© Det Norske Samlaget 2017

www.samlaget.no

Omslag: Magnus Osnes

Epub-produksjon: Napp A/S

ISBN 978-82-521-8774-8

Om denne boka

Mali Fredrikke Sjursen er 79 år gammal. Til no har ho budd heime, men då helsa skrantar, kjem ho på avlastning på sjukeheimen. Der byrjar ho å gruble over tilfeldigheitene som styrer eit liv, det som blir noko av, det som ikkje blir noko av, og alt som blir halde skjult. Kan Mali bli forsona med sonen Thomas, det einaste barnet ho fekk? Kva med den avdøde søstera Jenny, som er den einaste grunnen til at ho sjølv blei fødd?

Med eit presist språk og tette, morosame dialogar viser Holvik korleis livet kan arte seg mot slutten, når ein tenkjer skarpt og klart, men likevel er heilt avhengig av andre for å halde det gåande. Det handlar om alt ein brenn inne med og alt ein skyv frå seg, heilt til det siste.

Ingvild Holvik

Premien for alt

Roman

Oslo 2017

Det sies at vi fødes som originaler og dør som kopier. Biologisk fungerer vi motsatt. Vi fødes som kopier, men dør som originaler.

Torgeir Bruun Wyller, professor i geriatri

Eg sit i stova og et oppvarma pinnekjøttrestar. Drikk vørterøl med sitronbrus attåt.

Stiletthælane klakkar hardt mot laminatgolvet då Inga går gjennom forstova, kjem inn i stova, i ei sky av parfyme og alkohol som blandar seg med eimen av oppvarma saltkjøtt, legg seg på vindauga. Augelokka hennar glitrar i gull, munnen er måla hardt, som med bengalakk. Dei mørke posane under auga gravlagde under lag med concealer og pudder. Ho tar meg i å stire.

Korleis ser eg ut? seier ho.

No er det berre å kaste resten, seier eg. Ikkje verdt å varme opp fleire gonger.

Endeleg går ho, smeller døra igjen etter seg. Endeleg aleine i huset, mitt eige hus. Eg senkar meg ned i lenestolen, set stokken frå meg ved armlenet. Trykker på den raude knappen på fjernkontrollen.

Nyheitsankera er ekstra stilige i tøyet i kveld, med matchande slips og bluse, i kremgult. Eg har også ein penare bluse på. Parfyme bak øyra. Godlukta legg seg inntil den rå eimen frå godstolen.

Han har stått i fjøsen i heile haust, stakkar, i vekevis, mens eg var heimanfrå.

Lyset frå sparepærene er kaldt i det nakne rommet. Inga har ikkje spart ei golvmatte, ikkje eingong i salongen. Berre det glinsande nye laminatet, med det falma salongbordet i teak rett nedpå. Spisestovemøblementet ser like heimlaust ut. Alt står her berre på nåde, inntil noko nytt kjem i hus. Med unntak av sofaen, den har Inga forbarma seg over og trekt om.

Eg prøver å stenge kjensgjerningane ute, slumre litt i stolen. Eit skarpt smell frå ein prematur nyårsrakett set ein støkk i meg. Korleis slappe av, når desse smella er uråd å førebu seg på? Meteorologen ønskjer godt nytt år, men eg har ikkje fått med meg kva for vêr som er i vente. Og no kunngjer programvertinna med eit strålande smil at tida er inne for Hans Majestet Kongens nyårstale. Etter nyårstalen blir det så ein kavalkade over vêret i året som har gått, seier ho.

Thomas karakteriserte ein gong denne programvertinna som «smellvakker». Då eksploderte Inga.

Var same kvelden Thomas tende på løa. Utpå natta.

Programvertinna ser ikkje ein dag eldre ut.

Og det er berre fem år sidan, ikkje meir. Den gjen-nomtrengande kiminga frå telefonen på morgonkvisten, som ingen ende vil ta. Og ute, varmen frå kjempebålet i andletet, lyden av eld som et treverk. Lyden av paniske dyr. Albert som kjem ut av natta, i pysjamas under kjele - dressen.

Hjelp meg. Redd dyra. Thomas, kor er Thomas?

Halsen tetnar.

Men der er kongen.

I sommer hadde vi et helt spesielt tre i Slottsparken, seier kongen. Vi kalte det Ønsketreet. Der ble mennesker som besøkte parken, invitert til å henge opp sine håp og ønsker for Norge og verden.¹

Gjennom hele sommeren blafret folks ønsker i vinden. Stadig flere kom til.

Berre munnen til kongen beveger seg i eit elles urørleg andlet.

