Patti Smith

JUST KIDS

Frå engelsk ved Brit Bildøen

Oslo 2013

© 2010 Det Norske Samlaget

www.samlaget.no

Tilrettelagt for eBok av BookPartnerMedia, København 2013

ISBN 978-82-521-8454-9

Om denne boka

Året er 1967. Verda står på kanten av ei ny tid. Eit tilfeldig møte i Brooklyn fører to unge menneske inn på ein livsveg med kunst og lidenskap. Patti Smith ville bli poet og kunstnar, og Robert Mapplethorpe ville utfordre fotokunsten. Bundne saman i uskuld og entusiasme reiste dei på kryss og tvers av byen, frå Coney Island til 42nd Street, og etter kvart til det berømte runde bordet på nattklubben Max’s Kansas City, der Andy Warhol heldt hoff. I 1969 slo paret seg ned på Chelsea Hotel.

Just Kids er ei varm og inderleg kjærleiksforteljing frå Smith til hennar elska venn Mapplethorpe, men boka er også eit unikt tidsdokument. Smith gir ei levande skildring av New Yorks avantgardistiske og spennande kulturliv i byrjinga av 70-talet. Her møter vi forfattarar, musikarar og kunstnarar som har påverka ein heil generasjon og sett avtrykk langt utanfor New Yorks grenser. I omgangskretsen var Sam Shepard, Janis Joplin, Jim Morrison, Andy Warhol, Bob Dylan, William Burroughs og mange fleire.

Til norsk ved Brit Bildøen.

Patti Smith

JUST KIDS

Frå engelsk ved Brit Bildøen

Oslo 2013

Innhald

Forord

Måndagsbarn

Just kids

Chelsea Hotel

Forskjellige vegar saman

Å halde Gud i handa

Til lesaren

Mykje har blitt sagt om Robert, og meir skal bli sagt. Unge menn skal etterlikne ganglaget hans. Unge kvinner skal gå med kvite kjolar og sørgje over krøllane hans. Han skal bli fordømt og tilbedt. Utskeiingane hans skal bli forbanna eller romantiserte. Til sjuande og sist er sanninga å finne i kunsten hans, det som er kunstnarens fysiske kropp. Den vil ikkje forsvinne. Det er ikkje opp til mennesket å dømme den. For kunsten syng om Gud, og tilhøyrer i siste instans han.

Forord

Eg sov da han døydde. Eg hadde ringt sjukehuset for å seie god natt enda ein gong, men han hadde sokke ned i morfindynene. Eg heldt i røret og lytta til den kjempande pusten hans gjennom telefonen, og visste at eg aldri ville høyre han igjen.

Etterpå rydda eg stille i tinga mine, notatboka og fyllepennen min. Koboltblekkhuset som hadde vore hans. Den persiske koppen min, purpurhjartet mitt, eit brett med mjølketenner. Eg gjekk sakte opp trappene, talde trinna, fjorten av dei, det eine etter det andre. Eg drog teppet over babyen i sprinkelsenga, kyste den sovande son min, og la meg så ned ved sida av mannen min og bad kveldsbøn. Han lever enno, hugsar eg at eg kviskra. Så sovna eg.

Eg vakna tidleg, og da eg gjekk ned trappene, visste eg at han var død. Alt var stilt bortsett frå fjernsynet som hadde blitt ståande på om natta. Det var innstilt på ein kulturkanal som viste ein opera. Eg blei dregen mot skjermen da Tosca med kraft og sorg erklærte kjærleiken sin til målaren Cavaradossi. Det var ein kald marsmorgon, og eg tok på meg genseren.

Eg drog opp persiennene og lyset strøymde inn i arbeidsrommet. Eg glatta det tunge linteppet som låg over stolen min, og valde ut ei bok med måleri av Odilon Redon. Boka opna seg på eit bilde av eit kvinnehovud som flaut på ein liten sjø. Les yeux clos. Eit univers utan hakk og riper er oppbevart under dei bleike augelokka. Telefonen ringde, og eg reiste meg for å svare.

Det var Edward, yngstebror til Robert. Han fortalde at han hadde gitt Robert eit siste kyss frå meg, som han hadde lova. Eg stod urørleg, fastfrosen; så gjekk eg sakte, som i ein draum, tilbake til stolen min. Akkurat da begynte Tosca på den store arien «Vissi d’arte». Eg har levd for kjærleiken, eg har levd for kunsten. Eg lét att auga og falda hendene. Forsynet viste meg korleis eg skulle seie farvel.

MÅNDAGSBARN

Da eg var lita, brukte mor å ta meg med på spaserturar i Humboldt Park, langs breidda av elva Prairie. Eg har svake minne, som avtrykk på glasplater, om eit gammalt båthus, ein rund tribune med tak forma som eit muslingskjell, ei bogeforma steinbru. Elva tømde seg i ei vid lagune, og der på overflata såg eg eit eineståande mirakel. Ein lang, bøygd hals reiste seg frå ein kjole av kvite fjør.

Svane, sa mor mi, som merka kor begeistra eg blei. Svana slo med dei store vengene, tromma mot det lyse vatnet og løfta seg opp mot himmelen.

Ordet i seg sjølv vitna ikkje til fulle om kor praktfull ho var, og formidla heller ikkje kjenslene som blei framkalla. Dette synet vekte ei brennande lyst eg ikkje hadde ord for, eit ønske om å snakke om svana, å seie noko om kor kvit ho var, om den eksplosive måten ho rørte seg på, og dei langsame slaga av vengene hennar.

Svana blei eitt med himmelen. Eg kjempa for å finne ord som kunne skildre mi eiga oppleving av ho. Svane, gjentok eg, ikkje heilt nøgd, og eg kjende eit stikk, ein underleg lengsel som verken forbipasserande, mor mi, trea eller skyene la merke til.

Eg blei fødd på ein måndag, på nordsida av Chicago under den store snøstormen i 1946. Eg kom ein dag for tidleg, for alle babyar som var fødde på nyttårsaftan, fekk med seg eit nytt kjøleskap heim. Trass i mor sine forsøk på å halde meg tilbake, fekk ho tunge vear i det drosjen snigla seg langs Lake Michigan gjennom ein malstraum av snø og vind. Ifølgje far min kom eg til verda som eit langt og tynt vesen med lungebetennelse, og han heldt liv i meg ved å halde meg over eit dampande vaskefat.

Søster mi, Linda, følgde under enda ein snøstorm i 1948. Det gjorde det nødvendig å bli vaksen fort. Mor mi strauk tøy for folk mens eg sat på trammen til losjihuset vårt og venta på ismannen og den siste av hestekjerrene. Han brukte å gi meg små isflak pakka inn i brunt papir. Eg stakk eit i lomma for å gi veslesøster mi, men da eg seinare greip ned i lomma, oppdaga eg at det var borte.

Da mor blei gravid med bror min, Todd, forlét vi det tronge husværet vårt i Logan Square og utvandra til Germantown i delstaten Pennsylvania. Dei følgjande åra budde vi i mellombels bustader som var reiste for tilsette i hæren og barna deira – kvitvaska brakker med utsikt mot friland der det voks ville blomstrar. Vi kalla feltet for Snippen, og om sommaren brukte dei vaksne å sitje og snakke, røyke sigarettar og sende rundt kanner med løvetannvin mens vi ungane leika. Mor lærte oss leikar frå sin barndom: slengfigurar, siste par ut og kviskreleiken. Vi laga kransar av tusenfryd som vi hengde rundt halsen eller sette som kroner på hovudet. Om kveldane fanga vi eldfluger i steinkrukker, fekk dei til å gi frå seg lys og laga ringar som vi sette på fingrane.

Mor lærte meg å be; ho lærte meg den bøna mor hennar hadde lært henne. Now I lay me down to sleep, I pray the Lord my soul to keep. I skumringa knelte eg framfor den vesle senga mi, mens ho stod der med den evige sigaretten og lytta når eg gjentok etter henne. Eg ville ingen ting heller enn å be kveldsbøna mi, men orda uroa meg, og eg plaga henne med spørsmål. Kva er sjela? Kva farge har den? Eg hadde ein mistanke om at sjela mi på fanteskap ville stikke av mens eg drøymde, og så ikkje klare å finne tilbake. Eg gjorde det eg kunne for ikkje å sovne, for å halde sjela inni meg der den høyrde heime.

