Astrid Sverresdotter Dypvik

Det var DDR

Forteljingar om eit nedlagt land

Oslo

© Det Norske Samlaget 2012

www.samlaget.no

Tilrettelagt for eBok av BookPartnerMedia, København 2012

ISBN 978-82-521-8303-0

Om denne boka

3. oktober 1990 vart DDR lagt ned og Tyskland samla. Det var slutten for statssosialisme, Berlinmuren og Stasi, men også for eit samfunn utan arbeidsløyse. Denne boka byr på forteljingar om det som er att etter DDR i dag. Her møter du folk med merkelege, opprørande og triste historier. Alt frå stasimedarbeidarar og leiande personar i kommunistpartiet, til menneske som vart offer for eit brutalt diktatur. Alle desse historiene har sin plass i den store forteljinga om DDR.

Astrid Sverresdotter Dypvik

Det var DDR

Forteljingar om eit nedlagt land

Oslo

Innhald

Forord

  1 Operasjon virus

  2 Tre forteljingar om eit land som ikkje lenger finst

  3 Redningsmannen

  4 Mario Rölligs tre liv

  5 Ei anna sanning om DDR

  6 Lothar de Maizières smil

  7 Dei nye meneska

  8 Ei sosialistisk innstilling til livet

  9 Ingenting å angre på

10 Døden i arkivet

11 Det som er att

12 Jochen og Jürgen

13 I blindsona

14 Dei som stal historia

Notar

Litteratur og kjelder

Takk

Forord

23. august 1990 vedtok DDRs parlament å leggje ned landet. 3. oktober var dagen då det skjedde. DDR vart lagt ned og Tyskland samla igjen.

Det var enden på DDRs statssosialisme. Det var slutten for samfunnet som hadde bygt Berlinmuren og Stasi. Det var også slutten for eit samfunn utan arbeidsløyse. Alt dette gjekk inn i historia, men det gjekk ikkje inn i det nye Tysklands historie. Det høyrde til i historia om eit anna land, DDR.

Samlinga skjedde ikkje utan protestar og motførestellingar. Heller ikkje i dag, så mange år seinare, er tyskarane blitt einige om kva DDR var, eller kva avgjerda om å avvikle landet DDR har hatt å seie. Tyskland er på mange vis framleis eit delt land. Det finst svært mange ulike vurderingar av kva som er verdt å minnast for ettertida. Tyskland er langt frå ferdig med å forhandle om kva DDR eigentleg var.

Denne boka byr på forteljingar om det som er att etter DDR. I boka møter lesaren nokre av dei som ønskjer å påverke landet DDRs ettermæle. Det er folk med merkelege, opprørande og triste historier. Det er folk med klare oppfatningar og sterk overtyding. Dei er svært ulike. Men dei har noko til felles. Alle har levd i det landet som ikkje finst lenger, og alle har sine ting som dei vil skal bli hugsa i den store forteljinga om DDR.

1   Operasjon virus

Den lyshåra kvinna som sit på andre sida av kafébordet, verkar så forunderleg sart. Ho er slett ikkje slik eg hadde førestelt meg. Smilet då ho strekte fram handa og sa: «Eg er Vera Lengsfeld», verka nesten sjenert. Handtrykket var så lett, så lett. Ho er lita og tynn. Den litt spisse stemma hennar gir eit skjørt inntrykk.

– Då DDR forsvann, starta ein kamp om historia. Det er den kampen eg kjempar no. Eg kjempar mot alle dei som seier at «det var jo ikkje så gale». For det var det, seier ho. Ho ser alvorleg på meg, insisterande. Etter kvart som ho snakkar, verkar ho meir som den dama eg hadde venta å møte, energisk og svært bestemt.

– Folk har ikkje forstått at det var eit diktatur. Dei forstår ikkje kva eit diktatur eigentleg er. Det var ikkje eit mildt diktatur, eit kosediktatur. Det var eit stramt og autoritært diktatur, seier ho og klaskar handa lett i bordet for å understreke poenget.

