© Det Norske Samlaget 2016

www.samlaget.no

OMSLAG: Trine+Kim designstudio

ePub produktion: Specialtrykkeriet Viborg A/S
ISBN 978-82-521-8983-4

Om denne boka

Døden viser ingen nåde. Han kan komma kva tid som helst, til kven som helst. Passera forbi og setja ein strek mellom før og etter. Du blir aldri den same igjen etter eit møte med Døden.

Stavanger Stories I er fjorten forteljingar om liv og død. I denne boka følgjer vi dei tre tenåringane Duxen, Betty og Broremann og familien deira gjennom fire årstider i store, litle, vakre, stygge Stavanger.

Terje Torkildsen

STAVANGER STORIES 1

Novellekrans

Oslo

Memento mori

Til jord skal du bli

Gløymde minne

Containeren på kaien

Blottaren i barnehagen

Bodyguard

Sjampanjelunsj

Lett match

Naken og nær

Snublebot

Steinulven

Kor er du, Charlie?

Julepresangen

The End

Memento mori

Døden viser ingen nåde. Han kan komma kva tid som helst, til kven som helst. Passera forbi og setja ein strek mellom før og etter. For Døden forandrar alt. Først og fremst for den som blir borte, sjølvsagt, men også for oss som blir igjen. Me som mistar nokon som står oss nær. Du blir aldri den same igjen etter eit møte med Døden. Dette vil Betty snart forstå, men ikkje enno. Det er for tidleg. Ho har enno ikkje møtt Døden. Ho har enno ikkje følt det kalde gufset i gangen og frosten i brystet. No sit ho på bussen og føler fint lite, anna enn at ho framleis er fly forbanna.

– Du er så jævla kjip!

Det var dei siste orda ho skreik til mor si før ho slengde skulesekken inn i gangen og smelte igjen ytterdøra. Det var som ein scene frå ein dårleg film. Ein skikkeleg klisjé. Ei hormonell tenåringsdotter som bannar så høgt at stemma sprekk. Det var barnsleg og patetisk, men no er det gjort. Lite å gjera med det. Ingen vits å angra, men du skal ikkje forlata folk på den måten. Folk du er glad i. Det kan bli det siste du seier til dei. Ingen veit kva tid det er over, kva tid hjartet sluttar å slå. Det kan skje kva tid som helst, med kven som helst.

Men dette bryr ikkje Betty seg om no, ikkje enno. Det er for tidleg. Døden er framleis fjern og framand for henne. Dette er førebels ein heilt vanleg dag i januar der ho sit på bussen mot sentrum og freser lydlaust mot alt og alle. Ho har trekt glidelåsen på allvêrsjakka heilt opp til nasen. Dei store hovudtelefonane er som ein hjelm, og det er ikkje vanskeleg for dei som sit rundt henne å høyra kva ho høyrer på. Det er tungt, hardt og høgt.

– Kan du køyra meg til Bestemor?

Det var eit enkelt spørsmål. Var det for mykje å be om? Ein liten svipptur som ville teke mora ein halvtime.

– Nei, svarte ho berre, ikkje no i rushet.

Var ho ikkje kjip då? Kunne ho ikkje gjort den vesle tenesta for den einaste dottera si?

Skrudd ned varmen på komfyren, trekt gryta vekk frå plata, hengt forkleet på knaggen og fiska fram bilnøklane frå kommoden i yttergangen? Ho ville gjort det for Broremann, den litle utskjemde dritungen. Men ho ville altså ikkje gjera det for den einaste dottera si. Alle andre mødrer ville gjort det, men ikkje mora til Betty. Ho er ikkje som andre tenåringsmødrer. Dei som heng over døtrene sine som dronar. Nei, mora til Betty kastar ungane ut av reiret før dei kan flyga. Det er heilt uaktuelt å køyra dottera dei fem kilometerane frå heimen deira på Mariero til Bestemor på Eiganes. No way.

– Typisk psykolog, seier dei som ikkje kjenner henne.

Men tenk om Betty hadde blitt påkøyrd? Eller valdteken ein stad der ute i mørkret? Kvelt av ein psykopat med ståpikk. Kva om Døden hadde komme og teke Betty denne dagen? Det kunne skjedd. Kanskje ikkje særleg sannsynleg, men ikkje umogleg. Då hadde nok mora hennar angra på at ho var så kjip. Men det er ikkje det som skal skje. Det er ikkje Betty som skal døy i dag.