Kanskje det var for å tilfredsstille nyfikna mi at mor meldte meg inn på søndagsskolen. Vi lærte bibelvers og Jesu ord på rams. Etterpå stod vi på geledd og blei premierte med ei skei honning. Det fanst berre éi skei i krukka, og den serverte mange hostande barn. Instinktivt veik eg unna skeia, men eg var snar til å akseptere førestellinga om Gud. Eg likte å tenke meg at det var eit nærvær over oss, noko som var i kontinuerleg rørsle, som flytande stjerner.

I og med at eg ikkje var heilt tilfreds med barnebøna mi, spurde eg snart mor om å få lage mi eiga. Eg var letta da eg ikkje lenger måtte repetere orda: If I should die before I wake, I pray the Lord my soul to take, og i staden kunne seie det som låg meg på hjartet. Dette fristilte meg til å ligge i senga mi ved kaminen og iherdig forme lange brev til Gud. Eg sov ikkje mykje, og må ha irritert han med dei endelause løfta, fantasiane og planane mine. Men med tida fekk eg erfare ein annan type bøn, ei stille bøn som kravde meir lytting enn snakking.

Den vesle ordflaumen min løyste seg opp i ei inngåande kjensle av å bli utvida og utviska. Det var slik eg trødde inn i fantasiens stråleglans. Denne prosessen blei særleg forsterka når eg hadde feber som følgje av influensa, meslingar, vasskoppar og kusma. Eg fekk alle desse sjukdommane, og for kvar av dei nådde eg eit nytt medvitsnivå. Ved å ligge djupt nedsøkkt i meg sjølv og gjennom stengde augelokk sjå ein figur symmetrisk som eit snøfnugg spinne rundt over meg, fekk eg tak i det mest dyrebare av minne, eit fragment av himmelens kaleidoskop.

Kjærleiken til bøna fekk gradvis konkurranse av kjærleik til boka. Eg kunne sitje ved føtene til mor og sjå på henne når ho drakk kaffi og røykte sigarettar med ei bok i fanget. Det at ho var så oppslukt, pirra interessa mi. Sjølv om eg enno ikkje hadde begynt i førskolen, likte eg å sjå på bøkene hennar, kjenne på papiret og løfte silkepapiret frå forsatsblada. Eg ville vite kva som var inne i dei, kva som fanga merksemda hennar så sterkt. Da mor oppdaga at eg i håp om å absorbere innhaldet hadde gøymt den karmosinraude utgåva av John Foxes Book of Martyrs under puta mi, sette ho seg ned med meg og begynte den omstendelege prosessen med å lære meg å lese. Med stor innsats bevegde vi oss frå Mother Goose til Dr. Seuss. Da eg hadde gjort så store framsteg at eg ikkje lenger hadde behov for instruksjon, fekk eg lov til å halde henne med selskap på den overfylte sofaen vår, der ho las The Shoes of the Fisherman og eg The Red Shoes.

Eg blei fullstendig gripen av boka. Eg lengta etter å lese alle bøker som fanst, og det eg las, framkalla nye lengslar. Kanskje eg kunne reise til Afrika og tilby Albert Schweitzer mine tenester, eller kanskje eg kunne utruste meg med vaskebjørnslua og kruthornet mitt og forsvare folk, slik som Davy Crockett. Eg skulle kunne klatre i Himalaya og bu i ei hole og snurre på eit bønehjul slik at jorda heldt fram med å rotere. Men den sterkaste drivkrafta var trongen til å uttrykke meg, og søskena blei mine første ivrige medsamansvorne i å hauste fantasiane. Dei lytta oppmerksamt til historiene mine, spelte villig med i teaterstykka mine, og slost tappert i krigane mine. Med dei som sekundantar verka alt muleg.

I vårmånadene var eg ofte sjuk og sengeliggande, og dømt til å høyre på at kameratane mine leika utanfor det opne vindauget. I sommarmånadene kom ungane til sjukesenga og rapporterte om kor mykje av villenga vår fienden hadde sikra seg. Vi tapte mang ein kamp i mitt fråvær, og dei slitne troppane mine samla seg gjerne rundt senga mi der eg kunne dele ut ei velsigning frå barnesoldatens bibel, A Child’s Garden of Verses av Robert Louis Stevenson.

Om vinteren bygde vi snøborger, og da var det eg som leidde felttoget vårt. Eg var general, og laga kart og la opp strategiar mens vi angreip og trekte oss tilbake. Vi kjempa kampane til dei irske bestefedrane våre, krigen mellom dei oransje og dei grøne. Vi bar oransje utan å vite kva det betydde. Det var ganske enkelt våre fargar. Når entusiasmen dabba av, erklærte eg våpen kvile og besøkte venninna mi Stephanie. Ho var rekonvalesent frå ein sjukdom eg ikkje heilt forstod kva var, ei form for leukemi. Ho var eldre enn eg, kanskje tolv mot mine åtte. Eg hadde ikkje så mykje å prate med henne om og var kanskje til lita trøyst, men det verka likevel som ho fann glede i at eg var der. Eg trur ikkje det var det gode hjartet mitt som gjorde at eg blei dregen mot henne, men ein fascinasjon over alle tinga hennar. Den eldre søster hennar brukte å henge opp dei våte kleda mine og komme med kakao og grahamkjeks på eit brett til oss. Stephanie låg som oftast tilbakelent mot eit berg av puter, og eg fortalde usannsynlege historier og las teikneseriar for henne.

Eg var opp i under over teikneseriesamlinga hennar, store stablar opptente gjennom ein heil barndom i senga, kvar einaste utgåve av Superman, Little Lulu, Classic Comics og House of Mystery. I den gamle sigareska hennar fanst amulettar til å henge i armbandet som alle uttrykte noko om tida rundt 1953: eit ruletthjul, ei skrivemaskin, ein skøyteløpar, den raude Mobil-hesten med venger. Eiffeltårnet, ein ballettsko og amulettar forma som alle dei førtiåtte statane. Eg kunne leike med dei i det uendelege, og om ho hadde dublettar av nokon, hende det at ho gav dei til meg.

Eg hadde eit hemmeleg rom under golvfjølene like ved senga mi. Der oppbevarte eg sakene mine – klinkekulene eg hadde vunne, kort eg hadde bytt til meg, religiøse gjenstandar eg hadde redda frå søppelkassene bak katolske kyrkjer: gamle heilage kort, brukte skapular, gipshelgenar som mangla hender og føter. Det var der eg la byttet mitt frå Stephanie. Noko sa meg at eg ikkje skulle tatt imot gåver frå ei sjuk jente, men eg gjorde det, og litt skamfull gøymde eg dei vekk.

Eg hadde lova å besøke henne på valentinsdagen, men eg gjorde det ikkje. Pliktene mine som general for troppane av søsken og nabogutar kravde sitt, og det var masse snø å forhandle om. Vinteren var barsk det året. Dagen etter forlét eg posten min for å sitje hos henne og drikke kakao. Ho var svært stille og trygla meg om å bli, sjølv om ho skulle komme til å sovne.

Eg ransaka smykkeskrinet hennar. Det var rosa, og når ein opna det, roterte ei lita ballerina på lokket, som ei sukkerfe. Eg var så fjetra av ei spesiell skøytenål at eg gøymde den i votten min. Etterpå sat eg som fastfrosen ved sida av henne i lang tid, og forlét henne stille mens ho sov. Eg gravla nåla mellom sakene mine. Om natta sov eg uroleg, og angra veldig på det eg hadde gjort. Om morgonen var eg for dårleg til å gå på skolen og blei liggande igjen i senga, tung av skuld. Eg svor på at eg skulle levere tilbake nåla og be Stephanie tilgi meg.