Historia om Vera Lengsfeld og ektemannen hennar, Knud Wollenberger, er ei historie om det som heldt DDR-verda i hop. DDR var ein stat som ville vite alt. Vera Lengsfeld var ei kvinne som var særskilt interessant for Stasi. Knud Wollenberger leverte jamleg rapportar om henne. DDR var ein stat der privatliv reint prinsipielt vart rekna som noko suspekt. Om ein ville halde noko hemmeleg, så var det vel fordi ein hadde noko å skjule. Sviket, eller meir presist, ideen om sviket, er heilt grunnleggjande i historia om DDR. Statens stadige jag etter å avsløre svikarar og avvik gjorde DDR til eit land der eit kva som helst svik var mogleg. Å vere lojal mot staten føresette svik i privatlivet. Viss ein fekk nyss om at nokon planla noko eller tenkte tankar som politiet eller partiet kunne ha interesse av å vite om, måtte ein velje side: staten eller familie og vener. I DDR valde mange staten. På slutten av 1980-talet var 175.000 DDR-borgarar informantar for Stasi.¹ Det gjorde DDR til det mest gjennomkontrollerte samfunnet i austblokka. Ingen var utanfor mistanke. Mistrua til privatliv strekte seg inn i dei øvste partikrinsane. Kommunistkadrane var dei som vart aller strengast overvaka.

Slik Stasi såg det, fanst sviket overalt, og der det ikkje fanst, kunne dei finne det likevel. I dag vitnar det enorme arkivet etter Stasi om overvakingssystemet i DDR. I kjølige kjellarrom rundt om i heile det tidlegare DDR står hylle på hylle med nitid ført dokumentasjon. I desse hyllene finst rapportar frå foreldre somtysta på barna sine, brør somsveik kvarandre, og vener som spionerte på vener. Ein finn også dei rapportane Vera Lengsfelds eksmann, Knud Wollenberger, leverte til føringsoffiseren sin. I ein av rapportane fortel han om den dåverande kona si at «familien betyr alt for henne, særleg barna». Vera og Knud Wollenberger fekk to barn saman. Då dei gifta seg, hadde han vore informant for Stasi i ni år.

På slutten av 1980-talet rekna Stasi Vera Lengsfeld som ein av dei 60 farlegaste personane i landet. I eit internt notat vart ho karakterisert som ein «fanatisk og uboteleg fiende av sosialismen». Men det var lite i Vera Lengsfelds oppvekst som peika fram mot at ho skulle hamne på lista over DDRstatens verste fiendar. Ho er fødd i 1952 og voks opp i det som i DDR heitte «ein god sosialistisk heim». Faren var Stasi-offiser, mora var lærar. Begge elska landet sitt. Dei fortalde dotter si at DDR var den beste staten i verda fordi dei hadde sosialisme. Dei sa at DDR var ein rettvis og moralsk høgverdig stat, utan undertrykking, utan korrupsjon og utan maktmisbruk. Vera Lengsfeld spøker med at det var foreldra som gjorde henne opposisjonell. Ho trudde nemleg på det ho fekk høyre. Det skapte ei stor fallhøgd for det reelt eksisterande landet.

– Viss dei ikkje hadde gitt meg slike forventningar til landet, så hadde eg heller ikkje blitt så skuffa, seier ho og ler litt.

Sjølv meiner ho at kvelden 30. april 1968 var avgjerande for kven ho valde å bli som vaksen. Ho var 16 år gamal. Det var ein varm vårkveld, og ho gjekk gatelangs i Aust-Berlin saman med Moran. Han var ein oppsiktsvekkjande kjekk gut med mørke auge og skinande svart hår. Godt kledd var han også, med sine vestlege blå dongeribukser av det slaget som alle i Aust-Berlin trakta etter, og som ingen fekk tak i. Moran var ein slik som folk snudde seg etter på gata. Han var Vera Lengsfelds første kjærleik og son av ein diplomat ved den jugoslaviske ambassaden. Det var seint. Vera og Moran skulle akkurat til å seie god natt då ein kvit og grøn politibil stoppa og bad det unge paret om legitimasjon. Moran tok passet sitt ut av lomma og fekk eit surt geip til svar då politimannen forstod at han var utanlandsk statsborgar. Vera hadde ingenting å vise fram. Ho hadde late veska bli liggjande att heime denne lyse kvelden. Dermed vart ho kommandert inn i politibilen. Ho måtte bli med på stasjonen «for å oppklare saka». Der vart det murring og hovudristing då ho sa adressa si. Ho budde nemleg på ei såkalla sperra adresse. På slike adresser budde berre politi og militærpersonell, slike som bar våpen i tenesta. Ein politimann køyrde henne heim. Han sa ingenting til henne i løpet av turen, men han følgde med heilt til ytterdøra. Der pressa han fingeren hardt mot ringeklokka. Vera Lengsfelds far opna, kledd i pyjamas. Han såg trøytt ut. «Kameratmajor, vi fann dotter di ute på gata saman med eit kapitalistisk element,» sa politimannen. Han la til at Jugoslavia er «så godt som eit kapitalistisk land». Før han gjekk, høyrde Vera at han sa: «Viss dette skjer igjen, vil det få konsekvensar.» Ho forstod at trugsmålet ikkje gjaldt henne. Det gjaldt faren. Vera snudde seg mot far sin. I ansiktet hans såg ho noko ho aldri tidlegare hadde sett. Han var redd.

