© Det Norske Samlaget 2014

www.samlaget.no

Omslag: Stian Hole

Tilrettelagd for eBok av
BookPartnerMedia, København 2014

isbn 978-82-521-8611-6

2. utgåva

Om denne boka

Ein invitasjon til klassetreff gir nytt liv til eit av Ina Griegs fortrengde mareritt. Då ho voks opp forsvann ei 14 år gammal jente, Sonja Lerdahl, på gåtefullt vis.

Mistanken blei retta mot Tom Kaser, ein 19-åring kalla «botanikaren». Men noko lik blei aldri funne, og han blei aldri tiltalt.

For Ina blir klassetreffet eit høve til å nøste i trådar: Kva skjedde med Sonja? Var det Tom Kaser som bortførte og drap henne? Eller er Sonja framleis i live?

Linnés dystre lærdom er ein nervepirrande krim om det eine, avgjerande augeblikket som brått snur opp ned på alt. Boka er den andre boka i serien om Ina Grieg, tobarnsmor, kickboksar og psykolog. Den første boka i serien, Den mørke porten, er selt til Italia og Tyskland.  

Linnés dystre lærdom er oppfølgjaren til Den mørke porten (2013).

Lars Mæhle

Linnés dystre lærdom

Kriminalroman

Oslo 2014

«Gud, gi sonen min lykke, lærdom trengst ikkje.»

Carl von Linné

DEL I

ORDEN

Brønnen som kviskrar om kvelden

Skårnes 1984

Røsslyng, kvitlyng, blåbærlyng.

Sonja står fastbunden til lindetreet. Orda i ein evig runddans inni hovudet, akkurat slik han har lært henne. Dette kan ho. Lyngartar, tresortar, blomsterfamiliar. Å setje opp remser av artar som eit mantra, eit panser mot det vonde, uuthaldelege.

Osp, alm, lønn, lind.

Lindetreet. Naturlegvis måtte dei velje det. Det er slik dei opererer. Dei to raserer alt som er fint. Det høgreiste, stolte lindetreet ved Gjeldshammaren, staden som var offerplass i gamle dagar, som var deira plass. Ho kan aldri vere her igjen. Ikkje utan at uhygga frå desse timane kjem tilbake.

Ein maur kryp over leppene. Ho spyttar. Det krafsar og klør. Mauren kravlar på kroppen, inn under halslinningen på T-skjorta – og vidare nedover ryggen, oppover leggane, i ansiktet, inn og ut av øregangane. Overalt. No har frosten flytta inn i henne òg. Skuldrene rykker oppover i spasmar av kulde. Ho har stått her i mange timar allereie. Dei som batt henne fast, har glømt henne. Eller så bryr dei seg ikkje. Dei berre surra henne fast til lindetreet, deira lindetre, like ved den gigantiske maurtuva, som om det var ein vittig spøk.

No har Tom og ho berre éin heilag stad igjen, ein einaste stad som er deira – og deira aleine. Ruinane etter husmannsplassen. Brønnen som kviskrar om kvelden …

Så langt har ho ikkje gråte. Ho unner ikkje plageåndene det. Men ho har lukka auga, vil ikkje sjå mauren som kryp og kriblar. Da vil det klikke for henne. Da vil hjartet slå hardt og vondt, og fortvilinga vil breie seg i blodårene, og da vil dei oppnå akkurat det dei ønskte: å nøre opp under frykta hennar, den som kvervlar i kroppen kvar dag og kvar natt. Det einaste ho har merksemda retta mot – bortsett frå å pugge floraen – er å la tauet gnisse mot den ru, tjukke trestammen. Men underarmane skurar borti borken samtidig, og ho maktar ikkje å halde på særleg lenge før smertene blir uuthaldelege.

Lavendel, svinerot, timian, kattemynte.

Men like fullt har ho stått her i berre T-skjorta med auga lukka og latt underarmane skrubbe seg til blods. Igjen og igjen. Ho har mista oversikta over tida og over smerta.

Med eitt stryk ein forferdeleg tanke gjennom henne. Snart har det gått for lang tid. For kvart sekund som tikkar av garde no, blir handlinga deira meir alvorleg.

Det er først no det blir farleg.

Det er først no dei kan begynne å få panikk. Og gud ane må vite kva Dei to vil finne på om dei kjenner kniven på strupen.

Skogstorkenebb, stankstorkenebb, blodstorkenebb.