Neste dag var det bursdagen til Linda, søster mi, men det skulle ikkje bli noko selskap for henne. Tilstanden til Stephanie hadde snudd til det verre, og far og mor drog til eit sjukehus for å gi blod. Da dei kom tilbake gret far, og mor knelte ned ved sida av meg for å fortelje meg at Stephanie var død. Sorga hennar blei raskt erstatta med bekymring da ho kjende panna mi. Eg brann av feber.

Huset vårt blei sett i karantene. Eg hadde fått skarlaksfeber. På femtitalet var det ein frykta sjukdom, for det kunne gå over i ei dødeleg form for revmatisk feber. Døra til husværet vårt blei måla gul. Ettersom eg var dømt til å halde senga, kunne eg ikkje vere med i gravferda til Stephanie. Mor hennar gav meg stablane med teikneseriar og sigareska med amulettar. No hadde eg alt, alle skattane hennar, men eg var altfor sjuk til å kaste så mykje som eit blikk på dei. Det var da eg erfarte kor tung ei synd kan vere, sjølv om ho ikkje er større enn ei stolen skøytenål. Eg reflekterte over det faktumet at same kor god eg prøvde å bli, så kom eg aldri til å bli perfekt. Eg ville heller aldri få Stephanies tilgiving. Men mens eg låg der natt etter natt, gjekk det opp for meg at det kanskje var muleg å snakke med henne gjennom å be til henne, eller i det minste spørje Gud om å gå i forbøn for meg.

Robert blei veldig gripen av denne historia, og det hende at han, gjerne på kalde, sløve søndagar, bad meg om å gjenfortelje ho. «Fortel meg Stephanie-historia,» kunne han seie. Og på desse lange morgonane våre under teppa, der vi prøvde å late som om vi ikkje var svoltne, sparte eg ikkje på detaljane når eg fortalde eventyr frå barndommen min, om sorgene og magien. Og alltid, når eg kom til den delen der eg opna smykkeskrinet, ropte han: «Patti, nei …»

Vi brukte å le av korleis vi hadde vore da vi var små, og vi sa at eg hadde vore ei slem jente som prøvde å vere god, og at han hadde vore ein god gut som prøvde å vere slem. I åras løp ville desse rollene bli bytte om, og så bli bytte om igjen, til vi lærte oss å akseptere den dualistiske naturen vår. Inne i oss hadde vi motstridande sider, både lys og mørke.

Eg var eit drøymande, søvngjengaraktig barn. Eg irriterte lærarane mine med den bråmodne leseevna kombinert med manglande evne til å bruke den til noko dei såg praktisk nytte i. Ein etter ein skreiv dei i meldingsboka mi at eg dagdrøymde altfor mykje, alltid var ein annan stad. Kor dette ein annan stad var anar eg ikkje, men det førte ofte til at eg fekk på meg ein kjegleforma papirhatt og blei plassert på ein høg krakk i skammekroken, der alle kunne sjå meg.

Seinare skulle eg lage store, detaljerte teikningar til Robert av desse humoristisk audmjukande stundene. Han gledde seg over dei, såg ut til å setje pris på alle dei eigenskapane som skilde meg frå andre eller gjorde at eg kjende meg framand overfor dei. Gjennom denne visuelle dialogen var det at mine minne frå ungdommen blei hans.

Eg var ulykkeleg da vi blei kasta ut frå Snippen og måtte pakke saman for å begynne eit nytt liv i det sørlege New Jersey. Mor mi fødde eit fjerde barn som vi alle gjekk i gang med å oppfostre, ein sjukleg solstråle av ei lita jente som fekk namnet Kimberly. Eg kjende meg isolert og fortapt blant dei omkringliggande sumpane, ferskenåkrane og grisefarmane. Eg fordjupa meg i bøker og i arbeidet med eit leksikon som aldri kom lenger enn til oppslaget om Simón Bolívar. Far min introduserte meg for science fiction, og sidan han kontinuerleg stilte spørsmål ved opphavet til vår eksistens, var eg ein periode mykje saman med han og undersøkte UFO-aktivitet på himmelen over den lokale dansehallen.

Da eg så vidt var fylt elleve, var det ingen ting eg likte betre enn å ta lange turar i dei avsidesliggande skogane med hunden min. Overalt kom kobraliljer, knusk og bjørnekala opp av den raude leirjorda. Det fanst fine plassar der eg kunne vere aleine, og det hende at eg stoppa for å kvile hovudet mot ein velta trestamme attmed ein bekk der det aula av rumpetroll.

Saman med bror min, Todd, som tenestegjorde som lojal løytnant, ålte eg meg på magen over dei støvete sommarmarkene nær steinbrotet. Den pliktoppfyllande søster mi var stasjonert for å bandasjere såra våre og sørgje for hardt tiltrengt vatn frå feltflaska til far.

Det var på ein slik dag, da eg kom haltande tilbake til heimefronten under sola sin dundrande ambolt, at mor greip fatt i meg.

«Patricia,» sa ho sint, «gå og ta på deg ei trøye!».

«Det er for varmt,» stønte eg. «Ingen andre har trøye på.»

«Varmt eller ikkje, det er på tide at du begynner å bruke trøye. Du er i ferd med å bli ei ung kvinne.» Eg protesterte heftig og erklærte at eg aldri kom til å bli noko anna enn meg sjølv, at eg tilhøyrde klanen til Peter Pan, og at vi aldri blei vaksne.

Mor vann diskusjonen og eg tok på meg ei trøye, men eg kan ikkje overdrive kor svikta eg kjende meg i den augeblinken. Nedslått betrakta eg korleis mor utførte sine kvinnelege plikter, og la merke til den velutstyrte kvinnekroppen hennar. Det heile stridde mot min natur. Eg kjende avsmak for den tunge parfymedufta, og for den raude leppestiften som blei så flittig brukt i femtiåra. Ei kort stund forakta eg henne. Ho var både bodberaren og bodskapen. Lamslått og trassig sat eg med hunden ved føtene mine og drøymde om å reise bort. Om å stikke av og bli med i Framandlegionen, stige i gradane og vandre i ørkenen med mennene mine.

Eg fann trøyst i bøkene. Pussig nok var det Louisa May Alcott som gav meg eit positivt syn på kvinnelagnaden min. Ei av dei fire søstrene March i boka Little Women er Jo, ei typisk gutejente som skriv for å hjelpe til med å forsørgje familien og kjempar for å få endane til å møtast under borgarkrigen. Ho fyller side etter side med sine rebelske kråketær, og det blir seinare publisert på kultursidene i lokalavisa. Ho gav meg mot til å skaffe meg nye mål, og snart sette eg saman små forteljingar og fann på lange, innvikla historier for bror min og søster mi. Frå og med no omfamna eg tanken om at eg ein vakker dag skulle komme til å skrive ei bok.

Året etter tok far oss med på ein sjeldan ekskursjon til Kunstmuseet i Philadelphia. Foreldra mine jobba veldig hardt, og det å ta med fire ungar på ein buss til Philadelphia var både utmattande og dyrt. Det var den einaste gongen vi som familie gjorde ei slik utflukt, og det var den første gongen eg stod overfor verkeleg kunst. Eg kjende ein slags fysisk identifikasjon med dei lange, slappe figurane til Modigliani, blei rørt av dei elegante, stiliserte modellane hos Sargent og Thomas Eakins og blenda av lyset som strøymde ut frå impresjonistane. Men det som greip meg aller mest, var kunstverka til Picasso, i ein sal som viste alt frå harlekinane og fram til kubismen. Det brutale sjølvmedvitet hans tok pusten frå meg.

Far beundra handverket og symbolismen i verka til Salvador Dalí, men fann ingen verdi i Picasso, noko som førte til den første store usemja mellom oss. Mor hadde fullt opp med å halde styr på søskena mine, som sklei rundt på dei glatte marmorgolva. Eg er sikker på at eg såg ut akkurat som før da vi gjekk ned dei svære trappene, ein lutande tenåring, berre armar og bein. Men inne i meg visste eg at eg hadde blitt forvandla, at noko var blitt sett i gang da eg oppdaga at mennesket skaper kunst, at det å vere kunstnar er å sjå det andre ikkje kan sjå.