Denne kvelden vart byrjinga på slutten av ei kjærleikshistorie. Den gav også mykje å tenkje på: faren som vart redd, at politiet berre kunne buse inn på denne måten, mistilliten mot Morans familie. Ho kunne ikkje skjønne kvar denne mistrua kom ifrå.

Foreldra til Moran hadde begge vore Tito-partisanar under krigen.

– Familien var sosialistar, dei var krigsheltar, og så skulle ikkje eg få lov til å vere i lag med dei, spør ho ut i lufta, som om svaret på spørsmålet framleis opprører henne.

Tre månader etter turen på politistasjonen fekk ho meir å tenkje på. 21 august 1968 invaderte Sovjet Tsjekkoslovakia for å slå ned Praha-våren.

1981 var første gongen ho gjekk ope ut. Då var ho 29 år. Ho skreiv under på eit opprop mot sensur av forfattarar. Oppropet vart sendt til pressa både i aust og vest. DDR-pressa nemnde sjølvsagt ingenting om protesten. Heller ikkje den vesttyske pressa viste særleg interesse. Det var rettnok ein open protest, noko som var uvanleg i DDR, og det handla om sensur og kjende forfattarar. Men namna på dei som hadde skrive under, var ukjende, og ikkje var dei særleg mange heller.

Fram til ho sette namnetrekket sitt på protestbrevet, hadde Vera Lengsfeld prøvd å tilpasse seg, om enn stadig meir motvillig. Som 20-åring gjekk ho inn i partiet. Ho studerte filosofi ved Humboldtuniversitetet. Sidan fekk ho jobb i Akademie der Wissenschaften, vitskapsakademiet som også var landets fremste forskingsinstitusjon. På overflata kunne det gjennom heile 1970-talet sjå ut til at ho var blitt den mønsterborgaren foreldra hadde oppdratt henne til å bli. Men ho levde eit hemmeleg liv. Ho hadde kontakt med utlendingar frå kapitalistiske land og med dissidentar, ho las forboden litteratur og planla å rømme frå landet. Då ho skreiv under på oppropet, visste ho at det ikkje var nokon veg tilbake. Namnet hennar var ute og ville ganske snart hamne på diverse lister over regimekritikarar.

– Eg hadde ei underleg kjensle då eg skreiv under. Eg var redd, samstundes var eg heilt sikker på at dette skulle eg gjere. Akkurat denne kjensla hadde eg med meg heilt til muren fall, seier ho.

I dag seier ho at det som fekk henne til å protestere, var at ho var ein tillitsfull person. Ho trudde at det var vits i å krevje reformer, og at ein kunne oppnå noko gjennom å protestere. Det ho ville, var likevel noko heilt anna enn det Stasi trudde at ho ville. Ho tenkte aldri på at regjeringa skulle styrtast, eller at landet skulle oppløysast.

– Eg ville berre arbeide for å få litt meir rom, litt meir fridom. Eg ville gjere DDR til ein litt meir menneskeleg stat, seier ho.

Ho tenkte grundig gjennom kva det å stå fram som ein dissident ville få å seie for henne personleg, før ho skreiv under.

– Eg tenkte at eg visste kva eg gav meg ut på. Eg visste at eg kom til å miste jobben. Men eg hadde spart nokre pengar, og eg hadde uansett tenkt å forlate landet om ikkje så lenge. Eg planla å leve av sparepenganemine fram til eg kunne reise.

Planen om å flykte gjekk i vasken. Vera vart verande. Men ho hadde kalkulert rett. Ho mista jobben i vitskapsakademiet. Men ho var likevel heldig, for ho fekk ein ny jobb kort tid etter. Denne gongen som redaktør i eit forlag som gav ut barne- og ungdomslitteratur.

Knud Wollenberger var matematikar og jobba for Veras gamle arbeidsgivar, vitskapsakademiet. Nett slik Vera hadde gjort. Han var også ein annleistenkjande, han sa iallfall at han var det. Vera møtte han på sommarferie på øya Rügen i Austersjøen. Ho elska han frå første stund. Han sa at han elska henne. Berre nokre korte veker etter at dei møttest, vart dei sambuarar. Før året 1981 var omme, gifta dei seg. I 1982 vart sonen Jacob fødd. I 1984 kom Jonas.

