Originaltittel: L’amica geniale
© Edizioni E/O, Roma 2011
© Norsk utgåve: Det Norske Samlaget 2015
www.samlaget.no

Omslag: Egil Haraldsen & Ellen Lindeberg | Exil design
Omslagsfoto: F.Scianni/Magnum Photo/All Over Press

Tilrettelagd for eBok av
BookPartnerMedia, København 2015

ISBN 978-82-521-8828-8

Innkjøpt av Norsk kulturråd

Om denne boka

“Alle burde lese alt av Elena Ferrante.”
The Boston Globe

“ein av dei aller beste romanforfattarane i vår tid”
The New York Times Book Review

Mi briljante venninne er ein stor, filmatisk roman. Historia blir fortalt av Elena, som får vite at venninna gjennom eit langt liv, Lila, er sporlaust forsvunnen saman med alt ho eig: Ikkje eit hårstrå er tilbake, ikkje eit fotografi.

Historia om Elena og Lila begynner i ein fattig, men pulserande bydel i utkanten av Napoli. Fattigkvarteret er kontrollert av den lokale mafiaen, og er prega av vald og brutalitet. Dei to jentene skil seg ut ved at dei er svært kløktige, og Lila også for villskapen sin. Ho er trassig, møkkete – og fryktlaus. Oppveksten i desse røffe gatene lærer jentene å stole på kvarandre og ingen andre. Fjorten år gammal må Lila avbryte skolegangen for å arbeide i farens skomakarbutikk, mens Elena held fram med å studere, og Lila er berre seksten år når ho giftar seg med den velståande kjøpmannen Stefano Carracci, son av den forhatte Achille, for å komme seg ut av grepet Solara-familien har om henne og resten av bydelen.

Ferrante har skapt eit storverk om vennskap mellom kvinner, men dette er også forteljinga om Italia som nasjon og dei gjennomgripande endringane landet gjennomgår frå 1950-åra og fram til i dag.

Frå italiensk ved Kristin Sørsdal.

Elena Ferrante

MI BRILJANTE VENNINNE

Bok I
Barndom, tidleg ungdom

Roman

Frå italiensk ved
Kristin Sørsdal

Oslo 2015

HERREN: Du har den fridom du forfektar.
Eg hata aldri deg og det du er.
Av alle ånder som fornektar,
er skjelmen inga plageånd især.
For mannsens verksemd kan så lett bli sløva ned,
som regel vil han helst ha ro og fred.
Så difor gjev eg han den følgjesveinen
som gjer sitt djevleverk og kunne terge steinen …

J. W. Goethe: Faust. Del I. Gjendikta av Åse-Marie Nesse

INNHALD

Liste over personar

Prolog                  Slette alle spor

Barndom             Historia om don Achille

Tidleg ungdom    Historia om skoa

LISTE OVER PERSONAR

Familien Cerullo (familien til skomakaren):

Fernando Cerullo, skomakar

Nunzia Cerullo, mor til Lila

Raffaella Cerullo, av alle kalla Lina. Lila berre for Elena

Rino Cerullo, eldste bror til Lila, også han skomakar

Rino blir også namnet til eit av barna til Lila

Andre barn

Familien Greco (familien til portnaren):

Elena Greco, kalla Veslelena eller Lenù. Den førstefødde. Etter henne kjem

Peppe, Gianni og Elisa

Faren, som er portnar i rådhuset

Mora, husmor

Familien Carracci (familien til don Achille):

Don Achille Carracci, uhyret frå eventyra

Maria Carracci, kona til don Achille

Stefano Carracci, son til don Achille og kjøpmann i kjøtt- og feitevarehandelen til familien

Pinuccia og Alfonso Carracci, dei andre to barna til don Achille

Familien Peluso (familien til snikkaren):

Alfredo Peluso, snikkar

Giuseppina Peluso, kona til Alfredo

Pasquale Peluso, eldste son til Alfredo og Giuseppina, murar

Carmela Peluso, som også blir kalla Carmen, søster til Pasquale og seljar av sysaker