Eg hadde ingen bevis på at eg hadde to i meg til å bli kunstnar, sjølv om eg hungra etter å vere det. Eg førestelte meg at eg kjende kallet, og bad om at det måtte vere slik. Men ein kveld, mens eg såg The Song of Bernadette med Jennifer Jones, slo det meg at den unge helgenen ikkje hadde bedt om å få kallet. Det var abbedissa som ønskte å bli heilaggjord, sjølv når Bernadette, ei audmjuk bondejente, blei den utvalde. Dette plaga meg. Eg lurte på om eg verkeleg hadde fått kunstnarkallet. Eg brydde meg ikkje om lidingane eit slikt kall ville medføre, men eg frykta å ikkje få kallet.

Eg skaut i vêret. Som fjortenåring var eg ein meter og syttitre høg og vog så vidt førtifem kilo. Da var eg ikkje lenger kommandør over ein liten, men lojal hær, men ein skinnmager tapar, utsett for mykje latterleggjering der eg sat vagla på det lågaste trinnet på den sosiale rangstigen i high school. Eg grov meg ned i bøker og rockemusikk, som var redninga for ein tenåring i 1961. Foreldra mine jobba på kveldstid. Etter å ha gjort våre daglege gjeremål og leksene, dansa Toddy, Linda og eg til James Brown og liknande, Shirelles og Hank Ballard and the Midnighters. Utan atterhald kan eg seie at vi var like gode på dansegolvet som vi var i kamp.

Eg teikna, eg dansa og eg skreiv dikt. Eg var ikkje gåverik, men eg hadde fantasi, og lærarane oppmuntra meg. Da eg vann ein konkurranse som var sponsa av Sherwin-Williams, den lokale fargehandelen, blei arbeidet mitt utstilt i butikkvindauget, og eg fekk nok pengar til å kjøpe meg eit målarskrin i tre og eit sett med oljefargar. Eg raida bibliotek og kyrkjebasarar på jakt etter kunstbøker. På den tida var det muleg å finne nydelege utgåver for nesten ingen ting, og lykkeleg dvelte eg i verda til Modigliani, Dubuffet, Picasso, Fra Angelico og Albert Ryder.

Mor gav meg The Fabulous Life of Diego Rivera til den sekstande bursdagen min. Eg blei oppglødd over dei omfangsrike veggmåleria hans, skildringane av alle reisene og prøvelsane hans, kjærleikshistoriene og arbeidet. Den sommaren fekk eg jobb i ein fabrikk med uorganiserte arbeidarar, der eg skulle inspisere styra på trehjulssyklar. Det var ein ussel stad å jobbe. Eg flykta inn i dagdraumar mens eg jobba på akkord. Eg lengta etter å tre inn i kunstnarane sin brorskap: svolten, klesstilen, arbeidsprosessen og bønene deira. Eg brukte å skryte av at eg skulle bli elskarinna til ein kunstnar ein dag. I mitt unge sinn verka ingen ting meir romantisk enn det. Eg kunne sjå meg sjølv som Frida til Diego, både muse og skapar. Eg drøymde om å møte ein kunstnar eg kunne elske og støtte og arbeide saman med, side ved side.

Robert Michael Mapplethorpe blei fødd måndag 4. november 1946. Han voks opp i Floral Park på Long Island som den tredje av seks barn, ein skjelmsk liten gut. Den bekymringslause barndommen hans var farga av fascinasjonen for det vakre. Dei unge auga fanga opp og lagra alle spel av lys, gnistringa frå ein juvel, den praktfulle utsmykkinga av eit alter, glansen i ein gyllen saksofon eller ei eng av blåstjerner. Han var vennleg og sjenert, og pedantisk av natur. Sjølv i ung alder hadde han i seg det rørande og ønsket om å setje noko i rørsle.

Lyset fall på sidene i fargeboka hans, over barnehendene hans. Han likte å fargelegge, ikkje å fylle ut tomromma, men å velje fargar som ingen andre ville ha valt. I dei grøne åssidene såg han raudt. Purpursnø, grøn hud, sølvsol. Han likte verknaden dette hadde på andre, at det irriterte søskena hans. Han oppdaga at han hadde talent for å teikne. Han var eit naturtalent, og i løynd vrei han på og abstraherte bilda sine, og kjende på dei veksande kreftene. Han var kunstnar, og han visste det. Det var ingen barnsleg idé. Han kjende ganske enkelt igjen det som var hans.

Lyset fall på innhaldet i Roberts høgt verdsette smykkesett, på flaskene med emaljelakk og dei tynne penslane. Fingrane hans var smidige. Han fryda seg over evna til å setje saman og dekorere brosjer for mor si. Han brydde seg ikkje om at det var ein jentehobby, at eit sett til å lage smykke vanlegvis var ei jentejulegåve. Den eldre bror hans, som var sportsfantast, brukte å hånflire av han mens han jobba, mens mor hans, Joan, kjederøykte og gledde seg over synet av son sin der han sat ved bordet og omsorgsfullt trædde enda ei halskjede med små glasperler til henne. Dei var forløparane til halskjedene som han seinare ville smykke seg sjølv med, etter at han hadde brote med faren og lagt sine katolske, kommersielle og militære framtidsutsikter bak seg takka vere LSD og ei avgjerd om å leve for kunsten aleine.

Dette brotet var ikkje lett for Robert. Det fanst noko inni han som han ikkje kunne fornekte, men han ønskte likevel å glede foreldra. Det var sjeldan Robert snakka om barndommen eller familien sin. Han sa alltid at han hadde hatt ein god oppvekst, at han hadde vore trygg og godt tatt vare på materielt sett. Men han undertrykte alltid dei ekte kjenslene sine, det var som om han prøvde å etterlikne den strenge sjølvbeherskinga til far sin.

Mor hans drøymde om at han skulle bli prest. Han likte å vere korgut, men mest fordi han sette pris på å få tilgang til hemmelege stader, sakristiet, forbodne rom, draktene og rituala. Han hadde ikkje noko religiøst eller fromt forhold til kyrkja; det var reint estetisk. Den gysande spenninga i kampen mellom det gode og det vonde tiltrekte han, kanskje fordi det spegla den indre konflikten hans, og avslørte ei grense som han enno ikkje hadde vore nøydd til å krysse. Men trass i dette var han på sin første nattverd stolt over å ha klart denne heilage oppgåva, og han fryda seg over å vere i sentrum for all merksemd. Han hadde på seg ei enorm sløyfe à la Baudelaire og eit armbind som likna det Arthur Rimbaud svært utfordrande hadde brukt.

I foreldreheimen hans var det inga interesse for kultur, og der rådde ingen bohemsk uorden. Det var ryddig og reint, ein modell for etterkrigstidas middelklassefornuft; tidsskrifta stod i tidsskrifthaldaren, smykka låg i smykkeskrinet. Faren Harry kunne vere streng og dømmande, og Robert arva desse eigenskapene frå han, så vel som dei sterke, kjenslevare fingrane. Mora overførte ordenssansen sin til han, og det skeive smilet som fekk han til å sjå ut som om han alltid bar på ein løyndom.

Nokre få av Roberts teikningar fekk plass på veggen i hallen. Så lenge han budde heime, gjorde han sitt beste for å vere ein pliktoppfyllande son, han valde til og med det faget far hans kravde – reklameteikning. Om han hadde eigne planar, heldt han dei for seg sjølv.

Robert elska å høyre om mine barndomseventyr, men når eg spurde om hans, hadde han lite å seie. Han sa at dei aldri snakka mykje saman i familien hans, eller delte intime kjensler. Dei hadde ingen felles mytologi; ingen forteljingar om svik, skattar eller snøborger. Det var ei trygg verd, men inga eventyrverd.

«Du er familien min,» brukte han å seie.

Som ung jente hamna eg i trøbbel.

På slutten av sommaren 1966 låg eg med ein gut som var enda meir uerfaren enn eg, og eg blei straks gravid. Eg konsulterte ein lege, som tvila på om det var noko å uroe seg for, og vifta meg av med ein noko forvirra leksjon om den kvinnelege syklusen. Men etter som vekene gjekk, visste eg at eg bar på eit barn.

