ORIGINALTITTEL: Sans Famille
© norsk utgåve: Det Norske Samlaget 2003

www.samlaget.no

SPRÅKLEG MODERNISERING: Åsmund Forfang

OMSLAG: Øystein Vidnes
Tilrettelagd for eBok av
BookPartnerMedia, København 2015

ISBN: 978-82-521-8998-8

Om denne boka

Barnebokklassikar som framleis rører lesaren til tårer.

Hittebarnet Remi veks opp i fattige kår. Nå år gammal blir han seld til gamle Vitalis fordi pleiefar hans ikkje vil fø på han lenger. Remi må reise rundt med Vitalis og dyra hans- tre hundar og ein apekatt- og tene til mat og losji ved å opptre for folk. Han opplever varme vennskap og tragiske hendingar, og vi får også vite at nokon leitar etter han. Er det foreldra? Eller er det mørke krefter som vil han ille?

Frendelaus er ei rørande forteljing om tap, vennskap og det å finne heim.

Usliteleg barnebokklassikar i nyutgåve.

HECTOR MALOT

FRENDELAUS

Frå fransk ved
JOHANNES HORVEI

Oslo 2015

Innhald

I landsbyen

Vitalis og følgjet hans

Den første framsyninga

På vandring

Artur og mor hans

Lykkelege dagar

I snøen

I Paris

Hos gartnaren

På vandring att

I gruva

Det eg lærte av Vitalis, blir til hjelp

Den nye Raudsi

I London

Brio lærer ein ny kunst

Dei vakre kniplingane laug ikkje

I landsbyen

EG HEITER REMI og er eit hittebarn, men heilt til eg var ni år, trudde eg at eg hadde mor mi, eg som alle andre barn. For når eg gret, vogga ei kvinne meg i armane sine og kyssa tårene av kinna mine. Ho var så god, så omsorgsfull og kjærleg at inga mor kunne vere kjærlegare mot barnet sitt og så var ho likevel berre fostermor mi. No skal de høyre korleis eg fekk vite det.

***

Landsbyen vår ligg i Frankrike i eit audsleg område med tørre moar og snaue knausar. Derfor må mennene ofte reise og ta arbeid andre stader dersom dei skal livberge familien sin. Når dei så har vore heimanfrå lenge nok og lagt til side noko, då først kjem dei attende til landsbyen og lever resten av åra i fred og ro hos kona og barna. Slik hadde meir enn ein arbeidar reist, og slik hadde òg Martin Barberin, mannen til fostermor mi, reist til Paris for å tene pengar. Han hadde vore der i så mange år at eg ikkje kunne minnast han. Men eg sakna han ikkje, og eg hadde truleg gløymt at det fanst ein far Barberin, om det ikkje av og til hadde kome bod og helsingar frå han. Det var oftast ein eller annan kamerat som kom heim til landsbyen og fortalde nytt.

«Mannen din har det godt, mor Barberin,» sa dei. «Her sender han deg nokre skillingar. Han er frisk og har arbeid.»

«Gud skje lov,» svarte mor.

Men ein kveld vi sat ved veggen, kom det ein arbeidskledd mann forbi, og då han såg oss, stoppa han og spurde om det var her Barberin budde. Då mor svarte ja, sa han: «Eg kjem med eit tungt bod til deg. Barberin datt ned frå eit stillas og ligg no på sjukehuset.»

Stakkars mor! Det var eit tungt sørgjebod, og mannen måtte fortelje nøye korleis det hadde gått til. Barberin hadde ikkje slått seg i hel, men han kom til å vere krøpling så lenge han levde, og det verste var at han hadde ikkje hatt lov til å vere der på stillaset, og derfor ville ikkje meisteren hans betale han skadebot heller.

Dagen etter gjekk mor til presten og ville spørje om ho skulle reise til Paris, men presten meinte det var best å sjå korleis det gjekk, før ho tenkte på ei slik lang ferd. Han skreiv for henne til sjukehuset, og nokre dagar etter fekk ho det svaret at ho ikkje trong reise. I staden skulle ho sende ein slump pengar til Barberin, for han ville gå til sak mot meisteren fordi han ikkje fekk skadebot for ulykka.

Og no kom det vonde dagar for oss. Kvar skilling mor tente, gjekk til Paris, for saka drog ut og blei aldri ferdig. Barberin låg framleis på sjukehuset, og støtt kravde han pengar, og mor sende alt ho tente, til ho ein dag måtte skrive og fortelje at ho ikkje hadde meir. Då kom det bod attende om at vi måtte selje kua.

Folk som aldri har budd på landet, kan ikkje tenkje seg den sorga som kan liggje i desse to orda: «selje kua». Kua er det viktigaste i heimen. Om nauda er aldri så stor, så kan ikkje familien døy av svolt så lenge det står ei ku i fjøset. Ho finn maten sin etter vegkanten, i grøfter og ved gjerda der det ikkje er naudsynt å spørje om lov, og når ho om kvelden kjem heim og ein høyrer at ho rautar utanfor, spring gamle og unge ut og skal sjå når den kvite mjølka skummar i bytta. Å, den gode, snille Raudsi! Medan mor arbeidde, gjette eg kua, og vi blei gode venner. Raudsi var kameraten min, og eg klappa henne, og ho skjønte alt eg sa. Og no måtte vi selje henne, så vi kunne få pengar til denne langdryge saka.

