© 2015 Det Norske Samlaget

Omslagsmal: Kristin Berg Johnsen

Omslagsbilde: Utsnitt av Oscar Wergeland: Riksforsamlingen på

Eidsvoll 1814 (Stortinget)

Tilrettelagd for eBok av BookPartnerMedia, Kobenhavn 2014

ISBN 978-82-521-8664-2

2. utgåva

Om denne boka

Ståle Dyrvik er ein av våre mest profilerte historikarar. I denne boka gir han ein kortfatta introduksjon til dei dramatiske hendingane i 1814 og ei nytolking av desse.

Historikarar er stort sett samde om at Noreg i 1814 oppnådde fridom og sjølvstende. Fridomen låg i ei for si tid svært demokratisk grunnlov. Sjølvstendet kom til uttrykk i at den nye unionen med Sverige berre var eit kongefellesskap. Men diskusjonane har gått høgt om andre sider ved dette året: Kven var dei sentrale aktørane i hendingane i 1814? Var omskiftet resultatet av ei langvarig indre utvikling, eller skuldast det dei utanrikspolitiske konjunkturane under napoleonskrigane? Og korleis kunne Noreg i eitt sprang byte ut einevelde med folkestyre, samtidig som det norske samfunnet synest så upåverka av den politiske omveltinga?

I denne boka nøstar Ståle Dyrvik opp både dei lange og dei korte trådane fram til 1814. Samstundes viser han korleis ulike historikarar har tolka 1814 tidlegare, og gjennom ei meir systemteoretisk tilnærming til problematikken opnar han for ei nytolking av 1814.

UTSYN>INNSIKT

er Samlagets serie med korte innføringsbøker i historiske emne. Bøkene tar for seg eit vidt spekter av forskingsfelt, frå sentrale tema i noregs- og verdshistoria til kulturhistoriske og fagteoretiske stillingar.

Ståle Dyrvik

Året 1814

Oslo

Innhald

1  Annus mirabilis

To hovudsyn på 1814

2  Ytre utløysing

Dansk-norsk utanrikspolitisk strategi

Nøytralitetspolitikken som stranda

Krig med Storbritannia og Sverige

Norsk overgang til Sverige?

Karl Johans Noregs-politikk

Kan Noreg bergast?

Freden i Kiel

3  Indre førebuing

Det norske samfunnet var modent for sjølvstende

Nordmennene var misnøgde

Patriotisme og nasjonalisme

Mangla ynsket om eigen stat?

4  Frå Kiel til Eidsvoll

Kristian Fredriks opprør

«Alt politiserer nu»

Dei første reaksjonane i Sverige

Stormannsmøtet 16. februar

Sjølvstendeeid og val

Forholdet til utlandet

5  Dobbeltspel?

Starten på den norske reisinga

Kristian Fredriks oppgåve i Noreg

Kva planar hadde kongen for Noreg?

Dobbeltspelet som vart umogleg?

6  Riksforsamlinga

Arbeidet i riksforsamlinga

«Partia» trer fram

Kva meinte riksforsamlinga om mandatet sitt?

Kristian Fredriks oppfatning av mandatet

Dei siste dragkampane

7  Grunnlova

Grunnsetningane

Frå utkast til Grunnlov

Grunnlova

Personar og parti i spelet om Grunnlova

8  Noreg åleine

Forhandlingar

Krig og Mossekonvensjonen

Flukt eller forsvar?

9  Inn i unionen

Ein «norsk politikk»?

Grunnlovsendringane

Unionen vert vedteken

10  Eidsvollsverket i attersyn

Kristian Fredrik

Partia og folket

Grunnlova og samfunnet

Embetsstandens grunnlov?

Grunnlova som arvestykke

Utvald litteratur med kommentarar

Register

KAPITTEL 1

Annus mirabilis

I året 1814 var Claus Pavels sokneprest i Aker ved Oslo og slottsprest på Akershus. Han var ein vaken og slagferdig skribent som førte dagbok gjennom heile 1814. Frå denne kjelda stammar eit av dei aller mest brukte sitata frå dette året i norsk historie: 1814 «kaldtes et år, og bestod ligesom dets forgjængere af 365 dage. Men århundreder ere henrullede, og have været langt mindre mærkværdige end dette år. Ved dets begyndelse vare vi kongen af Danmarks undersåtter, og hos 96 af 100 nordmænd var det sikkert fast beslutning at blive det til den siste stund. Jeg tror ikke nogen nations historie kan fremvise magen. Selv Napoleons katastrofe forbauser mindre.» Pavels var det som smidde nemninga «annus mirabilis» eller «det forunderlege året» om 1814.