Veras nye mann var dansk, passet hans var iallfall dansk. Mor hans òg. Han vart fødd i København i 1952, det same året som Vera. Den berømte hjarteforskaren Albert Wollenberger var far hans. Albert Wollenberger er særleg kjend for å ha utvikla ein revolusjonerande teknikk for lynrask nedkjøling av hjartevev. The Wollenberger clamp, som var det namnet teknikken vart kjend under, vart teken i bruk i forskingslaboratorium over heile verda. Albert Wollenbergers publikasjon om rask nedkjøling av hjartevev frå 1960 vart det mest siterte vitskaplege arbeidet frå ein DDR-forskar nokon gong.

Albert Wollenberger hadde ein omflakkande vitskapleg karriere. Han var jøde og kommunist, difor rømte han frå Tyskland då Hitler tok makta i 1933. Den medisinske utdanninga si tok han ved Harvard. Etter krigen var det forfølginga av kommunistar som fekk han til å gi opp USA til fordel for Skandinavia. Då han valde å busetje seg med familien i DDR, vekte det internasjonal oppsikt. DDR-regimet rekna det som ein propagandasiger. Difor såg dei gjennom fingrane med at kona hans nekta å bli underlagt dei same reiserestriksjonane som styrte vanlege DDR-borgarar sine liv. Ho heldt fast på det danske passet sitt, og ho insisterte på at også vesle Knud måtte få halde på den danske statsborgarskapen sin.

Både den berømte faren og den danske mora er viktig for å forstå Knud Wollenberger. Alt som barn må han ha hatt ei kjensle av å vere noko for seg sjølv. Dei reglane som gjaldt for andre i DDR, gjaldt ikkje for han. Ulikt den jamne DDR-borgar kunne han reise akkurat dit han ville, til Danmark, til Vest-Tyskland, ja, til og med til USA. Det danske passet var nøkkelen. Den berømte faren gav han kontaktar og innpass over heile verda. Det var også reiseverksemda, og dei mange høgtståande internasjonale kontaktane, som gjorde at Stasi i første omgang fatta interesse for Knud Wollenberger. Tryggingspolitet ville ha opplysningar om reisene og dei utanlandske omgangsvenene hans. Knud Wollenberger stilte seg til disposisjon. I 1972, tjue år gamal, skreiv han under på ei erklæring der han forplikta seg til å bli informant for Stasi. I kartoteket til tryggingspolitiet fekk han dekknamnet IM Donald.²

Ekteparet Vera og Knud Wollenberger vart kampfellar i borgarrettsrørsla. Ho i fremste rekkje, energisk, synleg og velformulert. Han litt i bakgrunnen, men alltid med. Engasjementet deira såg ut til å vere ustoppeleg. Det aller meste gjekk føre seg i og rundt kyrkja i Berlin-bydelen Pankow. Kyrkja var sjølve ryggrada i demokratikampen i DDR. Som den einaste institusjonen i landet med ein viss grad av sjølvstende trekte kyrkja dei såkalla annleistenkjande til seg. Om det var anarkistar, pasifistar, demokratar eller reformkommunistar, alle fann plass i kyrkja. Gruppa til Vera og Knud Wollenberger, den såkalla Fredskrinsen i Pankow, er ei av dei mest segnomsuste demokratigruppene i DDR. Dei brukte det vesle spelerommet som fanst i DDR, til å arrangere diskusjonskveldar om emne som miljøvern, fred og bibelhistorie, publisere tekstar og delta i offentlege markeringar. Dei brukte aldri slagord om demokrati eller ytringsfridom. Men det dei gjorde, var nok til at gruppa vart peika ut som ein potensielt svært farleg statsfiende.

Stasi var ein del av kvardagen for folk i fredsgruppa. Nærværet deira var inga hemmelegheit. Det var ope og synleg. Ofte troppa Stasi-folk opp på møte i kyrkja. Gutane frå Stasi var lette å kjenne att, fortel Vera. Dei var alltid kortklypte og hadde kroppar som fortalde om harde økter på styrkerom. Dei brukte alltid skjorter med nystrokne, stive snippar. I tillegg var dei i overkant presise. Om det var annonsert at møtet skulle byrje klokka 1900, stod dei og trippa utanfor kyrkja alt klokka 1850. Dei klarte aldri å venne seg til at det aldri skjedde noko før ein halv time etter det annonserte starttidspunktet. Dei kunne ikkje ha vore meir forskjellige frå aktivistane i fredsgruppa. Dei føretrekte lurvete dongeri, lett krøllete skjorter og bustete frisyrar. Aktivistane var meir interesserte i sigarettar enn i styrketrening.