Andre barn

Familien Cappuccio (familien til den galne enka):

Melina, ein slektning av mor til Lila, galen enke

Mannen til Melina, som lempa fruktkasser på marknaden

Ada Cappuccio, dotter til Melina

Antonio Cappuccio, sonen til Melina og mekanikar

Andre barn

Familien Sarratore (familien til jernbanetilsett og poet):

Donato Sarratore, konduktør

Lidia Sarratore, kona til Donato

Nino Sarratore, den eldste av dei fem barna til Lidia og Donato

Marisa Sarratore, dotter til Lidia og Donato

Pino, Clelia og Ciro Sarratore, dei yngste barna til Lidia og Donato

Familien Scanno (familien til frukt- og grønsakhandlaren):

Nicola Scanno, frukt- og grønsakhandlar

Assunta Scanno, kona til Nicola

Enzo Scanno, son til Nicola og Assunta, også han frukt- og grønsakhandlar

Andre barn

Familien Solara (familien til eigaren av Bar og konditori Solara):

Silvio Solara, eigar av bar og konditori

Manuela Solara, kona til Silvio

Marcello og Michele Solara, sønene til Manuela og Silvio

Familien Spagnuolo (familien til konditoren):

Signor Spagnuolo, konditor i Bar og konditori Solara

Rosa Spagnuolo, kona til konditoren

Gigliola Spagnuolo, dotter til konditoren

Andre barn

Gino, son til apotekaren

Lærarane¹:

Ferraro, lærar og bibliotekar

Frøken Oliviero, lærar i den 5-årige folkeskolen

Gerace, lærar i det 5-årige gymnaset

Galiani, lærar i det 5-årige gymnaset

Nella Incardo, frå Ischia og kusine til Oliviero

PROLOG
Slette alle spor

1

I dag tidleg ringde Rino. Eg tenkte at han ville ha pengar igjen, og skulle til å seie nei. Grunnen til oppringinga var derimot ein annan: Mor hans var borte.

«Kor lenge?»

«To veker.»

«Og du ringer meg først no?»

Stemma mi må ha verka fiendtleg, endå eg verken var sint eller forarga, berre ein smule sarkastisk. Han prøvde å forklare, halvt på dialekt, halvt på italiensk, tydeleg forvirra og skamfull. Han sa han var overtydd om at mor hans vandra omkring i Napolis gater som vanleg.

«Også om natta?»

«Du veit korleis ho er.»

«Eg veit det, men to veker. Du kan ikkje meine at det er normalt?»

«Du har ikkje sett henne på lenge, ho er blitt verre. Aldri trøytt, kjem og går og gjer som ho sjølv vil.»

Til slutt hadde han altså blitt uroleg. Han hadde spurt alle, tatt runden på alle sjukehusa, han hadde til og med gått til politiet. Ingenting, mor hans var ingen stad. For ein god son: ein svær mann på rundt førti, aldri hatt eit skikkeleg arbeid, ikkje anna enn snuskhandel og sløseri. Eg såg for meg kor mykje energi han hadde lagt i leitinga. Ingen. Han var utan hjerne, og i hjartet hadde han berre seg sjølv.

«Ho er vel ikkje hos deg?» sa han med eitt.

Mor hans? Her i Torino? Han kjende godt til situasjonen, han sa det berre for å prate. Han sjølv hadde vore mange gonger ute og reist. I alle fall ti gonger hadde han vore på besøk utan å vere invitert. Mor hans, som eg meir enn gjerne skulle ha tatt imot, hadde aldri vore utanfor Napoli i heile sitt liv.

«Nei, ho er ikkje hos meg.»

«Sikker?»

«Rino, ver så snill, eg har sagt at ho ikkje er her.»

«Men kvar kan ho då ha dratt?»

