Originaltittel: M Train

© 2015 by Patti Smith

© norsk utgåve: Det Norske Samlaget 2016

www.samlaget.no

Foto © Patti Smith der ikkje anna er oppgitt.

Omslag: Asbjørn Jensen

Foto framside: © Claire Alexandra Hatfield

Tilrettelagd for eBok av

BookPartnerMedia, København 2016

ISBN 978-82-521-8910-0

Om denne boka

M Train startar i den vesle Greenwich Village-kafeen der Patti Smith kvar morgon går for å drikke kaffi og skrive i notatboka si. Ved stambordet sitt reflekterer ho over livet, kjærleiken, og det ho har mista. I M Train kjem vi nærare Patti Smith enn nokon gong før.

Ho inviterer oss inn i sin New York-kvardag, fylt av litteratur, kinobesøk og detektivseriar. Vi blir tatt med på dei mange reisene ho har hatt: frå Frida Kahlos heim i Mexico til Berlin, London og gravene til Jean Genet, Sylvia Plath og Arthur Rimbaud. Patti Smith har sjølv omtalt denne boka som «eit vegkart over livet mitt».

M Train er ei kraftfull og djupt rørande memoarbok av ein av vår generasjons største kunstnarar. Det er ei vakker og ettertenksam bok om sakn, sorg, forsoning, håp og inspirasjon. Illustrert med Smiths eigne, vakre polaroidfoto.

Til norsk av Brit Bildøen.

Patti Smith

M TRAIN

Frå engelsk ved Brit Bildøen

Oslo 2016

Sitat på norsk

… et virvar av smale gater og avløpskanaler.

Haruki Murakami: Sauejakten, omsett av Kari og Kjell Risvik

En liten stasjon ved jernbanelinjen som fører til Russland

Robert Musil: Unge Tørless, omsett av Lotte Holmboe

Magisk teater. Adgang ikke for alle og enhver. Bare for for-rykte!

Hermann Hesse, Steppeulven, omsett av Peter Magnus

Til Sam

Stasjonar

Café ‘Ino

Skifte av kanalar

Dyrekjeks

Loppa syg blod

Eit fjell med bønner

Klokke utan visarar

Kjelda

Lykkehjulet

Korleis eg mista Trekkoppfuglen

Namnet hennar var Sandy

Vecchia Zimarra

Mu

Stormluftdemonar

Ein draum om Alfred Wegener

Vegen til Larache

Tildekt mark

Korleis Linden drep det ho elskar

Det taptes dal

Middagstimen

Det er ikkje så lett å skrive om ingenting. Det var ein cowboy som sa dette i det eg gjekk inn i ein draum. Ganske kjekk og svært lakonisk balanserte han på ein klappstol mens han lente seg attover så Stetson-hatten strauk langs dei gråbrune ytterveggane på ein einsleg kafé. Eg seier einsleg, sidan det ikkje såg ut til å vere noko anna der omkring enn ei antikk bensinpumpe og eit rusta trau der ei halskjede av klegg slyngde seg over dei siste restane av stilleståande vatn. Det var ingen andre i nærleiken heller, men han såg ikkje ut til å bry seg om det, han drog berre hattebremmen ned over auga og heldt fram med å snakke. Det var den same modellen som Lyndon Johnson brukte å ha på seg, ein Silverbelly Open Road.

– Men vi driv på, heldt han fram, – med å pleie alle slags vanvitige håp. For å vinne tilbake det tapte, ein liten flik av personleg openberring. Det er ein hang vi har, som til speleautomatar, eller ein runde golf.

– Det er mykje lettare å snakke om ingenting, sa eg.

Det var ikkje slik at han direkte ignorerte at eg var der, men han svara ikkje.

– Vel, korleis det enn er, det var mine siste pengar.

– Du skal akkurat til å gi opp, slenge køllene i ei elv, da du plutseleg får det til, ballen trillar rett ned i hòlet, og myntane fyller hatten din, som du har snudd opp ned.

Sola fanga kanten på beltespenna hans, og eit glimt skar ut og skimra over den tomme sletta. Ei skarp fløyte kunne høyrast, og i det eg tok eit steg til høgre, såg eg at skuggen hans dreiv med eit heilt anna narrespel frå ein heilt annan vinkel.

– Eg har vore her før, har eg ikkje?

Han sat der berre og stirte utover sletta.