Stasi-gutane valde ulik strategi. Nokre gonger sa dei ingenting. Dei berre sat heilt stille og skapte ei guffen stemning. Andre gonger kverulerte og krangla dei om kvar minste detalj, på dagsorden, møtestyring, på det møtedeltakarane sa, eller klaga på kaffien. Slik klarte dei å hindre gruppa i å gjere det dei var komne for å gjere. Stasi markerte tydeleg at dei følgde med på kva som føregjekk i familien Wollenberger. Nokre gonger kunne det stå tre parkerte bilar utanfor bygardsleilegheita. I kvar bil sat Stasi-menn og skulte mot døropninga. Dei sat der utan å gjere noko forsøk på å skjule seg. Vera fortel at familien ofte lo litt av overvakarane som heldt til utanfor huset. Var dei verkeleg så dumme at dette var måten dei dreiv overvaking på? Ein haustkveld då ho hadde huset fullt av gjester, bestemte Vera seg for å spele dei eit lite puss. Ho gjekk ut i den mørke gata med kaffikanne og koppar. Så gjekk ho bort til den fremste bilen, banka på vindauget og spurde mannen som sat bak rattet om han ville ha ein kopp.

– Eg sa til dei at det måtte jo vere litt trist å sitje der ute i mørket i time etter time, medan vi sat inne og hygga oss med kaffi og kaker. Å latterleggjere dei var ein av strategiane våre for å takle det, fortel ho.

Mannen i trabanten vart synleg pinleg berørt over tilbodet om kaffi. Han svarte raskt nei takk, før han rulla opp vindauget. Ho lo for seg sjølv då ho nokre sekund seinare gjekk inn døra i bygarden medan ho høyrde lyden av tre trabantar som sette i gang motoren for så å sakte køyre ut frå gata hennar.

Stasis usynlege nærvær var meir uhyggeleg. Vera hugsar ein vårdag midt på 1980-talet. Det var ein solskinsdag. Ho gjekk ut på føremiddagen for å sjå til bikubane sine. Honningproduksjon var noko familien Wollenberger hadde sett i gang fordi Vera i 1984 på nytt mista jobben. Denne gongen følgde eit yrkesforbod i kjølvatnet. Det var ikkje mogleg å få nokon ny jobb som svarte til utdanninga hennar. I staden for å bli skorsteinsfeiar eller lagermedarbeidar valde Vera å melde seg opp som teologistudent. Birøkta byrja ho med for å tene litt pengar til familien. Denne spesielle føremiddagen var ein lys solskinsdag. Etter at ho hadde sett til biene, møtte ho ektemannen. Dei åt nistepakkane sine saman ute i sola. Då ho kom heim att, fann ho ytterdøra open. Inne i stova var møblar velta og skap opna. Men det verste var arbeidsrommet. Bøkene var tekne ut av hylla og låg slengde rundt i rommet. Skuffer var opna og innhaldet kasta utover golvet. Då ho såg nærare etter, viste det seg at ingen verdisaker mangla. Ho sakna ikkje ein einaste liten lapp med notat. Ho spurde naboane, men ingen hadde sett noko.

Innbrotet i leilegheita høyrde til nivå 2 av Stasi-overvakinga. Det var ein del av Stasis subtile psykiske terror. Saman med oppmøtet i kyrkja og bilane utanfor leilegheita var innbrotet ein del av ein større plan. Planen var klekt ut av to Stasi-oberstar, ein oberstløytnant og ein major. Tiltaksplanen for fredsgruppa hadde namnet Operasjon hyklarar. Stasimennene hadde også laga ein eigen plan som berre handla om Vera. Den hadde opphavsmennene døypt Operasjon virus. Tanken bak Operasjon hyklarar og Operasjon virus var den same. Den eller dei som var målet for planane, skulle gjerast usikre på seg sjølve. Omdømmet deira skulle svertast, og dei skulle systematisk tilførast nederlag både i privatlivet og på jobben. Slik skulle medlemmene i fredsgruppa gjerast einsame, isolerte og fulle av mistillit. Målet var at dei skulle grave seg ned i sine eigne problem heller enn å springe rundt og snakke politikk. Vera var ikkje den einaste i gruppa som Stasi vigde ein eigen tiltaksplan til. Det vart laga ein eigen plan for kvar einskild gruppemedlem. Planane hadde namn som Operasjon svindlar og Operasjon svikar. I dei individuelle tiltaksplanane analyserte Stasi styrkar og svakheiter hos den overvakte. Dei laga lister over sårbare punkt hos den einskilde, så prøvde dei å finne tiltak som ramma akkurat der det gjorde mest vondt. Den viktigaste leverandøren av bakgrunnsmateriale for Operasjon virus var ein viss IM Donald. Men alt dette fann Vera først ut i 1992, då ho las gjennom si eiga Stasi-mappe.