Ho snur seg mot vindauget og teiknar ein krusedull med peikefingeren på det doggete glaset. Sakte men sikkert blir det mogleg å sjå ut gjennom ruta. Tungt januarregn piskar mot glaset. Bilane på Lagårdsvegen er ein endelaus, blinkande lysorm.

– Det er ein fin sykkeltur, sa mora.

Betty stod i døropninga og himla med auga.

– Fin sykkeltur? Herregud. Det pøsregnar jo.

– Ta på regntøy.

– Men det er så mørkt.

– Ta på refleksvest.

– Djises! Vil du eg skal sjå ut som eg går på SFO?

Mora sukka høglydt frå kjøkkenet.

– Nei, vel, så ta bussen, då. Eg står jo her og lagar middag. Kolumbuskortet ligg på kommoden.

End of discussion. Betty freste og grabba med seg busskortet før ho slengde sekken inn i gangen. Ho mista kontrollen, og det siste ho sa til mora si var desse fem orda:

– Du er så jævla kjip.

Bussen stoppar på haldeplassen ved Byterminalen. Dei fleste passasjerane reiser seg frå seta og stimlar saman i midtgangen: pensjonistar, foreldre med søskenflokkar og barnevogner, skuleelevar og studentar. Dei kvir seg for å stiga av og krummar nakken før dei kastar seg ut i pøsregnet. Betty blir sitjande. Ho skal vera med vidare. Ingen vil gå lenger enn nødvendig i dette vêret. Og så føreslo mora at ho skulle sykla! Meinte til og med at det kunne bli ein fin sykkeltur. Betty sukkar og ristar lett på hovudet. Ja, det ville nok ha vore ein fin sykkeltur for sadomasochistar. For folk som liker å liggja på spikarmatter og piska seg sjølv til blods. For dei ville det vore ein fin sykkeltur, ikkje for normale folk, men ho skulle likevel ikkje sagt det ho sa. Det var ikkje ein god måte å seia farvel på.

Bussen er framleis halvfull når nye passasjerar byrjar å aula inn frå inngangen framme. Dei som stig på, er endå våtare enn dei som går av. Betty lettar litt på rumpa for å gi plass til ein eldre, tungpusta mann med øydelagd paraply og ugjennomsiktige brilleglas. Gav ho han eit ørlite smil? Betty snur seg mot ruta igjen og teiknar ein ny krusedull i dogget. Ja ja, det er nyttelaust å angra. Gjort er gjort og spist er spist. Kan ikkje gjera det om igjen, uansett. Ho må sjå framover. Betty har eit langt liv framføre seg. Ho har eit hjarte som er nytt og friskt. Ho har mange gode ting i vente. Snart skal ho stiga av bussen og springa gjennom regnet til det gamle, kvite trehuset med dei varme stovene. Huset som berre inneheld gode barndomsminne: julepresangar og badeskum, leikehytter og fotoalbum, mørke kott og mjuke fang. Det er annleis no, sjølvsagt. Femtenåringar sit ikkje på fanget, men det er framleis fint å vera hos Bestemor, særleg etter at Grandpa kom på sjukeheim. No har Bestemor alltid tid og overskot. Betty får tre hundre kroner for å vaska hos henne kvar onsdag. Men det blir som regel ikkje så mykje vasking. Bestemor er sprek og klarer det aller meste sjølv. Ho er blitt ganske døv, så det er ikkje alltid ho høyrer ringjeklokka, men Betty veit kor boksen med ekstranøkkelen heng, og koden er lett å hugsa. Det er fødselsdatoen hennar. Bestemor burde fått seg høyreapparat og ein sånn dings som gjer at lysa blinkar når nokon ringjer på døra, men det vil ho ikkje høyra snakk om.

– Ho har alltid vore sta og forfengeleg, seier Mamma.

Bestemor høyrer ikkje nøkkelen som blir vridd rundt i låsen, eller knirkinga frå hengslene når den vakre entrédøra går opp. Betty må difor laga unødvendig mykje lyd når ho trør inn i gangen, og Bestemor blir like overraska kvar gong når barnebarnet plutseleg står framføre henne.

– Å, er det deg, Betty, no var det godt du kom, seier ho og smiler med heile fjeset.

Klemmane frå Bestemor varer lenger enn alle andre klemmar. Ho klamrar seg fast og står og vaggar att og fram ei lang stund før ho slepper taket. Så ser ho opp på Betty med eit vått blikk.