Det kom ein fehandlar og skulle sjå på Raudsi, men han rista på hovudet og sa at det var ei ring ku, ei retteleg fattigmannsku. Men sidan mor Barberin var eit bra og strevsamt menneske som han gjerne gjorde ei teneste, sa han, så skulle han gjere ei velgjerning og kjøpe kua. Stakkars Raudsi! Det var som ho skjønte kva vi snakka om, for ho streta imot alt ho orka og ville ikkje ut av fjøset.

«Gå bak og jag henne ut,» sa fehandlaren og gav meg svepa.

«Nei, nei, slå ikkje!» ropte mor, og så strauk ho kua over ryggen og sa blidt: «Kom no, kom no, vesle Raudsi!»

Og snille Raudsi streta ikkje imot lenger, men følgde villig ut og blei bunden i vogna til fehandlaren, og så køyrde han. Men eg sette meg ned på dørstokken og gret, for no skulle eg aldri meir få sjå den gamle vennen min i fjøset.

Å, kor vi sakna henne! Ikkje noko mjølk og ikkje noko smør. Om morgonen fekk vi tørt brød og til kvelds poteter. Det blei sanneleg annleis enn før. Og no nærma påsken seg og fastelavnsmåndag, og då et alle menneske i Frankrike pannekaker. Men vi kunne ikkje få pannekaker, for vi hadde verken smør eller mjølk. Det var så sørgjeleg.

Tysdagskvelden, like før mattid, sat eg så sorgtung på benken, men så med eitt kjende eg ei god lukt frå kjøkkenet og høyrde samstundes kor det spraka og brann i komfyren. Kva var det? Eg stiltra meg varsamt bort til døra og kikka inn, og der stod mor og snudde ei stor pannekake.

«Mor, skal vi ha pannekaker?» ropte eg glad.

«Guten min,» sa ho og lo over heile andletet, «har du alt lukta det? Eg fekk seks egg hos presten og ei lita øskje smør. Mjølk og mjøl har dokteren gitt meg. Er du ikkje glad, Remi?»

Om eg var glad? Pannekaker! Det var anna til mat, det, enn kokte poteter.

Den eine kaka etter den andre blei steikt, og mor la dei oppå kvarandre på eit fat. Det var seks i alt. «To til mor og fire til Remi,» det sa mor alltid. Då den siste var steikt, tok ho kjøkkenforkleet av seg, strauk håret bakover og bad meg vaske hendene mine.

«I Guds namn,» sa ho, «la oss no setje oss til bords og få oss ein hyggeleg høgtidskveld.»

Eg sette meg, men så gjekk det i døra, og ein høg, mager mann kom inn.

«God kveld,» sa han og såg på pannekakene. «De held påskefest her, ser eg.»

Mor bråsnudde. «Du store min, er det du, Martin?» ropte ho. «Kom hit og set deg. Korleis er det med deg?»

Ho skunda seg og gjorde plass ved bordet, og mannen sette seg tungt på stolen. Eg såg at han halta på den eine foten.

«De held fest,» tok han opp att og drog fatet med pannekakene til seg. «Det har du råd til, medan den stakkars mannen din må leve på tørt brød som ein annan slave.»

Mor svarte ikkje, og han tok til å ete og slukte i seg den eine pannekaka etter den andre. Mor og eg såg tause på han, men så tok eg mot til meg, gjekk bort til mor og kviskra: «Trur du han et opp alt?»

Mannen snudde seg og la kniven frå seg. «Kva er dette for ein kar?» spurde han og peikte på meg.

«Det er då Remi,» svarte mor redd. «Gå bort og sei god dag til far din, Remi.»

Eg gjekk bort til han, men i staden for å stryke meg over håret, støytte han til meg så eg stupte mot bordet.

«Du skreiv då at du hadde sendt han til fattighuset,» sa han sint.

«Ja, men det var ikkje sant,» svarte mor, redd i stemma. «Eg greidde det ikkje, Martin. Du kan ikkje tru kor glad eg er i denne guten – eg greidde det ikkje.»

Og så tok ho til å gråte.

Barberin sa ikkje meir, men dreiv på og åt til han hadde teke den siste pannekaka. Men kva brydde eg meg om pannekakene? Eg hadde fått andre ting å tenkje på. Så, dette var far Barberin, og ikkje før kom han inn døra før han fekk mor til å gråte, støytte til meg og åt opp pannekakene mine. Å, det var ein stygg mann! Og han skulle vere far min og leve hos oss kvar dag. Det var fælt å tenkje på! No hadde han ete den siste pannekaka og var ferdig.

«Gå og legg deg,» sa han til meg, «og sjå til at du sovnar litt fort, elles skal du få med meg å gjere.»

Eg skunda meg og fekk av meg kleda og gøymde meg under puta, men sove – det greidde eg ikkje. Ein søv berre når ein er søvnig, og eg var ikkje det minste søvnig. Tvert om, for eg tenkte heile tida på det som hadde hendt.