Dritsekk, tenkte eg. Han ignorerer meg.

– Hei, sa eg, – eg er ikkje dei døde, ikkje berre ein skugge som passerer. Eg er kjøtt og blod her.

Han trekte ei notatbok ut av lomma og begynte å skrive.

– Du må i det minste sjå på meg, sa eg. Det er trass alt min draum.

Eg gjekk nærare. Nær nok til å sjå kva han skreiv. Han hadde opna notatboka på ei blank side, og fire ord materialiserte seg plutseleg.

Nei, det er min.

– Vel, faen heller, mumla eg. Eg skugga for auga og stod der og såg ut mot det han såg – støvskyer lastebil markløparar kvit himmel – massevis av ingenting.

– Skrivaren er ein dirigent, sa han slepande.

Eg gjekk derifrå, og lét det vere opp til han å utlegge den krokete stien gjennom brytningane i sinnet. Ord som blei hengande og sidan forsvann i det eg gjekk på mitt eige tog, som sleppte meg av, fullt påkledd, i den uryddige senga mi.

Eg opna auga, stod opp og stavra inn på badet. Med ei kjapp rørsle kasta eg kaldt vatn i ansiktet. Så drog eg på meg støvlane, fôra kattane, greip strikkelua og den gamle, svarte frakken og sette kursen mot den vegen eg hadde tatt så mange gonger før, over den breie avenyen, til Bedford Street og ein liten Greenwich Village-kafé.

Café ’Ino

Café ‘Ino

Fire takvifter svirrar høgt der oppe.

Café ‘Ino er tom, bortsett frå den meksikanske kokken og ein gut ved namn Zak, som kjem med den vanlege bestillinga mi på grov toast, ei lita skål med olivenolje og svart kaffi. Eg kryp saman i hjørnet mitt, med frakken og strikkelua på. Klokka er ni om morgonen. Eg er den første her. Bedford Street i det byen vaknar. Bordet mitt, som står mellom kaffimaskina og vindauget ut mot gata, byr på ei kjensle av privatliv der eg kan trekke meg inn i mitt eige.

Slutten av november. Det er kjølig i den vesle kafeen. Så kvifor snurrar viftene? Kanskje, om eg stirer lenge nok på dei, vil tankane mine også begynne å snurre.

Det er ikkje så lett å skrive om ingenting.

Eg kan høyre lyden av cowboyens slepande og myndige stemme. Eg skriv ned frasen hans på ein serviett. Korleis kan ein fyr irritere deg i ein draum og sidan ha mot til å bli verande? Eg kjenner behov for å motseie han, ikkje berre med eit kvikt svar, men med handling. Eg ser ned på hendene mine. Eg er sikker på at eg kunne skrive i det uendelege om ingenting. Dersom eg berre ikkje hadde noko å seie.

Etter ei stund plasserer Zak ein ny kopp framfor meg.

– Dette er siste gongen eg serverer deg, seier han alvorsfullt.

Han lagar den beste kaffien her omkring, så eg er lei meg for å høyre dette.

– Kvifor? Skal du reise nokon stad?

– Eg skal opne ein strandkafé på promenaden i Rockaway Beach.

– Ein strandkafé! Kva er det du seier, ein strandkafé!

Eg strekker på beina og betraktar Zak mens han utfører morgonoppgåvene sine. Han kan ikkje ha visst at eg ein gong drøymde om å ha min eigen kafé. Det begynte sikkert med at eg las om kafélivet til beatpoetane, surrealistane og dei franske symbolistane. Det var ingen kafear der eg vaks opp, men dei eksisterte i bøkene og blomstra i dagdraumane mine. I 1965 kom eg til New York City frå South Jersey berre for å drive rundt, og da var det ingenting som verka meir romantisk enn å sitje og skrive dikt på ein kafé i Greenwich Village. Til slutt tok eg mot til meg og gjekk inn på Caffè Dante på MacDougal Street. Sidan eg ikkje var i stand til å betale for eit måltid, drakk eg berre kaffi, men ingen såg ut til å bry seg. Veggane var dekte av trykte freskar av Firenze og scener frå Den guddomlege komedien. Dei same scenene finst der den dag i dag, misfarga av mange tiår med sigarettrøyking.