– Å, Gud så nydeleg du er.

Ho stryk henne over kinnet og håret.

– Gullhår. Gulljenta mi.

Betty smiler tilbake og set skoa fint på plass i entreen før ho stig inn i dei varme stovene. Nokon gonger har Bestemor bakt småkaker, brownies og cookies, men som regel serverer ho vaffel med rømme og heimelaga syltetøy. Det er det som er den eigentlege jobben, å sitja i den gamle rokokkosalongen og drikka te og eta søtmat med Bestemor. Betre jobb finst ikkje.

Bussen blinkar med gule lys og sniglar seg ut igjen i rushtrafikken. Folk står som limt fast til kvarandre i midtgangen. Ein annan dag ville kanskje Betty reist seg og gitt plassen sin til ein pensjonist eller ei småbarnsmor, men ikkje i dag. Den gamle mannen ved sida av henne sperrar dessutan vegen. Det kan bli vanskeleg å komma ut. Viktig å ikkje vera for sein med å trykkja på knappen, gi han god tid til å forstå at ho skal av. Han skal kanskje ikkje så langt han heller? Ser ut som han bur på Våland eller Eiganes. Han har fine hender med velstelte negler. Sit framleis og pustar tungt med open munn og myser rundt seg gjennom doggete briller.

Bestemor høyrer dårleg, men ho ser godt. Kanskje har ho nyleg fått auge på ein spindelvev under ei taklist eller på rosetten over krystallysekrona i spisestova. Då har ho funne fram den gamle gardintrappa av tre. Det er veldig høgt under taket hos Bestemor. Spindelveven må fjernast før dei kan starta på den eigentlege jobben: kakene og teen.

– Fortel om koss Mamma var, då ho var på min alder.

Betty smiler bak kragen på allvêrsjakka. Det spørsmålet skal ho stilla Bestemor når dei set seg ned i sofaen i dag, etter at ho har fjerna ein spindelvev eller skifta ei lyspære. Bestemor vil prøva å le det vekk medan ho skjenkjer te med ei lett skjelvande hand. Dette vil ho ikkje snakka om. Det veit Betty. Alle familiar har løyndomar som dei vaksne prøver å skjula for barna, og dette er ein slik løyndom: Mamma var eit problembarn som blei send på kostskule i England då ho var femten år gamal. Dette skal ikkje Betty vita om, men ho har visst det lenge. Heilt sidan ei jul for mange år sidan då ho og storebroren, Duxen, leikte gøymeleiken og fann eit tjukt fotoalbum inne på eit kott. Ei ung utgåve av mora deira var med på nesten alle bileta, og ho hadde alltid eit glas i den eine handa og ein sigarett i den andre. Viss det då ikkje var hasj. Det trudde Duxen, og han har som regel rett.

Det er ikkje eit snilt smil som Betty har bak kragen no. Det er eit flir fylt av skadefryd. Ho vil få Bestemor til å fortelja kjipe ting om Mamma. Ho vil stilla vanskelege spørsmål som kan setja mora i eit dårleg lys. Det vil vera ein bra hemn. Bestemor vil skjelva på handa når ho skjenkjer teen oppi dei lauvtynne porselenskoppane, men ho kjem nok ikkje til å fortelja noko. Ho er altfor gamaldags og fornem til å gjera det. Hos Bestemor er vonde minne stengde inne på mørke kott.

Betty ler ein liten, slem latter bak jakkekragen. Dette kjem ho til å angra på i morgon, når det verste sjokket har gitt seg. Når ho får tenkt seg om. Når ho får gått tilbake i dei spora som førte henne fram til Døden i dag. Kva kunne ho gjort annleis? Kvifor sa ho det ho sa, tenkte det ho tenkte, gjorde det ho gjorde? Men speler det eigentleg noka rolle? Anger er fånyttes. På dette tidspunktet, når bussen kryssar Holbergs gate, er ho allereie død. Pappa vil fortelja det til henne. Han er lege. Han kan lesa obduksjonsrapportar og forklara med eit enkelt språk kva som skjedde. Han vil fortelja Betty at det ikkje var hennar feil. Ho kunne ikkje gjort noko med det, uansett. Kva som skjedde? Nei, det får me vel aldri vita heilt sikkert. Ho var jo aleine i huset då Døden kom. Men ho kjende seg vel kanskje litt dårleg først? Gjekk og sette seg på do. Lente hovudet fram mot fanget, duppa kanskje av før ho roleg sovna inn. Heilt udramatisk. Eit stort hjarte som hadde slått fleire milliardar hjarteslag, slutta plutseleg å slå.

