heldt blikket mot meg. Blikket hennar forsvann ikkje ut, tankane flaug ikkje bort. Ho var ikkje slik at ho forsvann i tankane. Ho var her og no. Sa slike ting som at ho tenkte vi kunne eta middag i lag. Drog oss ikkje med bakover i minna og tankane. Far og eg brukte å breie over kunstgjødsla før vinteren. På presenningen la vi digre steinar så han ikkje skulle flyge med vinden. Mor la ned steinar. La dei ned med blikka sine, med orda sine, med rørslene sine. Du har gjort det fint her, sa ho. Du har gjort det fint her, her og no. Far ville breie over det heile. Strekke heile den gamle, grøne presenningen over og trille dit eit trillebårlass med stein. Saman la vi dei ut på presenningen.

– Eg må merkje lamma i dag.

– Eg kan hjelpe, sa bror.

– Går inn og lagar litt mat, eg, da, sa mor.

Ho gjekk nærmare meg. Plukka bort noko høyrusk frå aksla mi.

– Du ser trøtt ut. Du slit deg heilt ut, sa ho.

– Det går bra, sa eg og prøvde få fram eit lite glimt av overskot i auga.

– Eg går inn, eg, da, sa mor.

Vi starta med inste bingen. Bror løfta opp og heldt fast lamma. Eg smurde inn merka med pyrisept, festa dei i tonga og klemde dei gjennom dei tynne øra. Somme av lamma skreik og rykte til. Eit par av dei byrja å blø. Dei rista litt på hovudet og kjente på dette eine øret som hang meir ned enn det andre. Så spratt dei vidare, eller saug seg på juret åt mor si, mens eg skreiv dei inn på lista og bror plukka opp eit nytt.

Vi sa ikkje stort. Eg berre viste han korleis han skulle halde dei fast. Han var elleve år no. Hadde aldri vori med på dette før. Eg hadde lært det av far da eg var litt yngre enn bror var no. Eg hadde stått der og haldi lamma mens far trykte merka gjennom øra på dei. Så hadde han spurt om eg ville prøve. Trykk hardt og bestemt, sa han. Eg fekk den store tonga i handa, far heldt lammet. Tonga var varm etter hendene til far. Eg tok det vesle øret inn mellom dei to piggane, førde det innover til far nikka. Trykte til, men stoppa for tidleg. Eg sleppte opp att tonga. Øremerket hang og slang mens lammet kava med beina mellom dei sterke armane til far. Han tok tak i merket og drog det ut att. Lammet skreik og blødde. Ei stor flenge. Eg sto framleis med tonga i handa. Far tok ho, sette i eit nytt merke, klemde det fast i det andre øret. Han heldt opp eit nytt lam og bad meg prøve ein gong til.

Bror og eg kom til siste bingen.

– Vil du prøve? sa eg.

Han svara ikkje, men eg gav han tonga.

– Trykk hardt og bestemt, sa eg og løfta opp eit lam.

Eg såg kor redd eg var da far sto der med lammet. Eg skalv med den store tonga i hendene. Skulle merkje denne vesle, levande skapningen. Klyppe hòl i han. Dei usikre hendene som tok tak i øret, som førde dei skarpe piggane innover den tynne brusken med små, mørke blodårer.

Eg nikka og bror klemde til. Lammet sprella litt i armane mine, men vart raskt roleg. Øremerket satt slik det skulle. Bror tviheldt på tonga ei stund.

– Det kan vera ditt, lammet, sa eg.