Alle dei som vart ramma av det, merka verknaden av Operasjon hyklarar og alle dei andre små sideoperasjonane, sjølv om dei ikkje visste at det var det dei vart utsette for. Dei mista jobbar, fekk yrkesforbod og vart vane med å høyre dei villaste rykte om seg sjølve. Rykta kunne handle om utruskap, alkoholisme og andre lite flatterande ting. Eit rykte som stadig gjekk innetter i Fredskrinsen, var at ein av dei i hemmelegheit var informant for Stasi. Ei stund var mistanken retta mot Vera, ein annan gong mot ei av dei nære veninnene hennar. Mistilliten blømde mellom gruppemedlemmene.

Tidleg om morgonen 17. januar 1988 vart Vera Lengsfeld arrestert. Dette var dagen for den årlege minnemarsjen for Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht.

Luxemburg og Liebknecht grunnla det tyske kommunistpartiet 1. januar 1919. 15 dagar seinare vart dei drepne av paramilitære troppar etter det såkalla spartakistopprøret, eit mislukka forsøk på ein tysk sosialistisk revolusjon. I DDR vart Luxemburg og Liebknecht dyrka som martyrar for arbeidarrørsla og æra med ein årleg minnemarsj. Vera Lengsfeld og hennar kumpanar hadde ein hemmeleg plan for dagen. Dei ville bruke Luxemburgs eigne ord mot kommunistpartiet. Difor hadde dei fått laga eit banner med eit sitat av Rosa Luxemburg på. Teksten var: «Fridom er alltid fridommen til den annleistenkjande.» Ho rakk aldri å rulle ut det banneret. Ho vart hanka inn av Stasi då ho var på veg bort til demonstrasjonen.

Stasi hadde sine eigne store planar for denne dagen. Dei planla det dei kalla ein halshoggingsaksjon. Det store trollet, altså opposisjonen, skulle miste hovudet. Planen var å arrestere alle leiande borgarrettsaktivistar i Berlin på same dag og truge dei med lange fengselsstraffer om dei nekta å bli sende ut av landet. Når resten av opposisjonen såg korleis leiarfigurane deira ein etter ein svikta kampen og reiste vestover, skulle dei miste motet. Det endelege resultatet av den store halshogginga skulle vere at opposisjonen blødde ut, tørka inn og forsvann.

Slik gjekk det ikkje. Arrestasjonane vart i staden opptakta til det mest omfattande opprøret i DDR på fleire tiår. I meir enn 30 byar vart det halde støttemarkeringar og gudstenester for dei arresterte. Kveld etter kveld møtte aktivistar opp på torg og i kyrkjer for å protestere. Stasi hadde likevel kalkulert rett på enkelte punkt. Dei arresterte gav etter, ein etter ein. Dei skreiv under på at dei var villige til å forlate landet. Vera Lengsfeld var den seigaste.

Medan ho sat fengsla, brukte Knud Wollenberger all den autoriteten han hadde i kraft av å vere ektemannen hennar, til å motarbeide støttedemonstrasjonane. Han sa at Vera oppmoda alle til å halde seg heime for å unngå å setje seg sjølve i fare. Vera sjølv visste ingenting om det som skjedde utanfor fengselscella. Ho sat i isolasjonsarrest og fekk berre vite det Stasi og ektemannen fortalde henne. Etter 30 dagar gav ho etter. Då reiste ho til Storbritannia. Cambridge vart den nye heimen hennar, der heldt ho fram med teologistudia sine. Styresmaktene i DDR nekta henne innreise heilt fram til morgonen den 9. november 1989.

