Originaltittel: Borrowed Finery

© by Paula Fox 1999, 2000, 2001

Published by agreement with

Licht & Burr Literary Agency, Denmark

© norsk utgåve: Det Norske Samlaget 2014

www.samlaget.no

Omslag: Øystein Vidnes

Framsidefoto: © Coliena Rentmeester

Epub-produksjon: Napp A/S

ISBN 978-82-521-8826-4

Om denne boka

Uforgløymeleg oppvekstskildring.

Lånt stas er forteljinga om Paula Fox sin høgst uvanlege, omskiftelege og fargerike oppvekst. Det er ein klassikar elska av både lesarar og kritikarar over heile verda.

Kort tid etter at Paula Fox blir fødd i 1923, plasserer foreldra henne på barneheim på Manhattan, mens dei sjølve reiser til Hollywood for å gjere karriere. Bestemora plukkar henne opp, og ho blir i løpet av kort tid flytta frå heim til heim, frå New York til Cuba til California og Hollywood. Dei mange møta med framande menneske blir avbrotne av gjensyn med dei omsynslause, men også fortryllande foreldra. I dette portrettet av eit ungt liv i tilfeldig flyt gir Paula Fox oss eit uforgløymeleg innblikk i kor mykje – og kor lite – eit barn treng for å overleve.

Lånt stas er ein minneroman frå USA og Cuba, omsett av Tove Bakke. Brit Bildøen har skrive forordet.

Paula Fox

LÅNT STAS

Minneroman

Frå amerikansk ved Tove Bakke (MNO)

Oslo

FORORD: REISEVESKER OG LÅNTE KJOLAR

Paula Fox. Dette namnet, som er ei nattklubbsongarinne verdig, lyser no på den litterære stjernehimmelen. Og der høyrer det heime, sjølv om det var tilfeldigheiter som førte til at forfattarskapen for vaksne fekk ein renessanse. Paula Fox gjorde det bra på 70- og 80-talet, fekk prestisjetunge prisar for barnebøkene sine og publiserte fleire sterke romanar, blant anna Desperate Characters (Desperate personar. Samlaget 2010), som blei filmatisert med Shirley MacLaine i hovudrolla. Men nye forfattarar kjem til, og eldre bøker hamnar hos antikvariata og i bibliotekmagasina. Det var på eit bibliotek ein yngre forfattarkollega, Jonathan Franzen, kom over ei utgåve av Desperate Characters. Han blei så fascinert over boka at han ville skaffe seg eit eige eksemplar, noko som viste seg umuleg da boka var gått ut av produksjon. Eit essay i tidsskriftet Harper’s i 1996 endra på dette, og dermed også på livet til den no nitti år gamle Paula Fox. Essayet til Franzen løfta denne bokperla og ein nesten gløymd forfattarskap fram i lyset. No er mange av bøkene til Paula Fox ute i nye utgåver, romanane hennar – inkludert Desperate personar og Lånt stas – er omsette til fleire språk, det er intervju med henne i alle magasin med respekt for seg sjølv, og sist men ikkje minst fekk forfattaren det puffet ho trong til å gjere ferdig memoarane om sitt turbulente liv.

Borrowed Finery kom ut i USA i 1999 med undertittelen «a memoir». I den norske utgåva har omsetjaren Tove Bakke leita seg fram til undertittelen «minneroman». Dette omgrepet skaper eit større og meir dynamisk rom enn «memoarar» ville gjort, og indikerer at ein også diktar når ein skriv om sitt eige liv. I alle intervju seier Paula Fox at alt ho har skrive, er sterkt sjølvbiografisk. Og når ein les denne boka, møter ein dei verkelege personane bak forskjellige rollefigurar som opptrer i dei andre romanane hennar. Lånt stas er forteljinga om livet til Paula Fox, slik ho hugsar det, frå ho er fire–fem år til ho er nærare tjue.

I starten ser Lånt stas ut som ein vanleg oppvekstroman, ei i den lange rekka av forteljingar om barn som har måtta leve med omsorgssvikt. Men etter kvart sprenger den seg ut av desse rammene, ikkje minst fordi dei forsømmande foreldra også blir framstilte som «glamorøse og ekstraordinære». Det er slik Paula Fox omtalar mor si og far sin i eit intervju med magasinet Paris Review. Faren skreiv m.a. filmmanus, gjorde det godt til tider, og ein periode budde dei i Hollywood. Både han og mora må ha vore oppsiktsvekkande, ikkje berre for eit lite barn. Mora var temperamentsfull, vakker og omsynslaus. I eit intervju med Telegraph karakteriserer Paula Fox mora som «a terror»: «Ho var spansk, men meir 1600-tals spansk. Ho var frå ein periode da folk fekk hovuda kappa av. Svært vakker på ein hard, spansk måte, som ein Velázquez.» Ho er klar over at ho skildrar foreldra sine som to Fitzgerald-figurar. Samtidig poengterer ho at når det gjaldt barn, var dei dummare enn det er muleg å tenke seg. Det er i dette spennet den sterke og skjøre «minneromanen» rører seg, og rører oss.