Han begynte å gråte, og eg lét han få lage ei scene med kunstige hulk som gjekk over i verkelege tårer. Då han var ferdig, sa eg:

«Ver så snill, kan du for ein gongs skuld oppføre deg slik ho vil: Ikkje leit etter henne.»

«Kva er det du seier?»

«Eg seier det eg seier. Det tener ikkje til noko. Lær deg å leve aleine og oppsøk heller ikkje meg.»

Eg la på.

2

Mor til Rino heiter Raffaella Cerullo, men alle har alltid kalla henne Lina. Ikkje eg, eg har aldri brukt verken det første namnet eller det andre. I meir enn seksti år har ho vore Lila for meg. Viss eg hadde kalla henne Lina eller Raffaella slik utan vidare, ville ho trudd at vennskapen vår var over.

I minst tre tiår har ho snakka om dette med å forsvinne utan å etterlate seg spor, berre eg veit kva det betyr. Ho har aldri hatt tankar om å flykte eller byte identitet, aldri drøymt om å skape seg eit liv ein annan stad. Og ho har aldri tenkt på sjølvmord, ho blir kvalm ved tanken på at Rino skulle ta seg av kroppen hennar eller ha noko med den å gjere. Intensjonen hennar har alltid vore ein annan: Ho ville fordufte, kvar einaste celle skulle slutte å eksistere, av henne skulle det ikkje finnast noko tilbake. Og ettersom eg kjenner henne godt, eller i alle fall trur at eg kjenner henne, tar eg det for gitt at ho har funne ein måte som ikkje lar det vere igjen i denne verda eit einaste hårstrå nokon stad.

3

Dagane gjekk. Eg sjekka e-posten og den vanlege posten, men utan mykje håp. Eg har skrive til henne svært ofte, men ho har nesten aldri svart. Slik har det alltid vore. Ho likte best telefonen eller dei lange nattlege samtalene når eg var i Napoli.

Eg opna skuffane mine, metallboksane der eg tar vare på ulike ting. Lite. Eg har kasta mykje, særleg det som har med henne å gjere, noko ho veit. Eg oppdaga at eg ikkje har noko som er hennar, ikkje eit bilde, ikkje ein lapp, ikkje ei lita gåve. Det overraska sjølv meg. Var det mogleg at ho ikkje hadde etterlate noko av seg sjølv etter alle desse åra, eller verre: at eg ikkje har hatt ønske om å ta vare på noko? Mogleg.

Denne gongen var det eg som ringde til Rino, eg gjorde det med tungt hjarte. Han svarte verken på den i huset eller på mobilen. Han ringde meg opp seinare på kvelden, tok seg god tid. Han hadde den tonen som han bruker for å vekke medynk.

«Eg såg at du hadde ringt. Har du høyrt noko nytt?»

«Nei, og du?»

«Ingenting.»

Han sa ting utan samanheng. Han ville på tv, i det programmet som hadde med sakna personar å gjere, få kontakt med henne, spørje mor si om tilgiving for alt, bønnfalle henne om å komme tilbake.

Eg lytta tolmodig, så spurde eg:

«Har du sett etter i skapet hennar?»

«For å gjere kva?»

Det hadde naturlegvis ikkje falle han inn å gjere det mest opplagde.

«Gå og sjå.»

Han gjorde det, og det gjekk opp for han at det var tomt, ikkje eingong ein kjole etter mor hans, verken for sommar eller vinter, berre gamle kleshengarar. Eg fekk han til å leite nøye gjennom huset. Alt var vekk. Skoa. Dei få bøkene. Fotografia og filmane. Datamaskinen, også dei gamle diskettane, alt frå livet hennar som trollkvinne i elektronisk databehandling allereie i holkortperioden på slutten av sekstitalet. Rino var mållaus. Eg sa:

«Ta den tida du treng, men så må du ringe og fortelje meg det om det så berre er ein knapp du har funne etter henne.»

Han ringde dagen etter, svært opphissa.

«Eg finn ingenting.»

«Ikkje ein einaste ting?»