I 1973 flytta eg inn i eit luftig, kvitmåla rom med eit lite kjøkken i den same gata, berre to korte kvartal frå Caffè Dante. Der kunne eg krabbe ut gjennom vindauget og sitje på branntrappa om kveldane, med oversikt over alt som hende på The Kettle of Fish, ein av stambarane til Jack Kerouac. Rundt hjørnet, på Bleecker Street, var det ei lita bu der ein ung marokkanar selde nylaga vårrullar, ansjosar marinerte i salt og buntar med fersk mynte. Eg stod tidleg opp og handla inn. Eg kokte vatn og helte det opp i ei tekanne full av mynteblad og brukte ettermiddagane til å drikke te, røyke litt hasj og lese forteljingar av Mohamed Mrabet og Isabelle Eberhardt.

Café ‘Ino fanst ikkje den gongen. Eg kunne sitje ved eit lågt vindauge i Caffè Dante som vende ut mot hjørnet av ei smal bakgate, og lese Mrabets The Beach Café. Ein ung fiskehandlar som heiter Driss, møter ein usympatisk einstøing som har ein såkalla kafé med berre eitt bord og ein stol på ein steinete del av stranda nær Tanger. Den sakte, glidande stemninga som omgav denne kafeen, fengsla meg slik at eg ikkje hadde andre ønske enn å dvele i den. Som Driss drøymde eg om å opne min eigen stad. Eg tenkte så mykje på det at eg nesten kunne gå inn i den: Café Nerval, ei lita hamn der poetar og reisande kunne finne ein enkel fristad.

Eg såg for meg slitne persiske teppe på eit golv med breie plankar, to lange trebord med benkar, nokre få mindre bord og ein omn til å bake brød i. Kvar morgon skulle eg tørke av borda med aromatisk te, som dei gjer i Chinatown. Ingen musikk, ingen menyar. Berre ro svart kaffi olivenolje fersk mynte brunt brød. Veggane pryda med fotografi: eit melankolsk portrett av han som hadde gitt namn til kafeen, og eit mindre bilde av den bedrøvelege poeten Paul Verlaine, som kryp saman i frakken sin framfor eit glas absint.

I 1978 fekk eg ein slump pengar og var i stand til å betale depositum for leige av ein einetasjes bygning på East Tenth Street. Det hadde ein gong vore ein hudpleiesalong, men no stod det tomt, bortsett frå tre kvite takvifter og nokre få klappstolar. Bror min Todd hadde oppsyn med reparasjonane, og vi måla veggane kvite og bona tregolva. To breie takvindauge auste lys ut i rommet. Under dei sat eg dag etter dag ved eit spelebord og drakk kaffi og planla neste trekk. Eg kom til å trenge pengar til eit nytt toalett og ei kaffimaskin og metervis med kvit musselin som eg ville drapere rundt vindauga. Praktiske ting som vanlegvis forsvann inn i musikken som fantasien spelte for meg.

Til slutt måtte eg gi opp kafeen min. To år før hadde eg møtt musikaren Fred Sonic Smith i Detroit. Det var eit uventa møte som sakte endra kursen på livet mitt. Lengten etter han gjennomsyra alt – dikta mine, songane mine, hjartet mitt. Vi måtte halde ut eit dobbeltliv med skytteltrafikk mellom New York og Detroit, korte møte som alltid enda i smertefulle avskil. Akkurat da eg dreiv og planla kor eg skulle installere ein vask og ei kaffimaskin, trygla Fred meg om å komme og bu saman med han i Detroit. Ingenting verka viktigare enn å slå meg saman med han eg elska, han eg var bestemt til å gifte meg med. Eg sa farvel til New York City og forhåpningane der. Eg pakka det mest dyrebare og lét alt anna bli igjen – og i kjølvatnet gav eg slepp på depositumet og kafeen. Det gjorde ikkje noko. Dei einsame timane eg hadde brukt på å drikke kaffi ved spelebordet, bada i glansen av kafédraumen min, var nok for meg.