Romanen inneheld ingen vonde skildringar av brutale overgrep, men byr derimot på ei lang rekke episodar, såre og sjokkerande så vel som komiske, som viser ein total mangel på forstand, i første rekke hos foreldra, men òg i miljøet rundt dei. Barnet som gjennomlever ein barndom der ho blir frakta rundt som ein pakke og ikkje aner kva neste dag vil bringe, verken veit eller reflekterer over at det ho opplever, er uvanleg, for ikkje å seie uhøyrt. Forfattaren fortel det slik ho opplevde det, utan snev av sentimentalitet. Først da ho nærma seg tjueårsalderen, begynte det å gå opp for Paula Fox kva slags barndom ho hadde hatt. Ho opplevde at folk blei sjokkerte når ho fortalde frå oppveksten sin. Først da ho var over tretti, klarte ho på eit vis å kople saman det glamorøse og ekstraordinære ved foreldra med den behandlinga ho hadde blitt utsett for. Ho var over førti før ho for alvor begynte å skrive. Turbulensen heldt fram langt inn i vaksen alder. Ho var fattig, aleine i verda, satsa på feil menn. Måtte adoptere bort ei dotter, fordi ho ikkje skjøna korleis ho skulle greie det. Angra med det same. «Eg tenkte ofte på å ta livet av meg,» seier ho i intervjuet med Paris Review. «Men så fekk eg lyst på lunsj.»

Det er ei sjeldan kraft i dette mennesket, ei overlevingsevne, ein hard kjerne. Denne kjernen kan ein kjenne som den plagsame erta under madrassen i alt ho skriv. Her er det lite overflate og småprat, Paula Fox sin skrivestil er rett på. Rett inn i det underliggande, det flaue og smertefulle. «Det er så dumt,» seier ho i eit intervju i The New York Times, «når folk som opplever eit forferdeleg mord, seier at ‘dette har alltid vore eit fredeleg nabolag’. Verda er ikkje eit fredeleg nabolag. Det finst ikkje noko slikt som eit fredeleg nabolag. Folk spør seg sjølv korleis dei skal halde seg reine og velstelte i syklonen.» Like direkte er ho med folk som kjem til henne og seier at dei har lyst til å skrive, men at dei ikkje har nok sjølvtillit: «Du treng ikkje sjølvtillit. Berre skriv. Alle er midt i ei forteljing. Så du må berre skrive slutten.»

Det var ikkje rare skolegangen Paula Fox fekk, med all flyttinga og alle innfalla til foreldra. Ho skjøna ikkje kvifor ho måtte slutte på high school i småbyen Peterborough i New Hampshire, der det gjekk rimeleg bra. Først da ho mange år seinare bad om å få utskrift av karakterboka si og såg kor gode karakterar ho hadde fått, gjekk det opp for henne at det var på grunn av faren si drikking ho blei utvist frå skolen. Etter eit mislykka år på Juilliard School of Music i New York overlevde ho på tilfeldige jobbar i California. Etter kvart nytta ho seg av faren sine kontaktar og fekk jobb som avisreporter, noko som førte henne vidare ut i verda. No har ho budd i Brooklyn, New York, i over førti år saman med den tredje ektemannen sin. Ho har fått fleire barn, og har også kontakt med dottera ho adopterte bort. Dette har gjort henne til bestemor, og eit av barnebarna heiter Courtney Love. Fox skriv enno og har sosial omgang med ikkje berre Jonathan Franzen, men også andre litterære storleikar, som Philip Roth og Jonathan Lethem. Ho ironiserer over sin nyvunne litterære status, men tør òg å seie at ho er takknemleg for å oppleve at bøkene hennar blir lesne på nytt.