Betty trykkjer på den raude stoppknappen. Den gamle mannen ved sida av henne skjøner straks kva som skal skje og tek sats for å komma opp frå setet. Betty smiler til takk. Denne gongen var det eit tydeleg smil. Ingen kan smila som Betty. Ho kan lysa opp heile januar med ei perlerad som gjer alle reguleringstannlegar arbeidslause. Bussen svingar inn på haldeplassen og stoppar. Betty smyg forbi den gamle mannen, dukkar ned under ein arm og stig over ei sportsvogn. Ho vippar hetta opp over hovudtelefonane og stuper ut i regnet.

Det er ikkje mange hundre meter frå haldeplassen i Mosvannsparken til den kvite jugendvillaen med dei varme stovene. Den sterke vinden får dei gamle, høge bøketrea til å jamra. Betty småspring på den våte grusvegen gjennom parken og stansar ikkje før ho kjem til Eiganesvegen. Ho vrir på hovudet og ser seg grundig for til begge sider før ho kryssar gata. Hetta gir henne dårleg sidesyn. Ingen vits å ta sjansar. Døden kan passera forbi deg når du minst aner det, som ein halvblind bilist eller ein hyperaktiv vintersyklist.

Huset til Bestemor og Grandpa er ikkje blant dei mest prangande i dette nabolaget, men det er likevel ikkje noko å skjemmast av. Hekken er lytefri og sypressen symmetrisk. Det heng gamle, vakre julestjerner i begge dei store stovevindauga og ei lysslynge i syrinen ved porten. Betty skundar seg opp grusgangen til den breie steintrappa. Ho trykkjer på ringjeklokka og klemmer seg heilt inntil veggen. Det vesle halvtaket over inngangsdøra er til inga nytte når det regnar vassrett.

– Ah, typisk, stønnar Betty. – Kvifor kan du ikkje skaffa deg eit høyreapparat?

Ho joggar ned dei fem trappetrinna, smett gjennom espalieret og piler rundt hushjørnet til nøkkelboksen ved kjellarhalsen. Det er mørkt, og ho må lysa med mobilen for å sjå dei små tala. Fingrane byrjar å bli kalde. Ho fiskar ut knippet, spring tilbake til inngangsdøra, stikk den eine nøkkelen inn i låsen og vrir om.

– Hallo! roper ho inn i gangen. – Det er berre meg!

Betty smekkar igjen døra og opnar parkasen. Det dryp av henne, men Bestemor har lagt klar ei stor fille framføre døra for å skåna parketten. Nokon syng høgt og nasalt i radioen på kjøkkenet. Betty hengjer jakka frå seg på stumtenaren før ho trør ut av dei raude høgstøvlane og set dei til tørk på filla. Hovudtelefonane legg ho på gangbordet under spegelen. Betty strener over parketten og opnar forsiktig døra inn til kjøkkenet. Vaffeljernet står klart på benken ved sida av komfyren, og røra ligg og ventar i ein grøn plastbolle. Betty ser seg over skuldra før ho stikk ein peikefinger nedi røra. Bestemor liker ikkje sniking, snoping og folk som står når dei et.

– Det er berre dyr som beitar, meiner ho.

Betty stikk peikefingeren inn i munnen og syg i seg den søte røra. Ho snurrar rundt seg sjølv og skrur ned volumet på radioen før ho går ut igjen i entreen. Ho legg den eine handa på trappekongen og kikkar opp mot andre etasje.

– Beklagar at eg er litt sein! roper ho. – Det var rushtrafikk, og så ville ikkje Mamma køyra meg.

Betty hufsar seg litt. Det er alltid for kaldt i entreen og alltid for varmt i stovene. Kvifor kan ikkje Bestemor sleppa noko av varmen frå stova ut i gangen? Ho går innover i entreen og passerer gjestetoalettet. Døra står på gløtt. Betty kikkar inn i forbifarten og støkk så ho nesten ramlar på baken. Bestemor sit på doskåla med panna lent mot knea. Døden har vore på besøk, og han gadd ikkje eingong å lukka døra etter seg.