På en av lappene et barn hadde skrevet til Ønsketreet, stod det:

«Jeg ønsker at alle blir litt snillere mot seg selv.»

Det synes jeg var et klokt ønske.

Også kongen har røynsle i å legge band på kjenslene,ved å legge band på andletsmusklane. Også han har nok fått merke tyngda av si eiga overleppe.

Eg låg på rygg med lukka auge då eg først blei klar over det blaute kjøttet, på innsida, mot dei glatte framtennene. Prøvde å ignorere at Thomas stod og skreik i sprinkelsenga. Så kjende eg for første gong denne slappe fliken. Innsida av andletet, den glatte, våte hinna kvilande mot dei samanbitne tennene. Eit parti av kroppen som brått markerte seg og sidan ikkje lét seg ignorere.

Kjære alle sammen

Både Dronningen og jeg fyller åtti nå i dette året vi går inn i. For oss er det litt uvirkelig. Som så mange eldre har erfart før oss, føler man seg jo sjelden så gammel som tallet tilsier.

Ei vag kjensle eg har sete med ei stund, gjer seg tydeleg gjeldande. Noko er feil med denne talen. Eller med meg. Eg greier ikkje ta til meg kongen sine ord på same måten som tidlegare år.

I det nye året håper jeg både Norge, Europa og verden kan preges av dette:

At vi som deler denne jorden, erkjenner at vi først og fremst er medmennesker.

At vi klarer å samle oss om å arbeide for en sunnere verden.

At vi velger å bekjempe ondt med godt.

Og fra Ønsketreet i Slottsparken kommer det et aller siste håp:

«At ønskene på treet må gå i oppfyllelse.»

Godt nytt år!

Det renn frå auga, nedover halsen, heile vegen ned i brysthaldaren. Utan at eg skjønner kva som har rørt meg.

Emosjonell inkontinens, med sjukeheimslegen sine ord.

Kva skal han gjere no, kongen, etter talen?

Ta eit glas akevitt med tv-teamet, riste av seg den stive rolla, som han aldri blir heilt fortruleg med? Godt det er et helt år til neste nyttårstale. Mens dronninga puslar med sitt i ein annan del av slottet, sparer dei syrlege kommentarane til middagen.

Dei søv vel ikkje saman lenger. Dei som har så mange rom å ta av.

At dei ligg og held kvarandre i handa, kveld etter kveld, er heller ikkje utenkeleg. Så mykje som dei har å snakke om. Alt krinsar om barnebarna. Dei småsnakkar til den eine merkar at den andre har sovna.

Mens eg sit her og syg ei temmeleg fantasilaus forteljing frå eige bryst, om livet på slottet.

Det skal likevel seiast, eg har hatt ein soft spot for dei kongelege. Særleg for Sonja.

Då Sonja aborterte, kjende eg meg nær henne. Midt oppi kong Olavs fødselsdagsfest og det heile. Kjende det nesten som om ho og eg var på like fot, då. Stod faktisk på nippet til å skrive til henne. Men fekk meg ikkje til det. Ikkje utan noka trøyst å tilby.

Hva om de forblir barnløse, skreiv avisene.

Så fekk ho jo desse tilsynelatande kjernesunne barna, som gav henne desse tilsynelatande kjernesunne barnebarna.

Og eg fekk Thomas. Og Thomas fekk plutseleg Veronika.

Eg og Sonja er like gamle. Sonja er berre hakket meir velstelt.

For oss er det litt uvirkelig.

Eg kan ikkje lenger sjå meg sjølv som ung. Ikkje ein-gong som halvgammal. Då eg framleis kunne ignorere dei små, fine rynkene, slik at eg berre såg den unge kvinna eg førestilte meg at eg var. Sjølv den utydelege refleksjonen i vindaugsglaset fortel meg at ho er borte no. Har blitt eit umerkeleg hakk eldre for kvar dag. Fått gammalt hår. Gammal haldning. Gamle, utviska trekk. Hengande hudfaldar, utvekstar med hår på, både her og der.

Trass i at eg bur i ein frisørsalong. Mens Sonja –

Med eitt smell ein rakett rett utfor huset. Eg hevar meg opp av stolen igjen. Grip stokken, går ut i vindfanget, låser døra. Lukkar døra mellom vindfanget og forstova, mellom forstova og stova.

Eg set meg i stolen. Ser forbi spegelbildet, ut i mørket. Alt eg ønskjer, er å kvile.

Veronika las for meg tidlegare i dag. Frå ei bok ho har lånt til seg sjølv: Umuligheten av å leve.