«Nei. På alle fotoa der vi er saman, har ho rive av den delen som er av henne, også frå den gongen eg var liten.»

«Har du sett nøye etter?»

«Overalt.»

«Også nede i kjellaren?»

«Overalt, har eg sagt. Til og med eska med alle papira er borte: Kva veit eg, gamle fødselsattestar, telefonkontraktar, kvitteringar. Kva betyr det? Har nokon stole det? Kva leiter dei etter? Kva vil dei med mor mi og meg?»

Eg sa at han skulle roe seg ned. Det var lite sannsynleg at nokon var ute etter noko, spesielt frå ein som han.

«Kan eg komme og bu litt hos deg?»

«Nei.»

«Ver så snill, eg klarer ikkje å sove.»

«Du må klare deg, Rino, eg kan ikkje gjere noko.»

Eg la på, og då han ringde igjen, svarte eg ikkje. Eg sette meg ved skrivebordet.

Lila har det som vanleg med å overdrive, tenkte eg. Grenselaus, også når det gjeld å forsvinne utan eit spor. Ikkje berre ville ho forsvinne, no i ein alder av sekstiseks år, ho ville også viske ut alt av livet som låg bak henne.

Eg var svært sint.

La oss sjå kven som vinn denne gongen, sa eg til meg sjølv. Eg slo på datamaskinen og begynte å skrive – alle detaljane i historia vår, alt som var igjen i minnet.

BARNDOM
Historia om don Achille

1

Den dagen Lila og eg bestemte oss for å gå dei mørke trappene, trinn for trinn, avsats etter avsats, heile vegen opp til døra i leilegheita til don Achille, begynte vennskapen vår.

Eg hugsar det fiolette lyset nede i garden, duftene av ein mild kveld om våren. Mammaene var i gang med å lage middag, det var på tide å komme seg heim, men vi trekte ut tida med å utfordre kvarandre, heilt utan ord, til ulike styrkeprøver. Ei stund gjorde vi ikkje anna enn det, verken på skolen eller ute. Lila stakk handa og heile armen inn i det svarte munnholet på ein rennesteinskum, og eg gjorde det same straks etter, med bankande hjarte og håp om at kakerlakkane ikkje ville springe over huda mi eller at rottene ville bite meg. Lila klatra opp til vindauget til signora Spagnuolo i første etasje, hengde seg etter jernstonga der ståltrådane til klesvasken gjekk, gynga att og fram, sleppte seg ned på fortauet igjen, og eg gjorde det same rett etter, livredd for å falle og slå meg. Lila stakk ei rusten sikkerheitsnål innunder huda – eg veit ikkje når ho hadde funne den, men ho hadde den alltid i lomma som om den var ei gåve frå ein fe –, og eg observerte metallspissen idet den laga ein kvit tunnel i handflata hennar; då ho trekte den ut og gav den til meg, gjorde eg det same.

På eit tidspunkt sende ho meg eit av blikka sine, urørleg og med smale auge, og gjekk mot bygarden der don Achille Carracci budde. Eg stivna av redsel. Don Achille var uhyret frå eventyra, eg hadde absolutt forbod mot å nærme meg, snakke med han, sjå på han, spionere på han. Ein skulle late som dei ikkje eksisterte, både han og resten av familien. Overfor han var det, heime hos meg, men ikkje berre der, ei frykt og eit hat som eg ikkje visste kvar kom frå. Når far min snakka om han, såg eg for meg ein svær mann, full av lilla blemmer, rasande trass namnet «don», som for meg heller hadde klang av ein slags verdig autoritet. Han var eit vesen som kunne ha vore laga av jern, glas, brennesle, men levande, levande med heit pust som kom ut av nase og munn. Eg trudde at det var nok å sjå han på lang avstand, så ville han sende ut noko som brann og svei i auga mine. Viss eg hadde vore så galen at eg nærma meg døra hans, ville han ha drepe meg.