Fortvilinga lammar henne, enda kor ho har forsøkt å følgje råda til Tom om tankane. Han veit korleis Dei to er, veit korleis Dei to tenker. Det var han som var offeret deira før, i gamle dagar. Vegen til å sigre over dei går gjennom tanken, seier han alltid, gjennom det å vere sterkare enn dei mentalt. Stemma hans lyder klar og tydeleg der i hovudet:

Aldri bry deg om dei som ikkje bryr seg.

Ho skjønar ikkje alltid kva han snakkar om. Han kan så mykje, har lese om alt mellom himmel og jord. Særleg floraen. Carl von Linné. Han kan alt om alle plantar, om alle vekstar og utvekstar. Og ho forstår nok til å lytte nøye når han fortel. Særleg når han legg ut om Dei to og korleis dei òg må sjåast som ein del av alt, ei brikke i den store planen til han som har skapt alt på jorda vår – naturen, plantane, landskapet.

Dei to inngår i det store mønsteret, dei også, sjølv om han veit og ho veit at dei er vonde avartar, blindtarmar i mangfaldet av artar.

Det er først no det blir …

Brått hugsar ho historia om slåstkampen, den gongen utafor fritidsklubben.

Ifølgje rykta blei Dei to omringa av ti lokale slåstkjemper, minst. Dei to hadde herja på staden lenge nok, det var dei fleste einige om, og no hadde ein heil gjeng slått hovuda saman for å ta dei – ein gong for alle.

Pipa fekk raskt ein annan lyd.

For da dei nærma seg den eldste, tok han fram eit jernrør og smelte det rett i kinnet på den som sto fremst i køen. Og angrepet bles over. Alle trekte seg tilbake. Alle skjøna at Dei to alltid ville gå litt lenger, alltid ville vere litt råare, og mykje farlegare, enn alle dei andre til saman.

Dei to vil alltid vinne.

Engfiol, skogfiol, stemorsblom.

Og ho er berre 14 år, og alt ho vil, er å flykte bort frå alt, flytte frå staden – langt, langt bort, til eit anna land, kanskje. Og alt ho vil, er å seie frå til mora om det som skjer. Men ho kan ikkje, vågar ikkje, fordi Dei to alltid vil ha dette på henne. Dei veit. Det dei ikkje skal vite. Om han. Om det ulovlege. Her. Ved lindetreet.

Han er den einaste ho har no. Han og Brønnen som kviskrar om kvelden …

Bjørnemose, bladmose, blåmose.

Ho ruggar og ruggar på hovudet og riv underarmane til blods. Og ho ser ingenting. Men luktene kjem til henne, same kor ho prøver å trenge dei bort. Den rå, fuktige angen av mold og jord og skogbotn. Sola skein på henne den første timen ho sto her. Det er derfor kjempemaurtuva ligg akkurat her, like ved lindetreet. Da lukka ho auga for ikkje å få sollyset i ansiktet. Da sola gjekk ned, heldt ho dei framleis lukka, for å la orda rotere i hovudet og slik halde røynda – og tankane om mauren – borte.

Bregne, burkne, engsnelle, elvesnelle.

Men same kor ho drar hjernen mot remsene av artar, så smett små, forrædarske tanketrådar ut av nettet. Hendingane tidlegare på ettermiddagen.

Dei kjem tilbake til henne no.

Ho hadde hatt slik ei godkjensle i kroppen. Det var første gong på lenge – ei veke for å vere nøyaktig. Ho skulle møte Tom ved Brønnen som kviskrar om kvelden, rett etter skolen. Mora trudde ho skulle besøke ei venninne, som vanleg. Men det var han som skulle vente på henne der, langt inne i skogen, slik han alltid gjorde på måndagane i tretida. Og ho tok gangstien frå skolen, inn langs lysløypa i skogen som skrådde over fotballøkka. Ho trudde ho var trygg for Dei to der. Dei var ikkje interesserte i fotball, ikkje i sport i det heile. Ho hadde aldri sett dei der inne.

Men dei må ha spionert på henne.

For kven andre sto på fotballøkka enn nettopp Dei to? Ho blei så overraska da ho såg kven som var saman med dei òg. Den tredje. Kva i himmelens namn …?

Men ho skjøna òg i same sekund at ho var i ferd med å vandre rett inn i si eiga ulykke. Ho vurderte mulege rømmingsvegar og la straks på sprang den einaste opplagte ruta: tilbake i den retninga ho kom frå. Men den yngste starta opp, han er den raskaste, ho hørte stega hans komme nærmare og nærmare, og ho sprang alt ho orka, men så var armane hans med eitt overalt.