Det var ein oktobersøndag i 1991 at ho fekk den første telefonen om Knud. Det var ein kald, klar dag. Ei gyllen sol hang åleine over ein lysande blå hausthimmel. Knud og dei to barna var ute i hagen og raka lauv. Vera var inne for å ordne med nokre papir. Ho var helgependlar på denne tida. Det var berre nokre timar att til ho skulle vende tilbake til det andre livet sitt, som forbundsdagsrepresentant i Bonn.³ Stemma i den andre enden av telefonen gjekk rett på sak. «Det blir sagt at Knud tysta til Stasi.»

Året 1991 var ei blømingstid for rykte og spekulasjonar. Alle frå DDR visste kven som hadde vore medlem i partiet, kven som hadde vore glødande kommunistar, og kven som hadde vore borgarrettsaktivistar. Men alle visste også at det hadde vore mange falskspelarar, og alle var nysgjerrige på kven dei var. Jakta på dei skinheilage med skjelett i skapet og lik i kjellaren var i full gang. Historiene om kven som hadde sagt kva til kven når, verserte over heile Tyskland. Felles for dei aller fleste historiene var at det sjeldan fanst sikre bevis for det som vart sagt. Det var som regel ord mot ord. Då ho fekk høyre ryktet om Knud, bestemte Vera seg for å finne ut kvar orda kom frå. Mannen i den andre enden av telefonen fortalde kven som var kjelda til historia. Vera kontakta ryktespreiaren, men han ville ikkje svare på kvar han hadde opplysningane frå. Om hovudet til ryktet om Knud ikkje var til å lokalisere, hadde det likevel ein lang hale.

I vekene som kom, fekk ho høyre om Knud og Stasi igjen og igjen, historia kom i stadig nye versjonar.

Til slutt konfronterte ho ektemannen. Han nekta.

– Eg sa at eg kom til å få vite det uansett. Eg hadde ein avtale med Stasi-arkivet i januar året etter om at eg skulle få lese gjennom mappa mi. Men han nekta framleis. Det var det verste, at han ikkje eingong då kunne tilstå, seier ho og ristar på hovudet.

2. januar 1992 fekk Vera Lengsfeld innblikk i Knuds hemmelege liv, rapportane frå IM Donald. På denne kalde januardagen møtte ho opp på lesesalen til Stasi-arkivet i Berlin. Lokalet såg ut som eit klasserom frå 1970-talet, med gule linoleumsgolv og små pultar plasserte rad på rad. Der inne venta eit berg av dokument på Vera.

Nokre veker tidlegare hadde forteljinga om Knud Wollenbergers Stasi-kontaktar blitt fortald på framsida av dei fleste tyske avisene. Kjelda til historia var ein av Knud Wollenbergers tidlegare føringsoffiserar. Det herska liten tvil om at den gamle Stasi-mannen snakka sant. Vera bestemte seg straks for at ekteskapet var over. Ti års samliv var med eitt blitt til ein sensasjonell alltysk familietragedie. Difor stod ein heil liten hær av journalistar utanfor lesesalen og venta på henne. Dei tørsta etter hjarte, smerte og blod. Dokumentberget framfor henne fjerna all tvil om at Knud hadde vore informant. Han var den einaste moglege kjelda til svært mange av opplysningane Stasi hadde om henne. Den informasjonen han gav til oppdragsgivarane sine, ville truleg ha vore nok til å fengsle henne for fleire år, viss ho hadde blitt dømd for det. Artiklane frå journalistane som venta utanfor arkivet denne dagen, fortel om ei fortvila kvinne. «Eg kan ikkje forstå at nokon som var ein så god og kjærleg far, kan skrive slike rapportar,» gjentok ho fleire gonger til dei frammøtte og ivrig noterande pressefolka.

Knud Wollenberger verkar som ein person som klarte å leve merkverdig harmonisk med det som for andre framstår som himmelropande sjølvmotseiingar. I alle år har han nekta for at han gifta seg for å tyste på kona si. Det verkar sannsynleg. Dei to møttest i 1981, då Vera berre var ein av mange småkritiske DDR-intellektuelle. Han gifta seg med henne før Fredskrinsen, og før Stasi kategoriserte henne som ein av landets mest farlege personar. I dei første åra etter at dei to møttest, hadde Knud lite kontakt med Stasi. I 1984 endra det seg. Då vart han einig med oppdragsgivaren i at han skulle bidra til «ytterlegare oppklaring» om kona si. Då hadde dei vore gifte i tre år. I dei få intervjua han har gitt om informantverksemda si, hevdar han at han informerte om Vera for å beskytte henne. Gjennom å fortelje ville han vite kva Stasi visste, og han ville også vite kva ho burde beskytte seg mot.

