© Det Norske Samlaget 2017

www.samlaget.no

Omslag: Egil Haraldsen og Ellen Lindeberg | Exil design

Epub-produksjon: Napp A/S

ISBN 978-82-521-9075-5

Forfattaren har fått støtte frå Det faglitterære fond og Norges Hjemmefrontmuseum.

Om denne boka

Da andre verdskrig braut ut, rømte Ragnar Ulstein til England og vart med i Linge-kompaniet. Han fekk opplæring i geriljakrig og var på fleire hemmelege oppdrag i Noreg.

Etter krigen kjempa Ulstein som journalist for rettane og ettermælet til dei som slost for landet under okkupasjonen. Som krigshistorikar skreiv han om flyktninglosar, englandsfararar, etterretningsfolk og jødar som vart berga frå dødsleirane. Arbeidet hans sikra historiene til desse gruppene for ettertida, og retta lyset mot dei som kom merkte og øydelagde tilbake frå krigen. Han etterlèt seg eit eineståande arkiv, med opptak frå over 1300 intervju med krigsveteranar.

Nå kjem endeleg forteljinga om Ragnar Ulstein – ein mann med brennande hjarte og sterk sans for rettferd.

GUNNAR MYKLEBUST

RAGNAR ULSTEIN

I KRIG OG FRED

Oslo 2017

Innhald

Forord

Nederlagets andlet

Kapittel 1 – Folket på Ulsteinstranda

Ragnar heitte ein gut …

Familien i Nilsgarden

Lengten etter lærdom

Debattgleda i Ulstein-tunet

Kommunistar mot nazistar

Krag’en mot tyske bombefly

Kapittel 2 – Til England

Rastlaus ventetid

Ein trøblete overfart

Magisk møte i Norway House

Nålestikk i Lofoten

Radioskulen

På spionoppdrag

Sabotørar i kajakk

Eit mislykka angrep

Den fandenivoldske byen

Operasjon Salamander

Giftpilla

Kapittel 3 – Indre Sogn

Nervepirrande i Dombevågen

Siskin tar form

Ny flukt

Gode hjelparar i Fjærland

Freden nærmar seg

Ragnar kjem heim

Kapittel 4 – Rastlause fredsår

Trøytte av krigen

Eit Tyskland i ruinar

Trussel mot moralen

Boksjauen over

Journalistikken lokkar

Spirande familie

Avisa i Bergen

Dei gløymde krigsveteranane

Mislykka flytting

Romanane

Tilbake til Bergen

Kommunistangst

Kapittel 5 – Redningsarbeidaren

Englandsfarten

Heim til Sunnmøre – igjen

Sekretæren

Svensketrafikken

Beskjedne grenselosar

Einar Aulie

Eksportorganisasjonane

Ros frå Hauge

Soknepresten og samane

Kapittel 6 – Statsstipendiaten

Ei ordning med Bondevik

Individualisten Ulstein

Verdskrigen på Giske

Okkupantar og bygdefolk

Etterretningstenesta

Brotet med Hauge

Språkleg frustrasjon

Konflikten i xu

Kapittel 7 – Ringen slutta

Dei norske jødane

15 mil i ryggsekk

Feldmann-saka

Boka om heimbygda

Etterord

Takk

Kjelder

Forord

DET SYNEST Å BRENNE ein usløkkeleg flamme i Ragnar Ulstein.

Han får ikkje fred. Han er redd for at folk skal gløyme kvifor dei kjempa, dei unge mennene som slost mot den tyske okkupasjonen. Kvifor dei var villige til å ofre livet for eit fritt land. Den var ikkje gratis, sigeren i 1945. Og den hadde ingen evig garanti.

Fridom kan kome til å kreve at nye generasjonar er villig til å kjempe. Dette er blitt kallet hans, å minne om at fridommen alltid vil vere truga.

Derfor har Ragnar Ulstein gjennom sitt lange liv som journalist og forfattar skrive bøker og dokumentert historier som elles ville gått tapt. Den andre verdskrigen har prega både avisarbeidet hans og forfattarskapen. Ingen har lytta til så mange vitnemål frå motstandsfolka som han. Mange av dei var tungt merkte etter krigen, ikkje så få tynnhuda eller nervøse. Sår vart synlege når han oppsøkte dei. Enkelte fekk vanskelege dagar og netter før han kom og etter at han drog. Men både han og dei visste kor viktig det var å snakke.