Eg voks opp på ei tid da sex og ekteskap var absolutt synonymt. Det fanst ingen tilgjengelege prevensjonsmiddel, og som nittenåring var eg framleis naiv når det gjaldt sex. Møtet mellom oss var så flytande, så forsiktig, at eg slett ikkje var sikker på om vi fullbyrda kjærleiken vår. Men naturen ville, med all si kraft, ha det siste ordet. Eg kunne ikkje unngå å sjå ironien i at eg, som aldri hadde ønskt å vere jente og heller ikkje å bli vaksen, blei stilt overfor denne prøvelsen. Naturen audmjuka meg.

Guten, som berre var sytten, var så uerfaren at han knapt nok kunne haldast ansvarleg. Eg blei nøydd til å ta meg av dette på eiga hand. På morgonen den dagen vi feira Thanksgiving sat eg på ei feltseng på vaskerommet i huset til foreldra mine. Det var der eg sov når eg jobba på fabrikken om sommaren, og resten av året mens eg gjekk på lærarskolen i Glassboro. Eg kunne høyre at mor og far laga kaffi, og latteren til søskena mine der dei sat rundt bordet. Eg var den eldste og familiens pryd fordi eg jobba for å tene til studia. Far min var bekymra for at eg ikkje skulle vere attraktiv nok til å finne meg ein ektemann, og tenkte at læraryrket kunne gi meg tryggleik. Det ville bli eit hardt slag for han om eg ikkje fullførte studia.

Eg sat lenge og stirte på hendene mine, der dei kvilte på magen. Eg hadde løyst guten frå ansvaret. Han var som ein nattsvermar som kjempa i kokongen sin, og eg kunne ikkje få meg til å forstyrre den vanskelege entreen hans i verda. Eg visste at det ikkje var noko han kunne gjere. Eg visste også at eg ikkje var i stand til å ta meg av eit lite barn. Eg hadde bedt ein snill professor om hjelp, og han hadde funne eit velutdanna par som lengta etter eit barn.

Eg studerte rommet der eg var innkvartert: ei vaskemaskin og ein tørketrommel, ei stor vierkorg som flaut over av skittentøy, skjortene til far som låg samanbretta på strykebrettet. På eit lite bord hadde eg lagt ut teikneblyantane mine, skisseblokka, og eit eksemplar av Illuminations. Eg sat og førebudde meg til å konfrontere foreldra mine, og bad stille for meg sjølv. Ei kort stund kjendest det som om eg heldt på å døy, og like fort visste eg at alt kom til å bli bra.

Det går ikkje an å overdrive den plutselege roa som fylte meg. Ei overveldande kjensle av å ha eit oppdrag overstrålte all angst. Eg tilskreiv dette babyen, tenkte at han hadde forståing for situasjonen min. Eg følte at eg eigde meg sjølv fullt og heilt. Eg skulle gjere mi plikt og halde meg sterk og sunn. Eg skulle aldri sjå meg tilbake. Eg skulle ikkje vende tilbake til fabrikken eller til lærarskolen. Eg skulle bli kunstnar. Eg skulle vise kva eg var verd, og med denne nye viljestyrken reiste eg meg og gjekk inn på kjøkkenet.

Eg blei utvist frå lærarhøgskolen, men brydde meg ikkje lenger om det. Eg visste at det ikkje var meininga at eg skulle bli skolelærar, sjølv om eg meinte det var eit beundringsverdig yrke. Eg heldt fram med å bu på vaskerommet.

Ein likesinna frå lærarhøgskolen, Janet Hamill, stiva opp moralen min. Ho hadde mista mor si og kom for å bu hos oss, så eg delte krypinnet mitt med henne. Vi hadde begge høgtflygande draumar, men òg ein felles kjærleik til rockemusikk, og lange kveldar gjekk med til å diskutere Beatles versus Rolling Stones. Vi hadde stått i kø i timevis på Sam Goody’s for å kjøpe Blonde on Blonde, og finkjemde Philadelphia på jakt etter eit skjerf som likna det Bob Dylan hadde på seg på omslaget. Da han hamna i ei motor sykkelulykke, tende vi lys for han. Vi låg i det høge graset og lytta til «Light My Fire», som strøymde ut frå radioen i Janets bulkete bil som stod parkert i vegkanten med opne dører. Vi klipte av dei lange skjørta våre til dei blei like korte som det Vanessa Redgrave hadde i Blow-Up, og i billigbutikkar leita vi etter ytterfrakkar som likna på dei Oscar Wilde og Baudelaire hadde brukt.

Janet heldt fram med å vere ein trufast venn gjennom heile terminen, men etter kvart som graviditeten min skreid fram, måtte eg finne ly ein annan stad. Dømmande naboar gjorde livet surt for familien min ved å behandle dei som om dei husa ein kriminell. Eg fann ein fosterfamilie som også heitte Smith, og som budde litt lenger sør, ved sjøen. Ein målar og kona hans som var keramikar, var snille og tok imot meg. Dei hadde ein liten gut og kunne by på eit disiplinert, men kjærleg miljø av makrobiotisk mat, klassisk musikk og kunst. Eg var einsam, men Janet besøkte meg når ho kunne. Eg hadde ein liten slump lommepengar. Kvar søndag tok eg ein lang spasertur til ein avsidesliggande strandkafé for å få meg ein kaffi og ein smultring med syltetøy, to ting som var forbodne i ein heim med helsekostregime. Eg naut desse små utskeiingane, sleppte ein mynt i jukeboksen og lytta til «Strawberry Fields» tre gonger på rad. Det var mitt private ritual, og orda og stemma til John Lennon gav meg styrke når eg vakla.

Etter påskehelga kom foreldra mine for å hente meg. Fødselen fall saman med at det var fullmåne. Dei køyrde meg til sjukehuset i Camden. På grunn av statusen min som ugift var sjukesøstrene svært hardhendte og forsømmande og lét meg ligge på ein benk i fleire timar før dei informerte legen om at fødselen hadde begynt. Dei gjorde narr av beatnik-utsjånaden og den umoralske oppførselen min, kalla meg «Draculas dotter» og truga med å klippe det lange, svarte håret mitt. Da legen min kom, blei han svært sint. Eg høyrde han skrike til sjukesøstrene at det var setefødsel, og at dei ikkje burde latt meg ligge aleine. Gjennom det opne vindauget kunne eg, heile natta mens eg låg og hadde vear, høyre gutar synge a cappella. Firstemde harmoniar på gatehjørna i Camden, New Jersey. Det siste eg hugsa da narkosen seinare begynte å verke, var det bekymra ansiktet til legen og kviskringa til dei som assisterte.

Barnet mitt blei fødd på årsdagen for bombinga av Guernica. Eg hugsar at eg tenkte på måleriet, ei gråtande kvinne som held det døde barnet sitt. Sjølv om armane mine ville vere tomme og eg gret, kom barnet mitt til å leve, det var friskt og ville bli tatt godt vare på. Det trudde eg på av heile mitt hjarte.

Den 30. mai tok eg bussen til Philadelphia for å besøke statuen av Jeanne d’Arc i nærleiken av kunstmuseet. Ho hadde ikkje stått der da eg var der saman med familien første gong som ung jente. Ho såg så nydeleg ut der ho sat over skrevs på hesten sin og løfta banneret mot sola, ei tenåringsjente som førte sin fengsla prins til trona i Rouen og kjempa for å frigjere landet sitt, berre for å bli forrådt og brent på bålet på denne dagen. Den unge Jeanne som eg hadde lært å kjenne gjennom bøker, og det barnet eg aldri ville få lære å kjenne. Eg lova dei begge eg skulle sørgje for at det blei noko av meg, så reiste eg heim igjen, og stoppa i Camden for å kjøpe ein lang, grå regnfrakk på Fretex.