Eg venta litt for å sjå om Lila tenkte seg om og kom tilbake. Eg visste kva ho ville gjere, eg hadde håpa at ho skulle gløyme det, men nei. Gatelyktene var enno ikkje tende og heller ikkje lysa i oppgangen. Det kom lyd av hissige stemmer frå leilegheitene. For å følgje henne måtte eg forlate det blåfiolette der ute og gå inn i mørket i trappeoppgangen. Då eg endeleg bestemte meg, såg eg først ingenting, men kjende berre lukta av gammalt skrot og DDT. Så vende eg meg til tussmørket og såg Lila sitte på det første trinnet på den første avsatsen. Ho reiste seg, og vi begynte å gå oppover.

Vi heldt oss inntil muren, ho to trinn føre, eg to trinn bak; eg var usikker på om eg skulle minske eller auke avstanden. Eg kan framleis kjenne skuldra mi som stryk mot den krumme muren, og trappetrinn som er veldig høge, mykje høgare enn trinna i bygarden der eg budde. Eg skalv. Kvar einaste lyd av fottrinn, kvar einaste stemme, var don Achille, som dukka opp bak ryggen vår eller kom mot oss med ein lang kniv, av den typen som er til å snitte opp brystet på hønene med. Det var ei lukt av frityrsteikt kvitløk. Maria, kona til don Achille, ville putte meg i gryta med kokande olje, ungane hans ville ete meg, han ville suge ut hjernen min slik far min gjorde med rekene.

Vi stoppa ofte, og kvar gong håpa eg at Lila hadde bestemt seg for å gå tilbake. Eg var veldig sveitt, med Lila veit eg ikkje. No og då såg ho oppover, men eg skjønte ikkje etter kva, ein kunne berre skimte dei skittengrå vindauga på kvar avsats. Lysa tende seg brått, dei var matte og støvete og etterlét store område i skugge, fulle av farar. Vi venta for å sjå om det var don Achille som hadde vridd på brytaren, men høyrde ingenting, verken skritt eller dører som blei opna eller lukka. Lila gjekk vidare, og eg etter.

Ho meinte at det ho gjorde, var rett og nødvendig, eg hugsa ikkje lenger nokon god grunn og var der ganske sikkert berre fordi ho var der. Vi nærma oss langsamt det som den gongen var vår største skrekk, vi ville utsette oss for redselen og utfordre den.

På den fjerde avsatsen gjorde Lila noko uventa. Ho stansa for å vente på meg, og då eg kom opp til henne, gav ho meg handa si. Den gesten endra alt mellom oss for alltid.

2

Det var hennar skuld. Ikkje så lenge før – ti dagar, ein månad, kven veit, vi tenkte ikkje på tida den gongen – hadde ho svike meg og kasta dokka mi ned i botnen av ein kjellar. No klatra vi oppover mot redselen vår, den gongen hadde vi kjent oss tvinga ned i det ukjende, og det raskt. Oppe eller nede, det kjendest alltid som vi var på veg mot noko skrekkeleg, som nok hadde eksistert der før oss, men det var oss, alltid oss, det venta på. Når ein har vore kort tid i verda, er det vanskeleg å skjøne kva slags fryktelege hendingar det er som ligg bak kjensla vår av fare, kan hende har ein ikkje eingong bruk for å skjøne det. Dei store, alltid på veg mot i morgon, rører seg i ei notid som har bak seg i går, dagen før det, høgst førre veke: Resten vil dei ikkje tenke på. Dei små kjenner ikkje betydninga av i går, dagen før det, og heller ikkje av i morgon, alt er her og no: Dette er gata, dette er portrommet, dette er trappene, dette er mamma, dette er pappa, dette er dagen, dette er natta. Eg var lita, og alt i alt visste dokka mi meir enn meg. Eg snakka til henne, ho snakka til meg. Ho hadde ansikt av celluloid, hår av celluloid, auge av celluloid. Ho var kledd i ein liten, blå kjole som mor mi hadde sydd i ein sjeldan augeblink av glede, og ho var veldig pen. Dokka til Lila var laga av eit gulaktig stoff og full av stoppemerke, eg syntest ho var skitten og stygg. Dei to spionerte på kvarandre, vurderte kvarandre, var klare til å rømme ut av armane våre viss det begynte å styrtregne, viss det kom torevêr, viss nokon større og sterkare og med skarpe tenner kom for å sluke dei.