Fred, Maroni-elva

Nokre månader før den første bryllaupsdagen vår, sa Fred til meg at dersom eg ville love å gi han eit barn, så skulle han først ta meg med til kor som helst i verda. Utan å nøle valde eg Saint-Laurent-du-Maroni, ein grenseby i det nordvestlege Fransk Guyana, på den nordatlantiske kysten av Sør-Amerika. Eg hadde lenge hatt eit ønske om å sjå det som var igjen av den franske straffekolonien, dit hardbarka kriminelle ein gong blei skipa før dei blei overførte til Djevleøya. I Tyvens dagbok har Jean Genet skildra Saint-Laurent som heilag grunn og skrive om fangane som sat innesperra der, med andaktsfull innleving. I si Dagbok skreiv han om eit hierarki av ukrenkeleg kriminalitet, ei mannleg fromheit som blomstra opp i denne forferdelege delen av Fransk Guyana. Han var på veg opp stigen mot dei: hadde vore på forbetringsanstalt, var ein småtjuv og ein tapar på mange vis, men i det han blei dømt, var fengselet han hadde slik ærefrykt for, erklært inhumant, og dei siste attlevande innsette blei sende tilbake til Frankrike. Genet sona straffa si i Fresnes-fengselet, mens han klaga bittert over at han aldri kom til å oppnå den statusen han trakta etter. Heilt knust skreiv han: Eg har blitt fråtatt mi vanære.

Guide, Maroni-elva. Foto: Fred Smith

Genet hamna i fengsel for seint til å delta i brorskapen han hadde udødeleggjort gjennom arbeidet sitt. Han blei ståande att utanfor fengselsmurane, akkurat som den lamme guten i Hameln som blei nekta inngang til barneparadiset fordi han kom for seint til å sleppe gjennom dørene.

Da han var sytti, var han etter seiande ved dårleg helse, og det var lite truleg at han kom til å dra dit sjølv. Eg hadde ein visjon om å bringe han jord og stein derifrå. Sjølv om han ofte mora seg over mine quijotiske innfall, gjorde ikkje Fred noko vesen av denne sjølvpålagde oppgåva. Han sa seg einig utan å argumentere. Eg skreiv eit brev til William Burroughs, som eg hadde kjent sidan eg var tidleg i tjueåra. William, som stod Genet nær og hadde sin eigen romantiske sensibilitet, lova å hjelpe meg med å overlevere steinane ved eit passande høve.

For å førebu oss til reisa brukte Fred og eg mykje tid på det offentlege biblioteket i Detroit, der vi studerte historia til Surinam og Fransk Guyana. Vi såg fram til å utforske ein stad der ingen av oss hadde vore, og vi la opp planen for den første delen av reisa: den einaste tilgjengelege ruta var rutefly til Miami, deretter måtte vi reise med eit lokalt flyselskap via Barbados, Granada og Haiti, før vi endeleg kom fram til Surinam. Vidare skulle vi finne vegen til ein elveby utanfor hovudstaden, og der leie ein båt for å krysse Maroni-elva til Fransk Guyana. Vi sat oppe til langt på natt for å planlegge ferda. Fred kjøpte kart, kakiklede, reisesjekkar og eit kompass, klipte det lange, glatte håret sitt og kjøpte ei fransk ordbok. Når han gjekk inn for ein idé, såg han på ting frå alle mulege vinklar. Genet las han derimot ikkje. Det overlét han til meg.

Fred og eg flaug til Miami på ein søndag og budde to netter på eit motell som heitte Mr. Tony’s. Ein liten svart-kvitt-tv var bolta fast rett under det låge taket, den fungerte viss ein dytta på myntar. Vi åt raude bønner og gul ris i Little Havana og besøkte Crocodile World. Det korte opphaldet gjorde oss klare for den ekstreme varmen vi skulle møte. Turen vår tok lang tid, sidan alle passasjerane måtte gå ut av flyet i Granada og Haiti mens lasterommet blei sjekka for smuglargods. Til slutt, ved daggry, landa vi i Surinam. Ei handfull unge soldatar med automatvåpen venta mens vi alle blei gjette inn i ein buss som transporterte oss til eit godkjent hotell. Det nærma seg eittårsdagen for militærkuppet som den 25. februar 1980 hadde kasta den demokratiske regjeringa: ein årsdag berre eit par dagar før vår eigen. Vi var dei einaste amerikanarane der, og dei forsikra oss om at dei skulle passe på oss.

Etter at vi hadde bakt to dagar i varmen i hovudstaden Paramaribo, køyrde ein guide oss 150 kilometer til byen Albina på vestbreidda av elva som grensa mot Fransk Guyana. Den rosa himmelen var åresprengd av lyn. Guiden vår fann ein ung gut som gjekk med på å ta oss over Maroni-elva i ein pirog, ein lang uthola kano. Vi hadde pakka veskene våre med omhug, så dei var ganske enkle å handtere. Vi la frå land i lett regn, som fort eskalerte til eit kraftig skybrot. Guten rekte meg ein paraply og åtvara oss mot å dra fingrane våre i vatnet rundt trebåten, som låg lågt i sjøen. Eg registrerte plutseleg at elva krydde av små, svarte fiskar. Piraja! Han lo da eg kvikt trekte til meg handa.