Alt stansa opp.

Ho fekk pusten slått ut av seg idet ho trefte bakken. Han la seg oppå henne, bendte armane på ryggen, pressa ansiktet ned i bakken. Gras og jord mot leppene. Til slutt klarte ho endeleg å vende hovudet oppover, berre for å stire rett opp i hånlatteren til den yngste. Fortvilt leita auga hennar etter andre menneske. Men det var ikkje ei sjel ved løkka i skogbrynet. Ingen som kunne hjelpe henne ut av knipa. Den yngste greip tak i høgrehanda hennar, drog henne brutalt opp og førte henne bort til dei andre. I førstninga hadde ho eit håp om at ho skulle sleppe unna likevel. Det var ikkje sikkert at Dei to ville gjere noko drastisk, no som den tredje var til stades. Kanskje dei ville halde ein viss standard da. Men ho skjøna raskt at dei hadde haussa kvarandre opp allereie før ho kom.

Den eldste heldt på å fortelje ei historie, ei som visstnok var sann, om ei ung jente i USA. Ho budde like ved ein skole, og det var ein heilt vanleg måndagsmorgon da dette ville augeblikket fann stad. Jenta sat i vindauget og såg på ungane som rusla mot skolen. Da hadde ho – heilt ut av det blå – tatt fram rifla til faren og begynt å skyte mot tilfeldige personar utafor.

To vaksne døde. Åtte barn blei såra.

Jenta heitte Brenda Ann Spencer, og ho var berre 16 år. Akkurat desse opplysningane hadde brent seg inn i henne.

Brenda Ann Spencer. 16 år. To døde. Åtte skadde.

Dei neste sju timane etter skytinga stengte 16-åringen seg inne i huset, fortalte den eldste. Ho ville ikkje snakke med politiet. Men til slutt fekk ein journalist prate med henne. Da han spurte kvifor ho hadde gjort dette vanvitige, kvifor ho hadde skote mot tilfeldige forbipasserande ungar på veg til skolen, svarte ho:

«I don’t like Mondays. This livens up the day.»

Den eldste lo rått da han kom til poenget i historia, som om han aldri hadde hørt noko så vittig. Den yngste lo sjølvsagt med. Men til hennar overrasking lo den tredje òg.

Da begynte ho verkeleg å bli redd.

Og like etterpå trekte dei henne med seg, inn i skogen bak løkka. Det verste var at den tredje blei med, utan nokon protestar. Ho kunne ikkje tru at det var sant.

Dei drog henne langt innover i skogen. Snart skjøna ho kvar dei var på veg.

Til slutt enda dei opp her, ved Gjeldshammaren og lindetreet, akkurat der Dei to hadde tatt Tom og henne på fersken. Den eldste trekte fram eit langt tau, som om han hadde planlagt alt på førehand. Og dei surra henne fast til den gigantiske trestammen, mens latteren dansa i skogbotnen. Heilt til sist pissa den eldste ein stråle i maurtuva, for å fyre opp mauren, som han sa.

Da dei til slutt gjekk lei, forlét dei henne.

Og frosten kryp stadig lenger inn i henne. Mauren kryp og kravlar. Underarmane gnissar mot den ru borken.

Men …

Noko lausnar.

Noko gir etter.

Tauet.

Det splintrar seg opp.

1

Nittedal, mai 2014

Eksplosjonen. Sprekkene i glaset som knitrar ut over frontruta. Elgen med forvridde bakbein i grøftekanten. Steinen som knuser. Undergangen. Dei umenneskelege skrika. Sonja …

Ina Grieg reiser seg i senga, bråvaken og forvirra. Hjartet vil ikkje slutte å slå. Syna frå drømmen lever framleis i henne. Kva fader er dette? Desse glimta frå ei glømt tid? Kvifor dukkar dei opp i drømmane hennar no, så mange år etterpå?

Ina kastar eit raskt blikk over skuldra mot ektemannen. Men han ligg ikkje der, på sin vante plass i dobbeltsenga.

Auga leitar seg fram til vekkarklokka: søndag, 11.30.

Ho søkk tilbake mot madrassen, framleis heilt i ørska. Men plutseleg hugsar ho det. Amund og tvillingdøtrene er på tur i marka. Dei skulle inn til Ørfiske. Amund skulle teste dei nye flugene. Jentene skulle ha med prinsessestengene. Mens ho skulle få sove ut, i eit fortvilt forsøk på å knappe inn på dei siste vekenes vakenetter.