Når denne boka er kalla Året 1814, er det sjølvsagt fordi det er hendingane i løpet av dette året som skal stå i sentrum. Men samstundes er det utenkjeleg for ein historikar å kutta ut forhistoria eller ettertida. La oss likevel byrja i sjølve midtpunktet og spørja: Kva var det eigentleg som skjedde i Noreg i 1814? Svaret på «kva» kan myntast ut i tre punkt:

For det første skifta Noreg unionspartnar. Den 14. januar 1814 opphøyrde det lange sambandet mellom Noreg og Danmark, og den 4. november vart ein ny union mellom Noreg og Sverige underskriven. Denne unionen skulle stå i 90 år.

For det andre vart Noreg sjølvstendig, med visse avgrensingar. I unionen med Danmark hadde Noreg hatt status som eige kongerike, men det vart styrt frå København av ein dansk sentraladministrasjon og ein dansk eineveldig konge. Den nye unionen med Sverige var ein personalunion. Dei to statane hadde konge felles, men rådde seg elles uavhengig av kvarandre. Det viktigaste unntaket i dette biletet er at utanrikspolitikken var felles og vart ført frå Stockholm.

For det tredje vart Noreg fritt, i tydinga at det fekk ei skriven grunnlov, fastslegne menneskerettar og eit representativt organ kalla Stortinget. Grunnlova gav ganske store folkegrupper røysterett og politisk innverknad.

Spør ein vidare korleis eller kvifor dette skjedde, vert mengda av svar brått uendeleg mykje større og meir uoversiktleg. Svara ligg spreidde gjennom heile denne framstillinga, og like fullt vil det vera mange som vantar. Men Jens Arup Seip (1974) har i ei kortformulering greidd å uttrykkja noko heilt vesentleg om korleis 1814-verket vart mogleg: «Fordi Sverige ikke momentant var istand til å gripe det bytte Danmark var blitt tvunget til å slippe» (Seip 1974: 17–18). Det «forunderlege» som Claus Pavels snakka om, ligg i den kjensgjerninga at i halvåret frå januar til juni 1814 fekk nordmennene leva fullstendig i si eiga verd. Utan påtrykk eller diktat utanfrå skapte dei seg sin eigen stat. Denne staten var det så som med ein del tilpassingar gjekk inn i kongefellesskap med Sverige den 4. november.

To hovudsyn på 1814

1814 var ikkje før blitt fortid, så starta historikarane å tolka det som var skjedd. Lenge rådde det ei slags semje om at hendingane dette året var resultatet av ei langsiktig historisk utvikling. Noreg hadde vore ein sjølvstendig stat i mellom-alderen, og dette faktumet gløymde det norske folket aldri gjennom dei mange hundreåra i foreining med Danmark. Tilsidesetjing og utnytting gjorde at nordmennene til sist fekk nok. I 1814 tok dei ansvaret i eige hus igjen.

Denne langsiktige tenkemåten er særleg tydeleg i Ernst Sars si monumentale Udsigt over den norske historie (Sars 1873). Ingen har som han greidd å laga ei overgripande tolking av dei store båregangane i den norske historia. I si samtid på slutten av 1800-talet stod Sars politisk plassert på den nasjonalistiske venstresida. Han hevda at Noreg ikkje var kome langt nok i si utvikling til å hevda det fulle sjølvstendet i 1814, og at eit siste steg stod for tur. Han tolka derfor unionsoppløysinga i 1905 som fullendinga av det verket som var starta i 1814.

Den historikaren som sterkast utfordra Sars i tolkinga av 1814, var Yngvar Nielsen. Han var unionsven og stod den svenske kongefamilien nær. Han gjorde kanskje meir enn Sars når det galdt å utforska kva som eigentleg var skjedd i og omkring 1814. Han skreiv ei rekkje oversiktsbøker (Nielsen 1904, 1915) og ein stor biografi om ein hovudfigur frå denne tida, grev Herman Wedel Jarlsberg (Nielsen 1901–02). Nielsen fokuserte sterkt på konkrete einskildpersonar og aktørar, og unngjekk medvite å snakka om det meir abstrakte «folket» som handlande part. Hjå Nielsen vert særleg Kristian Fredrik framstilt som ein dugande politikar som greidde å vinna folkefleirtalet med seg i dei avgjerande månadene i 1814. Men då hundreårsjubileet for 1814 vart feira i 1914, rett i etterdønningane av unionsoppløysinga i 1905, oppfatta mange Nielsen mest som ei røyst frå fortida. Ernst Sars' venstrenasjonale historietolking stod høgast i kurs og vart no boren vidare av nye og sterke talsmenn, fremst av dei Halvdan Koht (1914) og Arne Bergsgård (1943a).