Om lag ein time seinare sleppte guten oss av ved foten av ein gjørmete sandbanke. Han drog pirogen på land og slo seg deretter saman med nokre arbeidarar som hadde søkt ly under ein svart presenning som var strekt ut mellom fire trestokkar. Dei såg ut til å more seg over forvirringa vår og peikte oss i retning av hovudvegen. Mens vi strevde oss oppover ei sleip skråning, drukna kalypsorytmane frå Mighty Swallows «Soca Dance» fullstendig i det vedhaldande regnet. Søkkvåte trampa vi gjennom den tomme byen og søkte til slutt ly i det som såg ut til å vere den einaste eksisterande baren. Bartenderen serverte meg kaffi, og Fred tok ein øl. To menn sat og drakk calvados. Ettermiddagen gjekk, mens eg konsumerte atskillige koppar kaffi og Fred engasjerte seg i ein hakkete fransk-engelsk konversasjon med ein lêraktig, mager fyr som hadde ansvaret for skjelpaddereservata som låg i nærleiken. Da regnet stilna av, møtte eigaren av det lokale hotellet opp for å tilby sine tenester. Så dukka ein yngre, meir trumpete versjon opp for å ta veskene våre, og vi dilta etter dei langs ein gjørmete sti ned ein bakke til vårt nye losji. Vi hadde ikkje eingong bestilt hotell, og likevel var det eit rom som venta på oss.

Hotell Galibi var spartansk, men komfortabelt. Ei lita flaske med utvatna konjakk og to plastkoppar stod på kommoden. Heilt utkøyrde sov vi, sjølv når regnet vende tilbake og tromma nådelaust på bølgjeblekktaket. Det stod mugger med kaffi og venta på oss da vi vakna. Morgonsola var sterk. Eg la kleda våre til tørk på gardsplassen. Ein liten kameleon smelta inn i kakifargen på skjorta til Fred. Eg spreidde innhaldet i lommene våre ut på eit lite bord. Eit sjaskete kart, fuktige kvitteringar, sundklemd frukt, gitarplektera til Fred, som var overalt.

Rundt lunsjtider køyrde ein sementarbeidar oss ut til ruinane av St. Laurent-fengselet. Nokre få herrelause høner gjekk og krafsa i skitten, og ein sykkel låg velta, men det verka ikkje som det var nokon der. Sjåføren vår gjekk saman med oss inn gjennom ein låg bogegang av stein, og så blei han berre borte. Ei stemning av utdøydd, men uferdig samfunn kvilte over bygningskomplekset – eit samfunn som hadde grave ut sjelene deira og frakta skala til Djevleøya. Fred og eg gjekk rundt utan å veksle eit ord, omhyggelege med å ikkje forstyrre dei herskande åndene.

Quartier Disciplinaire. Foto: Fred Smith

Gitter, hovudcella

Eg gjekk inn i einecellene på leit etter dei rette steinane, og granska dei falmande graffitiane som var tatoverte inn på veggane. Hårete ballar, pikkar med venger, dette var hovudorganet til Genets englar. Ikkje her, tenkte eg, ikkje enno. Eg såg meg rundt etter Fred. Han hadde fått manøvrert seg gjennom det høge graset og mellom dei overgrodde palmane og funne ein liten gravplass. Eg såg at han hadde stoppa opp framfor ein gravstein der det stod Mor di ber for deg, son. Han stod der lenge og såg opp mot himmelen. Eg lét han vere aleine og inspiserte dei ytre bygningane. Til slutt valde eg ut jordgolvet i hovudcella for å samle steinane. Det var ein klam stad på storleik med ein liten flyhangar. Tunge, rustne kjettingar var festa til veggar der det no fall smale strimer med lys. Likevel var det enno spor av liv: møkk, jord og ei rekke med pilande biller.