Vi leikte på gardsplassen, men alltid som om vi ikkje leikte saman. Lila sat på bakken på eine sida av det vesle kjellarvindauget, eg på andre sida. Vi likte den staden, særleg fordi det var netting bak gitterstengene, og mot nettingen på sementkanten kunne vi legge ut både tinga til Tina, dokka mi, og tinga til Nu, dokka til Lila. Vi la ut småstein, flaskekorkar, små blomstrar, spikar, glasskår. Det Lila sa til Nu, snappa eg opp og sa vidare med låg stemme til Tina, med nokre små endringar. Viss ho tok opp ein kork og sette den på hovudet til dokka si som ein hatt, sa eg til mi, på dialekt: Tina, ta på deg dronningkrona di, viss ikkje kjem du til å fryse. Viss Nu leikte gyngeleiken i armane til Lila, lét eg Tina få prøve det same litt etter. Men det hende framleis ikkje at vi blei einige om ein leik for så å starte eit samarbeid. Til og med den spesielle staden valde vi utan noka avtale. Lila sette seg der, eg vandra litt omkring som om eg var på veg ein annan stad, så, liksom tilfeldig, sette også eg meg ved vindauget, men på motsett side.

Det som tiltrekte oss mest, var den kjølige lufta frå kjellaren, ein forfriskande pust om våren og om sommaren. Dessutan likte vi spindelveven i gitteret, mørket og den tette nettingen, oransje av rust, som krølla seg opp både på mi side og på Lila si; gjennom hola kunne vi sleppe stein ned i mørket og høyre lyden når steinen trefte botnen. Alt var moro og farleg den gongen. Gjennom opningane i nettingen kunne det svarte der nede brått ta frå oss dokkene. Nokre gonger var dei trygge i armane våre, men som oftast låg dei, ikkje tilfeldig, like ved nettingholet, utsette for den kalde pusten frå kjellaren, for dei truande lydane som kom derifrå, for raslinga, knirkinga og skrapinga.

Nu og Tina var ikkje lykkelege. Alle farane som vi snuste inn kvar dag, var i dei. Vi hadde ikkje tiltru til lyset som skein på steinane, på bygardane, på markene, på folk som var inne i eller utanfor husa. Vi sansa dei mørke utkantane, dei innestengde kjenslene som alltid var nær ved å eksplodere. Alt som skremde oss ute i den lyse dagen, låg der inne, i dei mørke hola, nede i dei svarte grottene som i forlenginga av hola opna seg under husa i bydelen vår. Don Achille, for eksempel, var ikkje berre der oppe i leilegheita si i øvste etasje, men også der nede, edderkopp blant edderkoppar, rotte blant rotter, ei form som kunne ta alle slags former. Eg såg han for meg med munnen på vidt gap på grunn av dei lange rovdyrtennene, med ein kropp av glasaktige steinar og giftige planter, alltid klar med ei enorm svart veske til å samle opp alt vi lét falle gjennom holet i nettingen. Den veska var det som kjenneteikna don Achille meir enn noko anna, den hadde han alltid med seg, også inne i huset, i den putta han både det døde og det levande.

Lila visste at eg hadde denne redselen, dokka mi prata om den med høg stemme. Det var derfor ho gjorde det, og nett den dagen då vi – utan å ha avtalt det, berre med blikk og handrørsler – bytte dokker for første gong: Straks ho fekk Tina i armane, dytta ho henne forbi nettingen, inn i holet og lét henne falle ned i mørket.