Same dag, i Brooklyn, tok Robert LSD. Han rydda arbeidsplassen sin og ordna teikneblokka og blyantane sine på eit lågt bord. Framfor det hadde han ei pute å sitje på. Han plasserte eit nytt voksa papir på bordet. Han visste at han kanskje ikkje ville vere i stand til å teikne når rusen nådde høgdepunktet, men han ville ha verktøyet sitt der i tilfelle han trong det. Han hadde prøvd å jobbe på LSD før, men det drog han mot det negative, inn i rom han normalt sett hadde sjølvkontroll nok til å unngå. Ofte var det vakre han såg, ein illusjon, og resultatet blei aggressivt og utilfredsstillande. Han funderte ikkje over kva dette betydde. Det berre var slik.

Til å begynne med var rusen mild, og han blei skuffa, sidan han hadde tatt ein større dose enn vanleg. Han hadde vore gjennom fasen med forventning og nervøs opphissing. Han elska den kjensla. Han spora opp spenninga og frykta som blomstra i magen hans. Det var det same han hadde opplevd da han som korgut, utkledd i den vesle drakta si, stod bak fløyelsforhenget med prosesjonskorset i hendene, klar til å marsjere inn.

Det slo han at ingen ting kom til å skje.

Han retta på ei forgylt ramme over kaminen. Da la han merke til korleis blodet jaga gjennom årene, fossa forbi handledda og dei lyse endane på mansjettane hans. Han såg rommet i ulike nivå, høyrde sirener og hundar, såg pulsslaga i veggane. Han blei klar over at han beit tennene saman. Han la merke til at hans eigen pust var som pusten til ein styrta gud. Ei forferdeleg klarheit fylte han; ei kraft som stoppa han og kasta han i kne. Ein streng av minne strekte seg som seig karamell – dei bebreidande ansikta til medkadettar, heilagt vatn som oversvømte latrina, klassekameratar som passerte som likegyldige hundar, farens misnøye, utvisinga frå militærhøgskolen, og mora sine tårer som blødde saman med hans eiga einsemd i den kollapsande verda hans.

Han prøvde å reise seg. Føtene hadde dovna heilt bort. Han klarte å stå opp, og masserte beina sine. Årene på hendene var usedvanleg utståande. Han tok av seg skjorta, som var dynka i lys og damp, kasta fengselshuda.

Han såg ned på papiret som låg på bordet. Der kunne han sjå kunstverket, sjølv om det enno ikkje var teikna. Han krøkte seg ned igjen, og jobba trygt og sikkert i dei siste strålane av ettermiddagslys. Han gjorde ferdig to teikningar, spindelvevsaktige og amorfe. Han skreiv ned orda han hadde sett, og kjende alvoret i det han hadde skrive: Øydelegginga av universet. 30. mai 67.

Det er godt, tenkte han, litt trist. For ingen kom til å sjå det han hadde sett, ingen kom til å forstå. Han var van med denne kjensla, hadde hatt den heile livet, men tidlegare hadde han prøvd å gjere opp for det, som om det var hans feil. Han hadde prøvd å kompensere med å vere vennleg og søke godkjenning frå faren, frå lærarane, frå kameratane.

Han var ikkje heilt sikker på om han var eit godt eller dårleg menneske. Om han var altruistisk. Om han var demonisk. Men han var sikker på éin ting. Han var kunstnar. Og det ville han aldri be om unnskyldning for. Han lente seg mot veggen og røykte ein sigarett. Han kjende seg hylla inn i klarheit, litt skjelven, men han visste at det berre var fysisk. Det var ei anna kjensle i anmarsj som han ikkje hadde noko namn på. Han kjende at han hadde kontrollen. Han ville aldri meir vere ein slave.

Da natta fall på, merka han at han var tørst. Han måtte ha sjokolademjølk og visste om ein plass som kunne vere open. Han leita tak i småpengar, runda hjørnet, og sette kursen mot Myrtle Avenue, glisande i mørket.

Våren 1967 gjorde eg eit overslag over livet mitt. Eg hadde sett eit sunt barn til verda og plassert henne hos eit kjærleg og velutdanna par. Eg hadde droppa ut av lærarskolen, sidan eg verken hadde disiplinen, fokuset eller pengane eg trong for å halde fram. Eg hadde ein mellombels jobb med minsteløn på ein fabrikk i Philadelphia som trykte lærebøker.

Det største problemet mitt var kvar eg skulle dra vidare, og kva eg skulle gjere når eg kom dit. Eg klamra meg til håpet om at eg var kunstnar, sjølv om eg visste at eg aldri ville få råd til å gå på kunstskole og måtte finne noko å leve av. Det var ingen ting som heldt meg heime, ingen framtidsutsikter og inga fellesskapskjensle. Foreldra mine hadde oppdratt oss i ein atmosfære av religiøs dialog, av miskunn, av menneskerettar, men den generelle haldninga i det landlege South Jersey var langt frå kunstnarvennleg. Dei få kameratane mine hadde flytta til New York for å skrive poesi og studere kunst, og eg kjende meg svært einsam.

Eg hadde funne trøyst i Arthur Rimbaud, som eg kom over da eg var seksten, i eit antikvariat tvers overfor busstasjonen i Philadelphia. Det overlegne blikket hans trefte mitt frå omslaget på Illuminations. Han hadde ein respektlaus intelligens som fengde meg, og eg omfamna han som medborgar, frende, og til og med hemmeleg kjærleik. Ettersom eg ikkje hadde nittini cent til å kjøpe boka, putta eg den i lomma.

Rimbaud hadde nøklane til eit mystisk språk som eg slukte, sjølv om eg ikkje til fulle kunne tyde det. Den ubesvarte kjærleiken min til han var like verkeleg for meg som noko anna eg hadde opplevd. Ved trykkeriet, der eg jobba saman med ei hardkokt, uutdanna gruppe kvinner, blei eg trakassert i hans namn. Dei mistenkte meg for å vere kommunist, sidan eg las ei bok på eit framandt språk, dei truga meg inn på toalettet og egga meg til å for dømme han. Eg heldt på å koke over i dette miljøet. Det var for han eg skreiv og drøymde. Han blei erkeengelen min, som frigjorde meg frå dei jordiske redslane fabrikklivet førte med seg. Hendene hans hadde meisla ei handbok ut av himmelen, og eg heldt dei fast. Kjennskapen til han gjorde stega mine spenstige, det kunne ingen ta frå meg. Eg slengde utgåva mi av Illuminations i ein skotskruta koffert. Vi skulle flykte saman.

Planen min var å oppsøke venner som studerte på Pratt Institute i Brooklyn. Eg såg for meg at dersom eg vanka i det same miljøet, så ville eg lære av dei. Da eg blei permittert frå jobben i læreboktrykkeriet i slutten av juni, tok eg dette som eit teikn på at det var tid for å reise vekk. Det var vanskeleg å finne arbeid i South Jersey. Eg stod på venteliste til ein jobb på platepressa til Columbia Records i Pitman og suppefabrikken Campbell i Camden, men berre tanken på nokon av dei jobbane gjorde meg kvalm. Eg hadde nok pengar til ein einvegsbillett. Eg planla å søke jobb i alle bokhandlane i byen. For meg verka det som eit ideelt arbeid. Men mor, som var kelner, gav meg ein enkel pakke med eit par kvite sko med kilehæl og ei ny uniform.

«Du kjem aldri til å gjere det bra som servitør,» sa ho, «men eg kryssar fingrane for deg uansett.» Det var hennar måte å vise meg støtte på.

Det var 3. juli, ein måndagsmorgon. Eg kom meg gjennom den tårevåte avskjeden og gjekk halvannan kilometer til Woodbury, der eg tok Broadway-bussen til Philadelphia. Eg køyrde gjennom det Camden eg elska, og nikka respektfullt til den triste fasaden på det ein gong så veldrivne Walt Whitman Hotel. Eg kjende eit stikk av smerte over å forlate denne kjempande byen, men det fanst ikkje arbeid til meg der. Dei heldt på å stenge det store skipsverftet, og snart kom alle til å sjå seg om etter jobb.