Eg grov nokre centimeter ned, på jakt etter steinar som kunne ha blitt trykte ned av dei herda føtene til fangane eller solane på dei tunge støvlane til vaktene. Nøye valde eg ut tre og putta dei i ei diger Gitanes-fyrstikkeske, og eg lét jordbitane som sat festa til dei, følgje med. Fred brukte lommetørkleet sitt til å tørke skitten av hendene mine, og så rista han det ut og laga ein liten sekk til fyrstikkeska. Han la den i hendene mine, det første skrittet på vegen til å legge dei i hendene til Genet.

Vi blei ikkje lenge i St. Laurent. Vi drog ut til kysten, men reservata var stengde fordi skjelpaddene dreiv og la egg. Fred sat mykje i baren og snakka med karane der. Trass i varmen hadde han på seg skjorte og slips. Mennene såg ut til å respektere han, dei såg på han utan ironi. Han hadde den effekten på andre menn. Eg var tilfreds med å sitje på ein krakk utanfor baren og stire nedover ei tom gate som eg aldri hadde sett før og aldri kom til å sjå igjen. Ein gong blei fangar drivne forbi på denne strekninga. Eg lét att auga og såg for meg korleis dei drog lenkene etter seg i den intense varmen, ei grufull underhaldning for dei få innbyggarane i ein støvete, audsleg by.

Når eg gjekk frå baren til hotellet, såg eg ingen hundar eller ungar som leika, og ingen kvinner. For det meste heldt eg meg for meg sjølv. Frå tid til anna fekk eg eit glimt av tenestejenta, ei berrføtt jente med langt, mørkt hår, som vimsa rundt i hotellet. Ho smilte og gestikulerte, men snakka ikkje engelsk, og ho var alltid i rørsle. Ho rydda rommet vårt og tok kleda våre frå gardsplassen og vaska og pressa dei. Som takk gav eg henne eit av armbanda mine, ei gullkjede med ein firkløver, som eg såg dingla frå handleddet hennar da vi reiste.

Det fanst ingen tog i Fransk Guyana, ingen jernbane i det heile. Kompisen vår frå baren hadde funne ein sjåfør til oss, som førte seg som ein statist i The Harder They Come. Han hadde pilotsolbriller, kapsen att fram og ei skjorte med leopardmønster. Vi avtalte ein pris, og han tok på seg å køyre oss dei 268 kilometrane til Cayenne. Han køyrde ein hardt medfaren beige Peugeot, og insisterte på at veskene våre måtte ligge hos han i framsetet, da bagasjerommet vanlegvis blei brukt til å transportere kyllingar. Vi køyrde Route Nationale gjennom dei stadige regnbyene som iblant blei avbrotne av flytande sol, mens vi lytta til reggaelåtar på ein stasjon med mykje statisk forstyrring. Da signalet forsvann, skifta sjåføren til ein kassett med eit band kalla Queen Cement.

No og da knytte eg opp lommetørkleet for å kikke på Gitanes-fyrstikkeska med silhuetten av ei sigøynarkvinne som poserer med tamburin i ein kvervel av indigofarga røyk. Men eg opna den ikkje. Eg såg for meg ein kort, men sigerrik augeblink der eg overleverte steinane til Genet. Fred heldt handa mi mens vi ordlaust snirkla oss gjennom tette skogar og passerte korte og breiskuldra amerindianarar som balanserte iguanar rett på hovudet. Vi reiste gjennom ørsmå samfunn som Tonate, som berre hadde nokre få hus og eit nesten to meter høgt krusifiks. Vi bad sjåføren om å stoppe. Han steig ut og sjekka dekka sine. Fred tok eit bilde av skiltet der det stod Tonate. Innbyggarar: 9, og eg bad ei kort bøn.

Vi hadde ingen spesielle ønske eller forventningar. Hovudoppdraget var utført, vi hadde ikkje noko endeleg mål for reisa, ingen hotellreservasjonar; vi var frie. Men da vi nådde Kourou, merka vi eit skifte. Vi kom inn i ei militærsone og nådde fram til ein kontrollpost. Identitetskortet til sjåføren blei inspisert, og etter ein uendeleg lang tystnad blei vi beordra ut av bilen. To offiserar undersøkte fram- og baksetet og fann ein springkniv med eit knekt blad i hanskerommet. Det kan ikkje vere så gale, tenkte eg, men da dei knakka på bagasjerommet, blei sjåføren vår merkbart nervøs. Døde kyllingar? Kanskje narkotika. Dei sirkla rundt bilen, og så spurde dei etter nøklane. Han kasta dei i ein trong bergsprekk og stakk, men blei kjapt lagd i bakken. Eg kasta eit skråblikk mot Fred. Som ung mann hadde han hatt trøbbel med politiet, og han var alltid forsiktig med autoritetar. Han viste ingen kjensler, og eg følgde eksempelet hans.