3

Lila dukka opp i livet mitt i første klasse og gjorde straks inntrykk på meg fordi ho var så slem. Vi var alle litt slemme i den klassen, men berre når frøken Oliviero ikkje kunne sjå oss. Lila var alltid slem. Ein gong plukka ho dopapir i småbitar. Først dyppa ho småbitane i blekk ein etter ein, så fiska ho dei opp med pennen og gav seg til å kasta dei mot oss. Eg blei treft to gonger i håret og ein gong på den kvite kragen. Frøken hylte slik berre ho kunne, med ei stemme spiss og lang som ei nål, som alltid sette skrekken i oss, og kommanderte henne til straks å gå i skammekroken bak tavla. Lila lydde ikkje, og det verka heller ikkje som ho var redd, ho heldt i staden fram med å kaste småbitar våte av blekk. Frøken Oliviero – ei tung kvinne som vi syntest verka veldig gammal, men som truleg ikkje var meir enn like over førti – kom då ned frå kateteret mens ho trua henne. Ho snubla i uvisst kva, klarte ikkje å halde balansen og smelte ansiktet rett i kanten på ein pult. Ho låg på golvet som om ho var død.

Kva som hende straks etter, hugsar eg ikkje, eg hugsar berre den urørlege kroppen til frøken Oliviero, ein mørk bylt, og Lila som såg på henne med alvorleg ansikt.

Eg hugsar mange hendingar av den typen. Vi levde i ei verd der barn og vaksne ofte fekk skadar, frå såra kom det blod, det kom verk, og nokre gonger døydde folk. Ei av døtrene til signora Assunta, frukthandlardama, hadde skada seg på ein spikar og døydde av stivkrampe. Yngste sonen til signora Spagnuolo hadde døydd av krupp. Eit av søskenbarna mine var berre tjue då han ein morgon gjekk for å skuffe i ruinhaugane og om kvelden døydde knust under sementmassane, med blod som kom ut av øyre og munn. Far til mor mi blei drepen fordi han var på arbeid på eit nybygg og fall ned. Far til signor Peluso mangla ein arm, den var blitt kutta av i dreiebenken. Søstera til Giuseppina, kona til signor Peluso, hadde døydd av tuberkulose tjueto år gammal. Eldste sonen til don Achille – eg hadde aldri sett han, men hadde likevel kjensla av å hugse han – hadde dratt i krigen, og han døydde to gonger. Først drukna han i Stillehavet, så blei han eten opp av haiane. Heile Melchiorre-familien døydde i armane på kvarandre, mens dei skreik av redsel, under bombinga. Gamle frøken Clorinda hadde døydd fordi ho pusta inn gass i staden for luft. Giannino, som gjekk i fjerde då vi gjekk i første, døydde ein dag fordi han hadde funne ei bombe og rørt ved den. Luigina, som vi kanskje hadde leikt med nede i garden eller kanskje ikkje, ho var berre eit namn og drepen av flekktyfus. Verda vår var slik, full av ord som kunne drepe: krupp, stivkrampe, flekktyfus, gass, krigen, dreiebenk, ruinhaug, arbeid, bombinga, bombe, tuberkulose, verk. Opphavet til all uro som har følgt meg gjennom åra, finn eg i dei orda og i dei åra.

Du kunne også døy av heilt vanlege ting. Du kunne for eksempel døy viss du var sveitt og drakk kaldt vatn frå springen før du fukta pulsårene. Då kunne du bli dekt av små, raude prikkar, du begynte å hoste og fekk ikkje puste lenger. Du kunne døy viss du åt svarte kirse bær utan å spytte ut steinen. Du kunne døy viss du togg amerikansk tyggegummi og svelgde den i vanvare. Særleg kunne du døy viss du fekk eit slag i tinningen. Tinningen var ein skjør stad, og vi var alle veldig varsame. Det var nok med eit steinkast, og steinkasting var det mykje av. Ved utgangen til skolen stod ein gjeng frå markene med ein som heitte Enzo eller Enzuccio i front. Han var sonen til Assunta, frukthandlardama, og det var han som begynte å kaste stein på oss. Dei kjende seg krenkte fordi vi var flinkare på skolen. Når steinane kom susande, flykta alle, men ikkje Lila, ho heldt fram med å spasere bortover på vanleg måte, og nokre gonger stoppa ho til og med. Ho var veldig flink til å skjøne kva retning steinane hadde og til å dukke unna med ei smidig rørsle, i dag ville eg ha sagt elegant. Ho hadde ein eldre bror og kanskje hadde ho lært det av han, eg veit ikkje, også eg hadde brør, men alle mindre enn meg, og av dei hadde eg ikkje lært noko som helst. Likevel, då eg skjønte at ho var blitt igjen lenger bak, stansa eg og venta på henne, sjølv om eg var livredd.