Alt ho ønsker, er å forsvinne tilbake til søvnen. Men ho veit at det aldri vil gå.

Inntrykka frå drømmen vil halde henne vaken denne føremiddagen. Elgauget. Skrika i undergangen. Ansiktet til Sonja. Dei er framkallingar av verkelege snapshot.

Men kvifor kjem dei tilbake no?

Sakte, og med stigande uvilje, forsøker Ina å nøste minnetrådane fram frå undermedvitet.

Episoden med elgen skjedde like etter at ho hadde kjørt opp. Ho var nettopp fylt 18 og budde framleis på Skårnes. Familien hadde flytta dit fem år tidlegare, da far hennar, major Gunnar Grieg, fekk ei stilling ved Luftforsvarets forsyningskommando på Kjeller. Han begynte da det dryge arbeidet med å finne ein villa passeleg stor for egoet sitt, noko som førte han langt utafor hans først tenkte radius. Til slutt enda han – og dermed familien – opp i det 300 kvadratmeter altfor store murhuset utafor Skårnes. På denne vesle pletten, eit einsamt satellittsamfunn svevande for seg sjølv i utkanten av Oslo, budde Ina i ungdomstida.

Ina var aleine i bilen da episoden med elgen skjedde. Ho kan ikkje hugse kvar ho var på veg. Mest sannsynleg dreiv ho berre rundt på måfå på skogsvegane aust for Skårnes, utan annan plan enn å inhalere kjensla av å vere ung og fri. The Cure dura ut i bilkupeen på full guffe i det eine augeblikket, og i det neste:

Sjokket.

Eksplosjonen.

Alle lydar forsvinn, bortsett frå knitringa. Glas som krakelerer.

Samanstøyten var brutal, og han var over i løpet av eit blunk. Men i minna er augeblikket strekt ut i timar og år.

Ina kunne sjølv, nærmast mirakuløst, sjangle uskadd ut i vegbanen. Bortsett frå ei rift på kinnet etter ein glassplint var ho like heil. Men blodet rann og rann nedover kinnet og halsen. Og ho skjøna ingenting. Kva i himmelens namn hadde råka henne? Bilen såg ut som eit trekkspel. Særleg fronten på høgresida. Ruta var pulverisert og passasjersetet knust ned i golvet.

Ina innsåg samtidig, og med ei stigande gru, at ho hadde hatt englevakt. Og at om nokon hadde sete på med henne, ville vedkommande truleg ikkje ha vore i live.

Etterpå virra ho rundt bilen i sjokk. Og overalt var det granskog. Den asfalterte vegstripa forsvann inn i ein grøn vegg av barnåler. Ho var fanga i skogen, midt inne i ei mørk, vond stille. Det var kilometervis frå folk, og alt ho kunne gjere, var å vente på at neste bil skulle komme forbi.

Det kunne ta eitt sekund. Det kunne ta ein dag.

Og mens ho sto der, desorientert og apatisk, blei ho plutseleg var noko. Nede frå skogkanten hørte ho merkelege skrik. Det var ein lyd som skar seg inn i sjela: dyriske, halvkvelte stønn.

Sakte gjekk ho i retning av lyden, kleiv over autovernet og snubla ned skråninga.

Den store elgkroppen låg velta på sida nede i graset. Ein diger elgokse. Geviret var majestetisk. Begge bakbeina var forvridde i ei unaturleg stilling. Det eine auget stirde tomt opp i lufta. Elgen var i live. Men han vêra ikkje anna enn smerta. Han var ikkje medviten om at det sto eit menneske to meter unna.

Sjølv i dag, tjuefem år etterpå, kan Ina sjå elgansiktet for seg, der ho tar dei siste, vaklande stega ned mot dyret. Framleis kan ho mane fram kjensla av fingrar som stryk over mjuk, sveitt pels. Ho kan òg hugse orda ho kviskra mens ho sat der på huk og strauk elgen over kinnet:

– Så, så, alt vil gå bra.

Det var ei løgn. Elgoksen ville dø om kort tid.

Ina var makteslaus. For det kom ikkje nokon bil, og ho fekk ikkje tak i viltnemnda, ingen som kunne gi elgoksen ei frigjerande kule i panna. Alt ho kunne gjere, var å sitje på huk og stryke elgen over kinnet. Men mens ho sat der slik, merka ho plutseleg at auget til elgen ikkje stirde tomt opp i lufta lenger.