Cayenne-elva

Dei opna bagasjerommet. Inni låg ein mann, han såg ut til å vere tidleg i trettiåra, krumma saman som ein snigel i eit rustbrunt sniglehus. Han verka vitskremd da dei dytta i han med eit gevær og beordra han ut. Vi blei alle førte til politihovudkvarteret, plasserte i separate rom og avhøyrde på fransk. Eg kunne nok til å svare på dei enklaste spørsmåla, og Fred, som var plassert i eit anna rom, konverserte med brokkar av barfransk. Plutseleg dukka kommandøren opp, og vi blei førte fram for han. Han hadde tønnebryst, mørke, triste auge og ein tjukk bart som dominerte det solbrune, sørgmodige ansiktet hans. Fred tok raskt hand om situasjonen. Eg sklei inn i rolla som føyeleg kvinne, for denne dunkle utgåva av framandlegionen var definitivt ei mannsverd. Eg såg taust på at det menneskelege smuglargodset, avkledd og med handjern, blei ført bort. Fred blei kalla inn på kontoret til kommandøren. Han snudde seg og såg på meg. Hald deg roleg, var beskjeden som blei telegrafert frå dei bleikblå auga hans.

Ein offiser bar inn veskene våre, og ein annan, som hadde på seg kvite hanskar, gjekk gjennom alt. Eg sat der og heldt på lommetørklesekken. Eg var letta over at eg ikkje blei bedt om å levere frå meg den, for som objekt hadde den alt manifestert seg som det nest heilagaste etter gifteringen min. Eg trudde ikkje det var fare på ferde, men rådde meg sjølv til å halde munn. Ein avhøyrsleiar kom og serverte meg ein kopp svart kaffi på eit ovalt brett med ein innlagd blå sommarfugl, og gjekk inn på kontoret til kommandøren. Eg kunne sjå profilen til Fred. Etter ei stund kom alle ut. Dei såg ut til å vere i vennskapeleg lune. Kommandøren gav Fred ei maskulin omfamning, og så blei vi plasserte i ein privatbil. Ingen av oss sa eit ord mens vi køyrde inn i hovudstaden Cayenne, som ligg ved utløpet til Cayenne-elva. Fred hadde adressa til eit hotell som kommandøren hadde gitt han. Vi blei sleppte av ved foten av ein ås, der vegen slutta. Det er ein eller annan stad der oppe, peikte han, og vi bar veskene våre opp steintrappene som førte inn på stien til neste opphaldsstad.

– Kva var det de to snakka om? spurde eg.

– Eg kan verkeleg ikkje seie det for sikkert, han snakka berre fransk.

– Korleis kommuniserte de?

– Konjakk.

Fred såg ut til å vere i djupe tankar.

– Eg veit at du er bekymra for lagnaden til sjåføren, sa han, men det er ute av våre hender. Han utsette oss for stor fare, og til sjuande og sist var det deg eg var bekymra for.

– Å, eg var ikkje redd.

– Ja, sa han, det var det eg var bekymra for.

Hotellet var heilt etter vår smak. Vi drakk fransk brandy frå ein papirpose og sov innpakka i lag på lag av moskitonett. Det var ikkje glas i vindauga, verken i hotellet vårt eller i husa nedanfor. Ikkje noko luftkjølingsanlegg, berre vinden og sporadisk regn som gav lindring for varmen og støvet. Vi lytta til dei Coltrane-aktige skrika frå saksofonar som steig opp til oss frå fleire av leigegardane av betong. Om morgonen utforska vi Cayenne. Torget var trapesforma med svarte og kvite fliser, ramma inn av høge palmar. Det var karnevalstid, noko vi ikkje hadde vore klare over, og byen var så godt som folketom. Rådhuset, ein kvitkalka attenhundretalsbygning i fransk kolonistil, var stengt på grunn av høgtida. Vi blei dratt mot ei tilsynelatande nedlagd kyrkje. Da vi opna porten, fekk vi rust på hendene. Vi sleppte myntar ned i ein gammal Chock Full O’Nuts-boks som var plassert ved inngangen, den var merkt med slagordet Den Himmelske Kaffi. Støvmidd spreidde seg ut i buntar av lys og forma ein glorie over ein engel av glødande alabast; helgenikon var fanga bak materiale som hadde ramla ned og var ikkje så lett å legge merke til under laga av mørk lakk.