Eg gjekk av i Market Street og gjekk inn på Nedick’s. Eg sleppte ein mynt på jukeboksen, spelte to låtar av Nina Simone, og tok ein smultring og ein kaffi til avskjed. Så kryssa eg over til Filbert Street, og til busstasjonen som låg rett overfor det vesle antikvariatet eg hadde jakta rundt i dei siste par åra. Eg gjekk dit og stoppa ved hylla der eg hadde stole min Rimbaud. Der boka hadde stått, stod no eit slite eksemplar av Love on the Left Bank med kornete svartkvite fotografi frå nattelivet i Paris på slutten av femtitalet. Bilda av den vakre Vali Myers, der ho med sitt ville hår og kolstiftauge dansa i gatene i Latinarkvarteret, gjorde eit djupt inntrykk på meg. Eg knabba ikkje boka, men bildet av henne festa seg i minnet.

Det var eit hardt slag at turen til New York hadde blitt nesten dobbelt så dyr sidan sist eg reiste. Eg var ikkje i stand til å betale billetten, og gjekk inn i ein telefonkiosk for å tenke. Dette var verkeleg ein Clark Kent-augeblink. Eg tenkte på å ringe søster mi, sjølv om det var altfor flautt å reise heim igjen. Men der, på hylla under telefonen, oppå dei tjukke gule sidene, låg ei kvit lommebok og lyste mot meg. Den inneheldt ein medaljong og trettito dollar, som ville vore nesten ei vekeløn der eg jobba sist.

Mot betre vitande tok eg pengane, men eg lét lommeboka ligge igjen i billettskranken i håp om at eigaren i det minste ville få igjen medaljongen. Det var ingen ting der som avslørte identiteten hennar. Eg kan berre takke denne ukjende velgjeraren, noko eg i mitt stille sinn har gjort mange gonger i åra som har gått. Det var ho som gav meg den siste gneisten av mot, ei lykkønsking til ein tjuv. Eg tok imot stipendet frå den vesle, kvite lommeboka som eit vink frå lagnaden om at eg skulle halde fram.

Eg var tjue år gammal, og eg gjekk om bord i bussen. Eg var kledd i dongeribukser, svart pologenser og den gamle, grå regnfrakken eg hadde kjøpt i Camden. Den vesle kofferten min, gul- og raud ruta, inneheldt nokre teikneblyantar, ei notatbok, Illuminations, nokre få klesplagg og bilde av søskena mine. Eg var overtruisk. I dag var det måndag; eg var fødd på ein måndag. Det var ein bra dag å komme til New York på. Ingen venta meg. Alt venta meg.

Eg tok straks undergrunnsbanen frå Port Authority til Jay Street og Borough Hall, og sidan til Hoyt-Schermerhorn og DeKalb Avenue. Det var ein solfylt ettermiddag. Eg håpte på at vennene mine kunne huse meg til eg klarte å finne ein stad for meg sjølv. Eg gjekk til mursteinshuset på adressa eg hadde fått oppgitt, men dei hadde flytta. Den nye leigebuaren var grei. Han vinka mot eit rom lenger inn, og sa at kanskje romkameraten hans kjende til den nye adressa deira.

Eg gjekk inn på rommet. På ei enkel jernseng låg ein gut og sov. Han var bleik og tynn med ein masse av svarte krøllar, låg med bar overkropp og hadde reimar med glasperler rundt halsen. Eg stod der. Han opna auga og smilte.

Da eg fortalde han om problemet mitt, reiste han seg opp i éi rørsle, tok på seg sandalane og ei kvit T-skjorte, og gjorde teikn til at eg skulle følgje han.

Eg såg på han der han gjekk føre meg med lette steg, lite grann hjulbeint. Eg la merke til hendene hans når han tromma med fingrane mot låret. Eg hadde aldri før sett nokon som han. Han tok meg med til ein annan mursteinsbygning på Clinton Avenue, helste farvel, smilte og gjekk vidare.

Dagen gjekk mot slutten. Eg venta på vennene mine. Lagnaden ville ikkje at dei skulle komme tilbake. Ettersom eg ikkje hadde nokon annan stad å dra, sovna eg på den raude gatetrappa deira den natta. Da eg vakna var det sjølvstendedagen, den første heimanfrå utan den velkjende paraden, veteranpikniken og fyrverkeriet. Eg kjende ei rastlaus spenning i lufta. Hordar med ungar kasta kinaputtar som eksploderte ved føtene mine. Eg brukte den dagen mykje på same måten som eg brukte dei neste vekene, til å sjå etter sjelefrendar, husly, og det som var mest presserande, ein jobb. Det verka ikkje som sommaren var den rette tida til å finne ein velvillig innstilt student. Ingen var særleg ivrige etter å gi meg ei hjelpande hand. Alle hadde det hardt, og eg, landmusa, var berre i vegen. Til slutt drog eg tilbake til byen og sov i Central Park, ikkje langt frå statuen av den galne hattemakaren.

Eg la igjen søknader i butikkar og bokhandlar langs heile Fifth Avenue. Iblant kunne eg stoppe opp framfor eit stort hotell og stå der som utanforståande observatør av livsstilen eg kjende frå Proust, der den privilegerte klassen steig ut av slanke, svarte bilar med sine utsøkte koffertar med mønster i brunt og gull. Det var ei heilt anna side av livet. Hestedrosjar stod oppstilte mellom Paris Theatre og Plaza Hotel. I aviser eg fann, såg eg kva som var kveldens underhaldning. Så kunne eg stå rett overfor Metropolitan Opera og studere folka som kom, og kjenne på forventninga deira.

Byen var ein verkeleg by, skiftande og sexy. Eg blei knuffa til sides av små flokkar med raudmussa unge sjømenn som var ute på livet i Forty-second Street, der sexkinoar, vulgære kvinner, glitrande suvenirbutikkar og pølseseljarar stod på rekke og rad. Eg vandra gjennom kinofoajear og stirte inn gjennom vindauga til den elegante Grant’s Raw Bar som var full av menn i svarte frakkar som slurpa i seg mengder av ferske østers.

Skyskraparane var nydelege. Dei såg ut som meir enn berre skal for forretningsdrift. Dei var monument over den arrogante, men på same tid filantropiske amerikanske ånda. Kvart kvartal hadde sitt eige stimulerande særpreg, og ein kunne merke historias endrande kraft. I sine verk av murstein og mørtel presenterte handverkarane og arkitektane både den gamle verda og den som var i emning.

Eg gjekk i timevis frå park til park. På Washington Square kunne ein framleis kjenne att romanpersonane til Henry James og oppleve nærværet til forfattaren. Når ein gjekk gjennom den kvite triumfbogen, blei ein møtt av lydane frå bongotrommer og akustiske gitarar, protestsongarar, politiske ytringar, aktivistar som delte ut løpesetlar, og eldre sjakkspelarar som blei utfordra av yngre. Eg hadde aldri før opplevd ein slik open atmosfære, det var ein enkel fridom som ikkje var påtrengande for nokon.

Eg var utslått og svolten der eg vandra rundt med nokre få eigedelar pakka inn i eit klede, ein skikkeleg boms, eg hadde sekken, men mangla stokken. Kofferten min stod stua vekk i Brooklyn. Det var søndag, og eg hadde tatt meg ein fridag frå jobbsøkinga. Natta gjennom hadde eg reist med toget fram og tilbake til endehaldeplassen på Coney Island for å stele til meg litt søvn når eg kunne. Eg gjekk av på Washington Square stasjon og rusla nedover Sixth Avenue. Eg stoppa for å sjå på gutane som spelte krokket nær Houston Street. Det var der eg møtte Saint, vegvisaren min, ein svart cherokee som hadde ein fot på gata og ein i Mjølkevegen. Plutseleg var han berre der, slik vagabondar til tider finn kvarandre.

Eg granska han fort frå topp til tå, og kom fram til at han var ålreit. Det verka naturleg å snakke med han, sjølv om eg vanlegvis ikkje snakka med framande.

«Hei, søster. Korleis står det til?»

«På Jorda eller i universet?»

Han lo og sa: «Okei!»

Eg målte han mens han stod og såg opp mot himmelen. Han likna litt på Jimi Hendrix, han var høg, slank og imøtekommande men ein smule losliten. Han utgjorde ingen trussel, kom ikkje med seksuelle hint, ingen merknader om det kroppslege, bortsett frå når det kom til det mest grunnleggande.

«Er du svolten?»