Det var allereie då noko som hindra meg i å forlate henne. Eg kjende henne nesten ikkje, vi hadde aldri veksla ord, men var alltid i konkurranse med kvarandre, i klassen og utanfor. Eg hadde ei slags forvirra kjensle av å etterlate hos henne noko ho aldri ville gitt meg tilbake, viss eg flykta i lag med dei andre jentene.

Først heldt eg meg gøymd bak eit hjørne og kikka fram for å sjå om Lila kom. Så, ettersom ho ikkje rørte på seg, tvinga eg meg til å gå bort til henne; eg rekte henne steinar, eg kasta til og med sjølv. Men eg gjorde det utan overtyding. Eg har gjort mange ting i livet mitt, men aldri med overtyding, eg har alltid kjent meg litt avkledd av mine eigne handlingar. I dag kan eg ikkje seie for sikkert om det var i seks–sjuårsalderen, eller om det var då vi gjekk saman opp trappene til don Achille i åtte–niårsalderen, men Lila hadde allereie frå ho var lita, ein eigenskap som gjorde at ho var fullstendig overtydd i alt ho gjorde. Enten ho festa grepet om penneskaftet i trikolorfargar eller rundt ein stein eller rundt rekkverket i dei mørke trappene, så signaliserte ho at same kva som følgde – at pennen med ein presis støyt blei ståande i treverket på pulten, at blekkdrypande papirballar blei slengde utover, at ein av gutane blei treft av ein stein, eller at døra til don Achille opna seg – ville ho gjere det utan å nøle.

Gjengen var på veg frå vollen ved jernbanen, der dei hadde samla stein mellom togskjenene. Enzo, leiaren, var ein veldig farleg unge, i alle fall tre år eldre enn oss, han hadde dumpa på skolen, hadde snauklipt, blondt hår og lyse auge. Han kasta med stor presisjon små steinar med spisse kantar. Lila venta på kasta hans for å vise korleis ho klarte å unngå dei, slik fekk ho han endå meir sint og kunne svare med kast som var like farlege som hans. Ein gong trefte vi han i det høgre beinet, og eg seier vi fordi det var eg som hadde rekt henne den flate steinen med takkete kantar. Steinen strauk over huda til Enzo som eit barberblad og etterlét eit kutt som det straks rann blod ut av. Gutungen kikka ned på den skada foten, eg har det klart for meg: Mellom tommelen og peikefingeren hadde han steinen klar, armen var allereie løfta til kast, så bråstoppa han forbløffa. Også gutungane som var under leiinga hans, såg med vantru på blodet. Lila, derimot, viste ikkje den minste glede over effekten av kastet, ho bøygde seg ned for å plukke opp ein ny stein. Eg greip tak i armen hennar, det var vår første kontakt, brå og skremd. Eg kjende på meg at gjengen ville bli endå meir rasande, vi måtte trekke oss tilbake. Men det var ikkje tid. Trass i den blødande foten fekk Enzo summa seg og sende av stad steinen han hadde i handa. Eg stod framleis med eit fast tak i Lila då steinen trefte henne i panna og drog henne vekk frå meg. Ein augeblink etter låg ho på fortauet med eit djupt kutt i panna.