Alt flaut berre av stad i sakte rørsle. Sjølv om vi var framande, gjekk vi rundt utan å vekke oppsikt. Menn kjøpslo om prisen på ein levande iguan med ein lang, daskande hale. Overfylte ferjer la ut med kursen mot Djevleøya. Kalypso-musikk kom pøsande ut frå eit kjempediskotek forma som eit beltedyr. Det var nokre få suvenirkioskar der, med det same tilbodet: tynne, raude teppe laga i Kina og metallblå regnfrakkar. Men framfor alt fanst det lighterar, alle slags lighterar med bilde av papegøyar, romfartøy og menn frå Framandlegionen. Det var ikkje mykje å bli verande for, så vi tenkte på å søke visum til Brasil og fekk derfor tatt bilde hos ein mystisk kinesar som heitte Dr. Lam. Atelieret hans var fylt av storformatkamera, knekte kamerastativ og rekker av store glaskrukker med urtemedisin. Vi fekk tatt bilda til visumet, likevel blei vi verande i Cayenne fram til bryllaupsdagen vår. Det var som om vi hadde blitt forheksa.

Den siste søndagen vi var på reise, feira kvinner i strålande kjolar og menn i flosshattar slutten på karnevalet. Da vi følgde den improviserte paraden deira til fots, enda vi opp i Rémire-Montjoly, eit samfunn søraust for byen. Festlyden spreidde seg til alle kantar. Rémire hadde ikkje mange innbyggarar, og Fred og eg var heilt fjetra av kor tomme dei var, dei lange strendene som bukta seg bortover. Det var ein perfekt dag for åremålsdagen vår, og eg kunne ikkje hjelpe for at eg tenkte at det var ein perfekt stad for ein strandkafé. Fred gjekk vidare forbi meg, og plystra på ein svart hund eit stykke framfor oss. Vi såg ingen ting til eigaren. Fred kasta ein pinne i vatnet, og hunden henta den. Eg knelte ned i sanden, og med fingeren skissa eg opp planar for ein imaginær kafé.

Ein oppvikla spole med uklare vinklar, eit glas med te, ei open dagbok og eit rundt metallbord retta opp ved hjelp av ei tom fyrstikkmappe. Kafear. Le Rouquet i Paris, Café Josephinum i Wien, Bluebird Coffeeshop i Amsterdam, Ice Café i Sydney, Café Aquí i Tucson, Wow Café ved Point Loma, Caffé Trieste i North Beach, Caffè del Professore i Napoli, Café Uroxen i Uppsala, Lula Café på Logan Square, Lion Cafe i Shibuya, og Café Zoo på togstasjonen i Berlin.

Kafeen eg aldri kjem til å realisere, kafeane eg aldri kjem til å bli kjend med. Som om han kan lese tankane mine kjem Zak utan eit ord med ein ny kopp.

– Når skal du opne kafeen din? spør eg han.

– Når vêret skiftar, vonleg tidleg på våren. Eit par kompisar og eg. Vi må få ordna ein del ting, og vi treng litt meir kapital for å kjøpe utstyr.

Eg spør han kor mykje, tilbyr meg å investere.

– Er du sikker, spør han, ganske overraska, for sant å seie kjenner vi ikkje kvarandre så veldig godt, men eine og aleine gjennom vårt daglege kaffiritual.

– Jepp, eg er sikker. Ein gong tenkte eg på å starte ein kafé for meg sjølv.

– Du skal få gratis kaffi resten av livet.

– Om Gud vil, seier eg.

Eg sit der med den makelause kaffien til Zak. Over meg snurrar viftene, dei fire retningane til ein vêrhane i fullt spinn. Sterke vindar, kaldt regn eller berre trusselen om regn; dei trugande og ulykkesvangre himlane skal halde fram, og sakte, men sikkert gjennomsyre heile min eksistens. Utan å legge merke til det glir eg inn i eit lett, men vedvarande ubehag. Ikkje ein depresjon, meir som ein fascinasjon for melankolien som eg vender i handa som om den var ein liten planet, stripete av skuggar, usannsynleg blå.

Roberto Bolaños stol, Blanes, Spania