Alt har si tid. Ein treng ikkje å forlese seg om fødsel, eller barneoppseding, såpass tidleg i svangerskapet. Ho orienterer seg vel på internettet, etter kvart, om det naudsynte.

Ein skal ikkje komme og fortelje henne noko.

Ho treng berre tid, til å omstille seg.

Det spørst likevel. Om tida strekk til.

Det er noe uendelig trist med alle barn, las Veronika, de være så glade og lykkelige de vil. En foranskutt sorg, om det går an å bruke et slikt uttrykk? Hvor skulle den ellers komme fra, hvis ikke fra alt som venter dem? Det å ha vært barn er vår store sorg i livet. Vi går jo rundt og bærer på et dødt barn, helt til vi dør. I den forstand er det allerede for sent å ta livet av seg, ettersom man, idet man kommer så langt som til å ønske sin egen død, allerede er død.²

Veronika hadde notert seg desse orda. Funderte på dei.

Det verste er, sa ho, at forfattaren likevel valde å ta sitt eige liv. Kva elles skulle han gjere?

Ho tenkte nok ikkje at eg skulle svare. Det heldt eg meg då sjølvsagt ifrå. Men eg funderte. På korleis orda treffer meg. Og samstundes missar.

Tenker stadig oftare på det barnet som var meg. Om det kan finnast ein rest igjen av det.

Kan ikkje tru anna. Når ein sit her og synest synd på seg sjølv. Som eit barn som kjenner seg uelska.

Men eg har jo også drassa rundt på deg, heile mitt liv.

Veit at du ikkje kan klandrast. Ikkje for noko. At den slags fell på si eiga urimelegheit. Straks ein prøver å tenke fornuftig. Eg kjenner det likevel slik. Og dette plagar meg, gir meg dårleg samvit. Men det er jo minst like latterleg. Sidan ingenting av det eg måtte tenke eller føle, betyr noko som helst for deg.

Vel, Jenny, det gjer ikkje saka betre.

Hårstråa svevde og glima, som tynne spyttrådar i soldisen.

Pakka seg saman til ballar som dansa nedover bakkane. Der graset var nyslått, stoppa dei ikkje før dei nådde nettinggjerdet nede ved jernbanelinja.

Veronika og Inga jobba ute, i tunet, desse blanke junidagane. Trilla ut rullestolen frå hjelpemiddelsentralen, så kundane kunne sitje og nyte utsikta over den blikstille fjorden.

Etter siste kunde sit Inga i rullestolen med lukka auge og føtene i ei balje med grønsåpevatn. Veronika øver seg på å setje opp håret hennar i ein frisyre med hårnåler. Flugene summar. Traktoren til Albert durar. Ein buss glir forbi på vegen.

Ein minibuss med logoen til bybussane på sida. Den stoppar borti tunet hos Albert. Går ikkje nokon veg vidare der. Albert durar vidare med sitt, driv og slår på den nedste delen av bakkane våre, mot grensa av Styggbratta, der det er alt anna enn forsvarleg med traktor.

Snart kjem dei gåande langs vegen. Ei jente med lilla hår og smale skuldrer, kledd i ermelaus trøye og trong dongeribukse. Og sjåføren, tynnhåra, i mørk bukse og korterma skjorte. Dei stoppar opp ved tunet vårt.

Unnskyld, seier jenta, kjenner de Albert Indregard? nesten syng ho, med utprega aksent.

Ja visst, seier Inga. Det er han som driv og slår der nede. Ho kastar med hovudet mot John Deere-en som romsterer faretrugande nær skråninga. Er det noko eg kan hjelpe med?

Eg har ein avtale med han, seier jenta. Er det lenge til han er ferdig, trur du?

Han gir seg vel i femtida, seier Inga. Vil de ha ein kopp kaffi imens?

Trur du ikkje eg kan gå ned til han? seier jenta. Tivadar må snart køyre tilbake.

Kan ikkje tenke meg noko anna, seier Inga.

Jenta snakkar til sjåføren på eit anna språk, så ruslar dei roleg nedover.

Eg forsøker å sjå bygda gjennom deira auge. Sjå den for første gong. Naturen som utgjer staden. Dei grøne bakkane, fjorden omkransa av fjell, den vesle, grøne øya uti fjorden. Fargespekteret utviska i soldisen. Bygningar og menneske tilfeldige, trivielle.

Albert stoppar traktoren og stig ut straks han får auge på dei framande. Dei snakkar kort saman, så køyrer han oppover mot huset sitt med dei to utlendingane ruslande etter.

Noko seinare køyrer bussen, same vegen som den kom. Annan veg finst ikkje.