Det stirde rett mot henne.

Gåsehud prikkar ut over overarmane til Ina, sjølv no i dag.

Ho hugsar det så godt, korleis ho deretter vingla av garde, nærmast i sjokk, bort frå elgen, inn i skogen, på leit etter noko, ho ana ikkje kva, eitt eller anna som kunne fri henne og elgen frå smertene.

Knappe minuttet etter fann ho svaret. Ein stor, knudrete gråstein i lyngen. Som om han hadde lege der i uminnelege tider og berre venta på dette augeblikket. Det var så vidt ho klarte å løfte han. Men trass i vanskane makta ho dels å bere, dels å trille steinen bort til dyret.

Elgen hadde slutta å stønne no. Han låg der og pusta i rytmiske støytar. Auget stirde mot henne.

Ver så snill.

Ho løfta så den blytunge steinen ein meter opp i vêret på pur vilje. Sto der og sjangla eit lite sekund. Så dytta ho kjempesteinen i retning elghovudet …

Hadde det vore eit vanleg mareritt, ville drømmen ha stansa der. Ho ville ha rykt til, reist seg sveitt og forvirra i senga, med hjartet harehoppande i brystet.

Men idet steinen startar ferda mot elghovudet – i drømmen – blir ho i staden frakta vidare, til eit anna minne frå ungdommen.

For brått joggar ho bortover sykkelstien i Skårnes. Det er vinter. Stjerneklart. Knitrekaldt. Potetmjøllydar under skoa. Brøytekantane frå traktorfresaren når henne til midja. Ho spring og spring, og ho begynner på nedoverbakken. Riksvegen stig sakte oppover på høgresida hennar, mens ho nærmar seg inngangen på tunnelen.

Undergangen ligg og ventar, like der framme.

Ho kan sjå firkanten av betongveggar som stikk ut i ein 90 graders vinkel frå sykkelstien. Ho veit ikkje kva som skjuler seg der inne, kan ikkje sjå rundt hjørnet på inngangen. Men ho veit det allereie, i drømmen, at snart vil dei komme. Skrika. Ho gruar seg som ein hund, prøver stålsetje seg mot dei.

Men likevel, når dei først kjem, lammar skrika henne fullstendig. Dei skjer gjennom marg og bein. Forskremte, vonde hyl. Jentestemme. Etterfølgt av mannlege snøft. Ina blir ståande fastfrosen på sykkelstien, like framfor inngangen.

Tida stoppar. Hjartet stoppar.

Ho står og berre lyttar til skrika. Dei umenneskelege støytane av smerte. Igjen og igjen. Nokon som truleg blir valdtatt. Inne i undergangen. Men ho tør ikkje å gå rundt hjørnet. Ho vågar ikkje å kikke inn – og avsløre synet som skjuler seg der inne.

I staden brekker ho seg ut i brøytekanten, kavar i laussnøen nokre sekund – før ho baksar seg opp på riksvegen. Der ho startar eit vilt ritt, ho spring alt ho orkar – bort frå skrika – over undergangen.

Ho held dei ikkje ut. Alt ho vil, er at hyla skal forsvinne.

Ho spurtar bortover riksvegen, men i drømmen kjem ho seg ikkje av flekken. Skrika berre aukar i intensitet. Dei trenger inn i henne, frå alle kantar. Ho kikkar fortvilt opp mot den stjerneklare himmelen, og auga hennar søker mot fullmånen – som ho veit er der oppe ein stad.

Enda ein gong rykker det til i henne.

For i staden for den kvite, vemodige månekula er det ansiktet til Sonja som heng der oppe.

Det er Sonja som stirer mot henne med klandrande, triste auge.

Og det er i dette augeblikket, idet ansiktet til Sonja kjem til syne på himmelen, at det kalde gufset breier seg i kroppen.

Det er no Ina vaknar frå drømmen.

Det er søndag føremiddag, og ho blir liggande i senga mens spørsmåla stadig sprenger i hovudet. Kvar kom denne drømmen frå? Kvifor akkurat no?

Sekundet etter innser ho grunnen. Brevet. Den helvetes invitasjonen. Det er det som har fått botnfallet i det umedvite til å kvervle opp til overflata.

Ho vrenger beina ut av senga, stikk føtene i tøflane ved sengekanten og tuslar ut i gangen i andreetasjen, vidare, inn på arbeidsrommet. Og der, på toppen av bunken med papir og bøker, ligg det.

Fingrane skjelv idet dei nærmar seg konvolutten.