Han var sjølv ein av dei, som medlem av Kompani Linge. Han såg betre enn andre den urettferda som møtte veteranane etter verdskrigen. Med pennen som våpen gjekk han i striden for dei. Og han kjempar framleis for at dei ikkje skal bli gløymde. For å sitere ein journalistkollega: Ragnar Ulstein har levd sitt skrivande liv slik at ein trur det er ei meining med det å vere journalist.

Den som har leitt, kan ha funne små glimt av hans eigne krigsminne i det han har skrive. I 3. person i boka om heimbygda under krigen. Som trekk ved ein av hovudpersonane i den første krigsromanen. I eit julehefte om heimestyrkane i Sogn.

Men boka om seg sjølv har han aldri prenta. Til mi glede sa han ikkje nei da eg bad om å få skrive den.

Teksten er bygd på dei samtalane vi har hatt. Ragnar Ulstein er hovudkjelda gjennom heile historia. Det er hans minne frå barndom til alderdom som ligg til grunn. Det er krigen, yrkeslivet og møta med menneske slik han har opplevd og hugsa dei.

Vi har møtst med ujamne mellomrom gjennom tre år. Kvar gong i kjellarkontoret til Ragnar i heimen på Emblem ved Ålesund med klare tidsrammer og ein kronologisk plan. Berre vi to og ei mugge med heimelaga bringebærsaft.

Det har vore ei stor gåve å få vere den som har lytta. Sjølv det daglegdagse og trivielle blir spesielt og spennande når det kjem frå Ragnar Ulstein. Han er like rik og poengtert i språket når han snakkar som når han skriv. Det er mitt håp at den inspirerande språkføringa er spegla i boka.

Ragnar Ulstein er ein tidvis kvass forteljar. Det er hans versjonar av hendingane og hans inntrykk av folk som har kryssa livsvegen hans, eg formidlar. Av naturlege grunnar har dei det er tale om, ikkje hatt høve til å bidra med sin versjon. Men seier Ragnar Ulstein noko krast om eit menneske, balanserer han det alltid med noko positivt. Dei han har hatt vanskar i møte med, har gjerne andre, framifrå eigenskapar.

Røvaren har alltid gode sider. Men Ragnar Ulstein er ikkje redd for å seie at han er ein røvar.

Ragnars arkiv, både heime og ved Hjemmefrontmuseet, har vore til stor nytte. Så langt det har vore mogleg, er namn, årstal og fakta i samtalane våre sjekka i skriftlege kjelder. Ragnar har lese utkasta til manus og sjølv kome med innspel og endringar. Men ikkje på noko tidspunkt har han kravd å ha siste ordet. Alle feil og manglar er da også mitt ansvar aleine.

Oslo, august 2017

Gunnar Myklebust

Nederlagets andlet

I SNART EIN MÅNAD hadde landet vore i frigjeringsrus. Det tunge lokket som hadde lagt eit fem år langt nattemørke over landet, var fjerna. Okkupasjonen var over.

Det var forsommar 1945. Krigen var slutt, og dei som hadde tatt dei tyngste taka i kampen mot overgriparane, hadde berre ønske om å legge det heile bak seg.

Ragnar Ulstein var mellom dei. Han hadde levd krigsåra som Linge-soldat, delvis i treningsleirar i Storbritannia og delvis på hemmelege oppdrag i fjordane på vestlandskysten. Nå var han ferdig med krigen.

Men det var éin ting han måtte gjere først.

Fenrik Ragnar Ulstein ville møte den lokale hirdsjefen i indre Sogn.

Heile den siste krigsvinteren hadde hirdsjefen leia den vesle NS-hæren sin i hælane på Ulstein og hans Milorg-styrke inst i Sognefjorden og gjort seg medskyldig i at ein god medhjelpar og motstandsmann, Olav Rise, var død. Ulstein hadde bore på sorg etter drapet på Rise – og ein sterk trong til å møte og ta eit oppgjer med denne mannen. Fortelje han at dei hadde hatt ordre om å likvidere han, og at det var det tyske nederlaget som hadde redda han. At han ville ha blitt skoten om krigen hadde halde fram.