Men Yngvar Nielsens synsmåtar levde vidare i det stille, og i 1951 kom dei til overflata i ei stillferdig form, men grundigare underbygd enn nokon gong tidlegare. Dette året gav Sverre Steen ut første bandet i serien Det frie Norge, og kalla boka heilt enkelt 1814 (Steen 1951). To mykje nytta sitat fortel tydeleg kva som er hovudbodskapen til Steen: «Med valget av Bernadotte til tronfølger i Sverige innledes Norges nyere historie.» (Steen 1951: 9). «Alt før meldingen om fredsslutningen kom, arbeidet han (Kristian Fredrik) bevisst på å reise motstanden mot den, og det fortsatte han å gjøre i månedene framover. Til å begynne med reiste han motstanden og organiserte den; senere ble han selv grepet av motstandsbevegelsen og ble – kanskje delvis mot sin vilje – dens tjener» (Steen 1951: 96). Les ein Sverre Steen heilt bokstaveleg, får ein det inntrykket at 1814 i Noreg var resultatet av kortsiktige utanrikspolitiske hendingar. Hovudrolla vart ikkje spela av det norske folket, men av markante politiske skikkelsar som Jean-Baptiste Bernadotte, den franske marskalken som vart svensk tronfylgjar med namnet Karl Johan og seinare svensk-norsk konge (Höjer 1939–60), og som Kristian Fredrik, den danske tronfylgjaren som for ei stakka stund let seg velja til norsk konge i mai 1814 (Linvald 1962).

Den sterke fokuseringa på samtid, storpolitikk og enkelt-aktørar kan kanskje skuldast at Steens 1814-band dannar opninga på ei framstilling om tida etter 1814. Kanskje ville utforminga ha vorte ei anna dersom Steen hadde skrive om 1814 som avslutninga på eit langvarig hopehav med Danmark. Ein bør derfor vurdera Steen også på bakgrunn av t.d. det han skreiv om 1700-talet i Det norske folks liv og historie (Steen 1932, 1933). I 1814-boka har faktisk Steen sagt noko om sin måte å lesa denne historia på: «La oss ikke i vårt hovmod innbille oss at vi kan forklare det som skjedde i 1814. Selvsagt var det – som alt annet – et resultat av det som var gått forut. Men det var bare ett resultat av mange som fortiden hadde skapt vilkår for. Og hvorfor resultatet ble akkurat det vi kjenner, må vi med ærlig beskjedenhet innrømme at vi i dag ikke vet» (Steen 1951: 144).

Synspunkta til Yngvar Nielsen og Sverre Steen har kome i ein tredje og meir spissformulert versjon i Jens Arup Seips Utsikt over Norges historie: «Christian Frederiks person var nødvendig. Man kan imidlertid reise spørsmålet om i hvilken grad han var en bevegende kraft. Var han et redskap for norske ønsker, en katalysator; eller var det norske folk et redskap for ham? Kildene peker klart i den retning at dannelsen av en selvstendig norsk stat var Christian Frederiks verk.» (Seip 1974: 19). «Det hele ble gjennomført på en overrumplende måte. Man kan si at Christian Frederik tok nordmennene på sengen. De befant seg i et eget rike før de hadde fått søvnen av øynene» (Seip 1974: 28). «Den nasjonale bevegelse var ikke en forutsetning for 1814, men et produkt av det som da skjedde» (Seip 1974: 51).

Med sine karakteristiske spissformuleringar hamrar historikaren inn tesen sin: Storpolitikken i den turbulente napoleonstida slo brått inn over eit uførebudd Noreg. Nordmennene visste ikkje betre enn å fylgja spelet til ein visjonær leiar, Kristian Fredrik. Nasjonalkjensla voks sidan fram innanfor den staten som så uventa hadde oppstått i 1814.

Var 1814 førebudd gjennom ei langsiktig indre utvikling eller utløyst av samtidige utanrikspolitiske hendingar? Tilsynelatande er dette to diametralt motsette tolkingar som norske historikarar har nytta på 1814. Eller konstruerer vi ein kunstig motsetnad? Kan det vera at dei representerer to sider av same sak? I kapittel 3 skal vi få høve til å venda tilbake til dette spørsmålet. For den som alt her og no vil fordjupa seg meir i historikardebatten om 1814, finst det to nyttige bøker som handsamar stoffet langt fyldigare enn det er mogleg her: Dei historiografiske oversiktene til Ottar Dahl (1959) og William H. Hubbard (1995). Vi skal i staden sleppa tolkingane ei lita stund og gjera oss kjende med det som skjedde i framkant av det forunderlege året.