Det var heilt stilt i stova ei lita stund. Mor stiltra seg fram og attende og bar av bordet. Så merka eg at nokon nærma seg senga mi, og Barberin spurde lågt og trugande: «Søv du?» Eg torde ikkje svare. Han ville kanskje slå meg dersom han såg at eg ikkje sov.

«Remi sovnar alltid straks han legg seg,» sa mor, og Barberin sette seg att.

«Korleis går det med saka?» spurde ho.

Barberin banna.

«Tapt,» sa han. «Dommaren, den tosken, sa at eg sjølv hadde skulda for at eg stod på stillaset nett då. Eg hadde ingenting der å gjere, meinte han. Og så kjem eg heim att og finn eit framandt barn, endå vi ikkje har brødsmulen i huset. Du lova då å sende han til fattighuset. Kvifor gjorde du ikkje det?» slutta han og slo i bordet.

Og mor sa: «Eg orka ikkje, å, eg orka ikkje!»

«Vel, orkar ikkje du, så gjer eg det. I morgon skal eg nok få han dit,» sa Barberin. «Trur du vi har råd til å fôre på denne ramnungen?»

«Men han kan arbeide,» svarte mor. «Han vil meir enn gjerne arbeide, og han er så flink og snill.»

«Arbeide! Jau, eg synest eg ser det,» sa Barberin hånleg. «Han er så tynn og fin som eit grevebarn. Han er ingen bonde, det kan ein tydeleg sjå.»

«Ja, men nett derfor burde vi ha han, for tenk om foreldra hans kom og leita etter han.»

«Tøys! Du trur då vel ikkje at dei vil leite etter han når det har gått ti år? Det var dumt gjort av meg at eg tok han den gongen, men eg trudde vi kunne tene noko på han dersom vi tok han til oss og sidan lét foreldra hans få han att. For han hadde så fine kniplingar på skjorta si. Men det blei ingenting å få. Nok om det, no sender vi han ifrå oss, og så er vi ferdige med den soga.»

«Å, Martin,» sukka mor, «kor mykje annleis du har blitt i Paris. Før ville du aldri ha snakka slik.»

«Vås!» svarte Barberin og reiste seg, «no går eg ned i landsbyen og helsar på gamle venner. Og la meg så sjå at du er ferdig med sutringa når eg kjem attende.»

Så tok han hatten og staven sin og gjekk. Straks han var komen utom døra, reiste eg meg i senga. «Å, mor!» ropte eg, «du vil då vel ikkje sende meg til fattighuset?»

Mor tok meg i armane og klemde meg tett inntil seg.

«Nei, nei, kjære guten min! Det skal aldri hende,» trøysta ho. «Men har du ikkje sove, då, barnet mitt?»

«Du må ikkje bli sint, men eg kunne ikkje,» svarte eg.

«Eg er ikkje sint, kjære, gode guten min! Men sei meg, høyrde og skjønte du det vi snakka om?»

«Ja, det gjorde eg,» svarte eg sorgfullt, «du er ikkje mor mi, men – så er Barberin heller ikkje far min,» la eg glad til. «Det hadde vore fælt om den stygge mannen hadde vore den rette far min.»

Mor sette seg på sengkanten og strauk meg over håret.

«Ja, skjøner du, Remi,» sa ho, «eg burde kanskje ha fortalt deg sanninga før, men eg syntest ikkje det var naudsynt. Du er ikkje barnet vårt, men Martin fann deg i Paris. Ein morgon han gjekk på arbeid, høyrde han gråt på vegen. Han såg seg omkring og fann eit lite gutebarn som låg i ei korg. Han gjekk til politistasjonen med det, og der sa dei at det måtte vere eit barn som ein eller annan hadde stole eller sett ut med vilje. For dei kleda barnet hadde på seg, var av finaste tøy og kanta med kostbare kniplingar, og i korga låg det dessutan 100 kroner i gull. Martin var villig til å ta barnet med seg inntil vidare, dersom han fekk pengane. Den gongen hadde eg sjølv ein liten gut, så det var ikkje vanskeleg for meg å amme to. Og slik kom du hit til meg her i landsbyen. Men ei stund etter døydde son min, og så hadde eg berre deg, og eg gløymde at du ikkje var det rette barnet mitt. Men Martin har dessverre ikkje gløymt det, og derfor er det han snakkar om å sende deg til fattighuset.»

«Men det vil du vel ikkje gjere?» ropte eg og klemde meg inntil henne.

«Nei, ikkje for alt i verda, det lovar eg deg! Men no skal du leggje deg og sove.» Ho kyssa meg og breidde godt på meg, men det varte lenge før eg sovna.

Eg tenkte på alt eg hadde høyrt. Mor var ikkje den rette mor mi, ho som var så snill og god. Var ei verkeleg mor betre, tru? Nei, det kunne ho ikkje vere, men ein far? Han ville aldri ha slått meg den første kvelden eller ha snakka om å sende meg til fattighuset. Å, så redd eg var for han! Til all lykke sovna eg før han kom heim att.