«Ja.»

«Kom igjen.»

Kafeane i gata heldt akkurat på å vakne til liv. Han stoppa ved eit par stader i MacDougal Street og helste på karane som gjorde klart for den nye dagen. «Hei, Saint,» sa dei, og dei småprata litt mens eg stod eit stykke unna. «Har du noko til meg?» spurde han.

Kokkane kjende han godt og rekte han gåver i brune papir posar. Til gjengjeld fortalde han anekdotar om reisene sine frå innlandet til Venus. Sidan gjekk vi til parken, sette oss på ein benk og delte fangsten: daggammalt brød og eit salathovud. Han fekk meg til å fjerne dei ytste blada av salaten mens han braut brødet i to. Ein del av salaten var framleis frisk inni.

«Det er vatn i salatblada,» sa han. «Og brødet kjem til å stille svolten din.»

Vi stabla dei beste salatblada oppå brødet og åt gladeleg.

«Ein skikkeleg fengselsfrukost,» sa eg.

«Ja, men vi er frie.»

Og dette oppsummerte situasjonen. Han sov ei stund i graset, og eg sat berre stille utan å kjenne frykt. Da han vakna, leita vi rundt til han fann ein jordflekk utan gras. Han fann ein kjepp og teikna eit stjernekart. Så gav han meg eit foredrag om menneskets plass i universet, og sidan om det indre universet vårt.

«Heng du med?»

«Dette er heilt elementært,» sa eg.

Han lo lenge.

Vår uuttalte rutine fylte dei neste par dagane mine. Om kvelden gjekk vi kvar vår veg. Eg såg etter han der han rusla av stad. Ofte gjekk han berrføtt, og hadde sandalane slengde over skuldra. Eg var opp i under over at nokon hadde mot og tæl nok til å gå berrføtt omkring i byen, sjølv om det var sommar.

Vi gjekk for å finne våre eigne sovestader. Vi snakka aldri om kvar vi sov. Om morgonen fann eg han i parken, og vi tok den vanlege runden vår, «livberging» som han uttrykte det. Vi kunne ete pitabrød og stilkselleri. Den tredje dagen fann eg to kvartdollarar gøymde i graset i parken. Da kjøpte vi oss kaffi, toast med syltetøy og delte eit egg på Waverly Diner. Femti cent var mykje pengar i 1967.

Den ettermiddagen gav han meg eit lengre samandrag om mennesket sin plass i universet. Han verka nøgd med meg som elev, sjølv om han var meir tankespreidd enn vanleg. Venus, hadde han fortalt meg, var mykje meir enn ei stjerne. «Eg ventar på å få reise heim,» sa han.

Det var ein vakker dag og vi sat i graset. Eg trur eg døste av. Han var ikkje der da eg vakna. Tilbake låg eit stykke raudt krit som han brukte til å teikne med på fortaua. Eg stakk det i lomma og gjekk. Neste dag venta eg halvveges at han skulle komme tilbake. Men han gjorde ikkje det. Han hadde gitt meg det eg trong for å halde det gåande.

Eg var ikkje trist, for tanken på han fekk meg alltid til å smile. Eg såg for meg at han hoppa inn i ei godsvogn på himmelvegen til den utvalde planeten sin, som så passande var oppkalla etter kjærleiksgudinna. Eg lurte på kvifor han hadde vigd så mykje tid til meg. Eg kom fram til at det var fordi vi begge hadde på oss lang frakk i juli; teiknet på brorskapen La Bohéme.

Eg blei stadig meir desperat etter å finne ein jobb, og starta eit søk i motebutikkar og varehus, som ikkje akkurat var førsteprioritet. Det gjekk fort opp for meg at eg ikkje var riktig kledd for denne typen arbeid. Sjølv ikkje Capezio’s, ein butikk der dei selde klassisk danseutstyr, ville ha meg, sjølv om eg hadde utvikla ein god «beatnik møter ballett»-look. Eg gjekk frå hus til hus i Sixtieth og Lexington, og la som ein siste utveg igjen ein søknad på Alexander’s, sjølv om eg visste at eg aldri kom til å jobbe der. Så begynte eg å gå lenger ned i byen, oppslukt av situasjonen min.

Det var fredag 21. juli, og heilt uventa kolliderte eg med sorga til ein heil epoke. John Coltrane, mannen som gav oss A Love Supreme, var død. Store folkeskarar var i ferd med å samle seg ved St. Peter’s Church for å ta farvel. Det gjekk fleire timar. Folk snufsa og gret samtidig som kjærleikshylet til Albert Ayler fortetta stemninga. Det var som om ein helgen var død, ein som hadde framført lækjande musikk, men som ikkje hadde fått høve til å lækje seg sjølv. Saman med mange framande opplevde eg ei djup kjensle av tap av ein mann som eg ikkje hadde kjent anna enn gjennom musikken hans.

Seinare gjekk eg nedover Second Avenue, Frank O’Haras territorium. Rosa lys vaska over rekker av bygningar med igjenspikra vindauge. New York-lyset, lyset til dei abstrakte ekspresjonistane. Eg tenkte at Frank ville ha elska fargen på den falmande dagen. Om han hadde levd, ville han kanskje ha skrive ein elegi for John Coltrane, slik han gjorde for Billie Holiday.

Eg brukte kvelden til å sjekke ut kva som skjedde på St. Mark’s Place. Langhåra gutar jaga rundt i stripete slengbukser og brukte militærjakker, saman med jenter inntulla i batikk. Gatene var tapetserte med flygeblad som annonserte at Paul Butterfield og Country Joe and the Fish kom til byen. «White Rabbit» ljoma ut av dei opne dørene til Electric Circus. Lufta var tung av flyktige kjemikaliar, mugg og den jordaktige dunsten av hasj. Frå tende stearinlys rann store tårer av voks ned på fortauet.

Eg kan ikkje påstå at eg passa inn, men eg kjende meg trygg. Ingen la merke til meg. Eg kunne røre meg fritt. Ei omstreifande gruppe med unge menneske sov i parkane, i provisoriske telt, det var dei nye immigrantane som invaderte East Village. Eg var ikkje ein av dei, men på grunn av den avslappa atmosfæren kunne eg drive fritt rundt der. Eg kjende tiltru. Eg opplevde ingen farar i byen og blei heller ikkje utsett for noko. Eg hadde ingen ting å tilby ein tjuv og frykta ikkje menn som var på rov. Eg var ikkje interessant for nokon, og det verka til min fordel desse første vekene i juli da eg streifa rundt; eg var fri til å utforske på dagtid, og om natta sov eg der eg kunne. Eg søkte mot portrom, undergrunnsvogner, til og med ein kyrkjegard. Overraska over å vakne under byhimmelen eller over å bli rista av ei framand hand. På tide å dra vidare. På tide å dra vidare.

Når det blei riktig tøft, kunne eg dra tilbake til Pratt, der eg no og da trefte på nokon eg visste ville la meg få dusje og sove ut ei natt. Elles ville eg sove i korridoren ved døra til nokon eg kjende. Det var ikkje mykje kjekt, men eg hadde mantraet mitt: «Eg er fri, eg er fri.» Men etter nokre dagar såg det andre mantraet mitt ut til å komme i forgrunnen: «Eg er svolten, eg er svolten.» Eg var likevel ikkje bekymra. Eg trong berre ei opning, og hadde ingen planar om å gi opp. Eg halte den rutete kofferten min frå dørhelle til dørhelle og prøvde å ikkje bruke opp den manglande gjestfridommen.

Det var sommaren da Coltrane døydde. Sommaren med «Chrystal Ship». Blomsterbarna heva dei nakne armane sine, og Kina sprengde ei hydrogenbombe. Jimi Hendrix sette fyr på gitaren sin i Monterey. Radioen spelte «Ode to Billie Joe». Det var opprør i Newark, i Milwaukee og i Detroit. Det var sommaren med Elvira Madigan, kjærleikssommaren. Og i denne skiftande, ugjestmilde atmosfæren skulle eit tilfeldig møte endre retninga på livet mitt.

Det var sommaren da eg møtte Robert Mapplethorpe.