Også her i landet har vi sett ei ny interesse for amerikansk litteratur frå 60- og 70-talet. Paula Fox-omsetjinga av Desperate personar har godt selskap i to nyleg omsette romanar av Richard Yates: Både Revolutionary Road og Påskeparaden er tilgjengelege i gode norske omsetjingar. Og eit nytt, stort namn er på veg ut til norske lesarar; James Salter. Romanen Lysår frå 1975 kom ut på norsk i 2013 og lever opp til tittelen. Felles for desse romanane er at dei er lysande. Her får ein det beste frå amerikansk romantradisjon, stilistisk og språkleg utsøkt prosa med sylskarpe miljø- og menneskeskildringar. Og her er det meir å hente. Berre i Paula Fox sin forfattarskap er det fleire romanar som er vel verdt å få med seg: debutromanen Poor George, den skumle The Widow’s Children, meir familiehistorie i A Servant’s Tale, og den relativt ferske The God of Nightmares. Men først altså denne minneromanen, som handlar om å vekse opp i total uorden og overleve, reise seg, gå vidare.

Oslo, 11. november 2013

Brit Bildøen

Tileigna familien min,

mannen min Martin Greenberg

og Sheila Gordon,

som støtta meg med endelaust tolmod og kjærleik

mens eg skreiv denne boka.

«Etter så lang sorg, slik nyfødd fødselsfryd!»

The Comedy of Errors

Då eg var sytten år, fekk eg meg arbeid i det som var sentrum i Los Angeles den gongen, i ein butikk som selde kjolar for ein dollar stykket. Det var opphøyrssalet kvar månad som heldt butikken gåande.

Fleire gonger i veka var det jobben min å gå ned i kjellaren etter nye forsyningar å fylle opp stativa med. Kjellaren var enorm – i det dimme lyset frå den einslege lyspæra som hang under det låge taket, såg det ut som han strekte seg vidare enn sjølve butikklokalet. I dei fjerne og fuktige krokane fekk eg av og til skimten av ei rotte som pilte langs eit røyr med den nakne halen som ein meitemakk etter seg.

Langs eine veggen, stabla i provisoriske, grove trereolar, stod skrøpelege pappesker med kjolar. Ved veggen midt imot stod ein gigantisk flat pappfigur av ein to meter høg julenisse oppstilt, med slede og reinsdyr. Eg tippa at dei sette han oppe i butikken i julesesongen.

Ein morgon dei hadde sendt meg i kjellaren etter fleire kjolar, oppdaga eg sveittedropar på panna til nissen. Seinare kom eg på at røyret eg hadde sett rottene springe på, sikkert fortsette over staden der pappfiguren stod, og at det var det som lak og sørgde for sveitten. Men der og då fekk eg føre meg at det var drakta si skyld. Han var like feil kledd for klimaet i California som eg i den tjukke, blåe tweeddrakta mi.

Eg har for lenge sidan gløymt kven eg hadde fått drakta av. Det eg ikkje gløymer, er at ho var minst to størrelsar for stor til meg og laga av ein så nådelaust usliteleg og kraftig ulltweed at både jakka og skjørtet kunne stått av seg sjølv.

Eg fekk like ynkeleg betalt same kva arbeid eg fann og miste det året, så vidt nok til å betale for hus og mat og ingen ting til overs til klede. Alt eg eigde av klesplagg, hadde fått plass i det dei i dagens reiseutstyrsreklame kallar ein «weekendbag», nokre filler som kunne dekke meg til, men ikkje duge i verkeleg dårleg vêr – og sjølvsagt den blåe tweeddrakta eg gjekk med på arbeid i Los Angeles dag ut og dag inn.

På den tida forstod eg meg på musepengar, men ikkje på kattepengar. Fem dollar var pengar eg faktisk hadde. Eg kunne strekke dei og få dei til å vare. Men femti? Eg vart svimmel berre eg tenkte på ein slik sum. Kor mykje var femti dollar?

Filmstjerna ZaSu Pitts stod for meg, slik ho på ein reklameplakat for filmen Greed frå 1923, det året eg vart fødd, sit på huk mellom store dungar gullmyntar, halvnaken og med eit sinnssjukt og rovgriskt uttrykk i ansiktet, som sjølve inkarnasjonen av amerikansk kapitalisme då eg var ungjente. Etter kvart som eg vart eldre, endra innstillinga mi til pengar seg. Eg begynte å sjå kor samansett alt det der var, korleis somme menneske samlar seg pengar for penganes skyld, drivne av krefter like mystiske for meg som dei som får termittane til å bygge tuer som somme stader i verda er både ti meter høge og meir.

Då eg først fekk råd til kjøpe meg ting, vakna appetitten min for materielle gode. Men for mitt indre auge ser eg stadig ZaSu Pitts som strekker fram hender fulle av gullmyntar, ikkje for å dele dei med nokon, men i fryd over at ho har dei, eit bilde som uttrykker så vel fornedring som triumf.