Han har også fortalt at grunnen til at han kunne vere så aktiv i borgarrettsrørsla samstundes som han jobba for Stasi, var at han ikkje trong å late som. Han var einig i all kritikken dei opposisjonelle retta mot staten. Han ville gjerne at landet skulle endre seg, men han ville ikkje endre det så mykje. Han ville ha DDR, og han ville ha landets tryggingspoliti. Han seier at han aldri vart sett under press på noko vis. Han gjorde det han gjorde fordi han hadde lyst. Han var sin eigen herre og «stod aldri under kommando av nokon», sa han i eit intervju. Den fransk-bulgarske filosofen Tzvetan Todorov hevdar at tankar som dette er noko av det farlegaste arvegodset etter den totalitære sosialismen. I eit samfunn der staten hevdar å sitje med svaret på alle spørsmål om godt og vondt, rett og feil, og innbyggjarane heile tida blir pressa til å vise støtte til statens ideologi, blir innbyggjarane tvinga til å underkaste seg statens verdisett. Iallfall tilsynelatande. Svaret for mange blir å operere med eit skilje mellom det ein tenkjer og det ein gjer. Dei utviklar dermed ein illusjon om at det ein gjer, ikkje spelar noka rolle for kven ein er. Følgja av dette er det Todorov kallar ein schizofreni på samfunnsnivå. Staten er vinnaren. Han oppnår kontroll med kva borgarane gjer. Samstundes svevar borgarane i ein illusjon om at det ikkje spelar noka rolle at staten kontrollerer handlingane deira, fordi det eigentleg berre er tankane som tel.

Knud Wollenberger har fortalt at han såg på seg sjølv som ein formidlar, ein som skulle sørgje for dialog mellom borgarrettsrørsla og Stasi. Han ville vise Stasi at dei kunne ha tillit til borgarrettsaktivistane. «Eg ville vise dei at det ikkje var noko å vere redd for.»

Dei gamle venene frå borgarrettsrørsla såg ikkje på han som nokon formidlar. Dei kalla han ein svikar. Dei hadde jo ikkje gitt Knud Wollenberger noko mandat til å føre dialog på vegner av borgarrettsrørsla. Historikarar som har arbeidd med Stasi, slik som Jens Gieseke, påpeikar at Stasi ikkje dreiv med dialogar. Dei dreiv med monologar. Det var berre informantane som røpte hemmelegheiter. Tillit var også eit einvegsfenomen. I Stasis rettleiingsbok for tenesta stod det at tillit var noko føringsoffiseren måtte sørgje for å byggje hos informanten. Føringsoffiseren skulle derimot på ingen måte ha tillit til informanten. Han måtte alltid sjekke. Snakka informanten sant? Kunne han ha andre grunnar til å seie det han sa? Fanst det andre, motstridande opplysningar om same tema frå andre kjelder? Tillit hos Stasi var hierarkisk organisert. Dei som stod nedst i hierarkiet, skulle ha tillit til dei som stod over dei, aldri omvendt.

Som 20-åring var Vera Lengsfeld medlem av kommunistpartiet. Då muren fall, melde ho seg inn i partiet Dei Grøne. I 1996 melde ho seg ut att fordi Dei Grøne ville samarbeide med DDRs tidlegare kommunistparti, som no hadde bytt namn til PDS. Vera var godt inne i sin andre periode som forbundsdagsrepresentant då det skjedde.

– Eg hadde brukt nesten heile livet mitt på å kjempe mot kommunistane. No skulle vi plutseleg samarbeide med dei? For meg kom det ikkje på tale. Det var heilt uaktuelt, seier ho.

Utmeldinga var spektakulær. I staden for å halde fram som uavhengig representant gjekk Vera og to andre partifellar inn i fraksjonen til det kristenkonservative partiet CDU. Omsett til norske politiske forhold blir det som å melde overgang frå SV til Høgre. Det er slikt ein berre ikkje gjer.

To år seinare vart ho attvald til forbundsdagen. Den gongen som representant for CDU.

Vera Lengsfeld seier at ho har tilgitt eksmannen sin. Men ho har på ingen måte tilgitt DDR. I dag er politikarkarrieren over. Ho lever av å vere forfattar, føredragshaldar og aktivist. Emnet hennar er alltid DDR.

Ho har sett seg føre å vere med på å skrive landets ettermæle. På 1980-talet rekna Stasi Vera Lengsfeld som ein av DDRs farlegaste fiendar. Meir enn 20 år etter at staten vart oppløyst, kan det sjå ut til at ho framleis er akkurat det.