Det var gått fire veker sidan den tyske kapitulasjonen. Det var den 7. juni, og i hovudstaden steig kong Haakon den same dagen i land etter sitt krigseksil i England og vart møtt av eit jublande menneskehav.

Den 25 år gamle Ulstein var også på veg til Oslo og dei store markeringane der. Det passa å legge turen om Høyanger, der hirdsjefen sat i fangenskap. Dei hadde aldri møtst, men var heller aldri langt unna kvarandre. Lever eg lenge nok, skal vi skyte han – Ragnar Ulstein hadde mint seg på det kvar einaste dag.

På vegen til Høyanger hadde Ulstein gjort seg tankar om kva han skulle seie til mannen. Smakt på ord og formuleringar som kunne høve.

Han gjekk inn i leiren saman med Linge-kameraten Nils Fjeld, som var sjef for vaktmannskapet. Like innanfor døra til fangebrakka, i vindfanget, låg ein liten familie på ein madrass på golvet. Mann, kvinne og ei ung jente. Dei såg fortapte ut. Andleta var apatiske. Det såg ut som om dei låg og venta på straff. Synet av dei sette han ut. Eit sekund der gjekk det ei iling gjennom kroppen hans. Han kunne ikkje unngå å få medynk med den unge jenta. Han måtte rive seg laus for å gå inn i sjølve brakka og gløymde heilt å spørje om familien. Kvifor låg dei der?

Fjeld hadde ansvaret for fangeleiren. Han kommanderte giv akt da dei kom inn i det store rommet. Dei bortimot 30 tidlegare hirdsoldatane spratt ut av køyene og opp i rettstilling, med ein disiplin som berre tyskarane kunne ha trent dei i.

Dei stod ranke og alvorlege i to rekker, men Ulstein gjekk forbi dei alle. Han hadde ingenting å seie til dei. Han som han ville snakke med, stod, nærast gøymd, lengst borte i rekke nummer to.

Ja, her har du mannen, sa Nils Fjeld.

For første gong stod Ulstein overfor fienden. Han kunne naturlegvis ikkje skyte han. Men han hadde eit håp om å drepe han med ord.

Han måtte sjå opp for å møte auga på den høge karen. Han vart lamslått. I staden for den arrogante maska han hadde venta, såg han inn i det mest ynkelege av alle taparfjes, forvridd av nederlag, angst og vonløyse. Kroppen skalv, auga var fulle av tårer, og slev og snørr rann frå nase og munn.

Det var eit menneskeleg vrak som stod der, ein mann som hadde mista seg sjølv. Alt det hovmodet som han hadde bore med seg der han fór mektig og overmodig gjennom bygdene i krigsåra, var vaska vekk.

Her stod ein som venta seg det verste.

Og så stotra han: «Eg er uskyldig! Uskyldig!»

Plutseleg var alt berre tungt og vondt for han som skulle konfrontere han. Alt det Ulstein hadde budd seg på å seie, var som ved eit trylleslag borte. I staden vart han overmanna av kjensler som var heilt nye, både ei underleg smerte og ei overveldande medkjensle.

Den fryktelege krigen. Den pina som hadde herja med folk over heile Europa. Verdas sorg og liding. Forræderiet og valden. I eit kort, lite glimt såg Ragnar Ulstein alt dette. Det var liksom teikna inn i andletet til mannen han stod overfor.

Og plutseleg var det hans eigne augo som vart fylt av tårer. Han kunne ikkje anna enn å ha medynk med dette mennesket som hadde svike landet sitt og deretter lide eit slikt uoppretteleg nederlag.

To menneske, andlet til andlet. Den eine hadde sigra, den andre tapt. Den eine hadde retten, den andre hadde mista alt.

Det vart eit kort møte. All hemnlyst var borte. Ulstein orka ikkje å sjå sorga til mennesket framfor seg. Han var like knust som den andre.

Han snudde seg og gjekk. Ut av fangebrakka.

Og ut av krigen.