© Det Norske Samlaget 2017

Omslag: Jesper Egemar

Epub-produksjon: Specialtrykkeriet Viborg A/S

ISBN 978-82-521-9239-1

Forfattaren har fått støtte frå Norsk faglitterær forfatter- og oversetterforening og institusjonen Fritt Ord.

Om denne boka

I 1945 var Tyskland knust både militært, politisk og moralsk. Berlin låg i ruinar. Frå 1949 var landet delt i to. Berlin blei liggande inne i Aust-Tyskland, og blei også delt i aust og vest. I 1961 blei den 45 kilometer lange Berlinmuren bygd. Berlin var ein front i den kalde krigen fram til muren fall i 1989.

Journalist og historikar Astrid Sverresdotter Dypvik har møtt menneske som fortel om korleis det var å leve i Berlin i dei vel 40 åra då byen låg i skvis mellom supermaktene. Vi møter blant andre Hartmut Richter som i 1966 hoppa uti Teltowkanalen i Berlin, rømte frå aust til vest og blei seinare flukthjelpar. Vi møter Peter Brandt, sonen til Willy Brandt, som deltok i det vesttyske 68-opprøret. Vi råkøyrer med tidlegare Stasi-agent Werner Stiller, i dag Peter Fischer, som ei tid var blant dei mest ettersøkte i DDR. Dette er historia om den kalde krigen i Berlin fortald gjennom einskildmenneske. Det handlar om hemmelege fangeleirar, spionasje, grenselaust svik, om muren, flukt og stort personleg mot.

Astrid Sverresdotter Dypvik

Berlinhistorier

Kald krig i den delte byen

Oslo 2017

Forord

Eg var barn på 1980-talet. Den gongen var verda delt i aust og vest. Den kalde krigen var overalt. Den låg under i sportssendingane der sovjetiske muskelbuntar på steroid konkurrerte mot amerikanske utøvarar som eg vil tru var like dopa. Den fanst i filmane som eg eigentleg ikkje fekk lov til å sjå, der skurkane alltid var russarar med iskalde, blå auge. Den låg bak den blodige krigen i Afghanistan, den det stadig vart snakka om på radioen. Eg hugsar at far min fortalde om Berlinmuren, om supermaktene si kapprusting og om dei fryktelege atomvåpena. Han sa at USA og Sovjetunionen hadde så mange atomvåpen at dei kunne utslette alt livet på jorda ikkje berre ein gong, men fleire gongar. Akkurat denne siste opplysninga gjorde eit uutsletteleg inntrykk på meg.

Eg hugsar stemninga rundt toppmøtet i Reykjavik i oktober 1986. Eg hugsar bileta av det amerikanske og det sovjetiske flagget som vaia saman, og av den amerikanske presidenten Ronald Reagan og Sovjetunionens leiar Michael Gorbatsjov som flimra over tv-skjermen. Eg hadde ei sterk kjensle av at verdas framtid var avhengig av akkurat dette møtet i Reykjavik. Tre år seinare vart Berlinmuren opna. Den kalde krigen hadde alltid vore der. Så vart han borte.

Når eg tenkjer på den kalde krigen, tenkjer eg alltid på Berlin. Den forma Berlin, og den vart forma av Berlin. Den oppstod på branntomta etter den andre verdskrigen. I den gamle tyske hovudstaden stod sigersmaktene ansikt til ansikt, som okkupasjonsmakt i kvar sin del av byen. Berlinblokaden i 1948 var eit av dei første slaga under den kalde krigen. Etterpå vart Vest-Berlin Vestens frontby, ei einsleg øy i eit sovjetiskkontrollert hav. Sidan kom Berlinmuren. Byggverket som delte Berlin i to, vil for alltid bli ståande som eit av dei det tydelegaste symbola på den kalde krigen. Muren skar gjennom byen, skarpt og presist som ein skalpell. Den splitta gamle nabolag, reiv familiar frå kvarandre, pulveriserte venskapsband og plasserte folk på kvar si side i ein fiendskap som ikkje eigentleg var deira. Då Berlinmuren fall, fall også det regimet som hadde bygd han. I månadene etter fall austblokkregima eitt etter eitt. Sovjetunionen, supermakta som hadde halde det heile saman, smuldra opp. Om ein vil at rett skal vere rett, kan ein gjerne innvende at det ikkje var det som skjedde i Berlin, som forandra verda. Forandring var mogleg fordi det politiske livet i Sovjetunionen endra seg. I Polen hadde fagforeininga Solidaritet alt forhandla seg ut av Austblokken. Men Berlin er ein by for det spektakulære og dramatiske. Så når eit imperium først skulle velte, så passa det godt at det skjedde på ein oppsiktsvekkande måte i Berlin.

Då eg kom til Berlin første gong, hugsar eg at eg tenkte på alle dei som hadde gått i desse bygatene før meg. Eg lurte på kva dei hadde tenkt på, og korleis det hadde vore å leve der.

I denne boka fortel eg historia til nokre av dei som gjorde det.

Tidsspennet for berlinhistoriene er frå den andre verdskrigens slutt og fram til Berlinmuren fall i 1989. Dette er sanne historier. Det handlar om barna som levde i dei hemmelege sovjetiske fangeleirane på tysk jord, og om Hilde Benjamin. Ho var filosofen Walter Benjamins svigerinne og vart kjent under det lite flatterande namnet Blod-Hilde. Boka fortel også om dobbeltagenten Werner Stiller, som truleg er den einaste som verkeleg klarte å lure den austtyske tryggingstenesta Stasi trill rundt og sleppe unna med det. Historia om Freya Klier, teaterregissøren som reiste seg mot eit regime som ikkje tolte opposisjon, har også fått plass, saman med fleire andre. Desse berlinhistoriene er ikkje kvardagshistorier i den forstand at dei er representative for livet til gjennomsnittsberlinaren, om noko slikt finst. Dei tolv historiene som er med, er valde ut fordi dei fortel om Berlin, om ideologiane som splitta byen, og om draumane til dei som budde der.

1 Barna frå Sachsenhausen

Ein ugjestmild vind feiar over det flate myrene ved Oranienburg. Landskapet her ute er av same type som det som blir skildra i songen Die Moorsoldaten. Den vart dikta av fangar i konsentrasjonsleiren Bürgermoor. Dei omtalte seg sjølv som Moorsoldaten, myrsoldatar, og song om endelaust slit med spaden i eit spøkelsesaktig myrland. Trea står svarte og nakne, graset er gråbrunt og daudt. Det er november. Eit kvitt skilt peikar ut vegen til ei massegrav.

Den svarte smijernsporten med inskripsjonen Arbeit macht frei er inngangsportalen til Sachsenhausen. Leiren hadde ein heilt spesiell status innanfor nazistanes leirsystem. Fordi Sachsenhausen berre låg ein dryg halvtime frå hovudstaden og Gestapo-hovudkvarteret i Prinz-Albrechtstrasse, hadde den svært mange prominente fangar. Den fungerte også som eit opplæringssenter for SS-personell som seinare vart sett inn som vakter i andre konsentrasjonsleirar.

I dag er Sachsenhausen ein minnestad. Bak murane og dei takkete piggtrådgjerda heng plakatar som fortel om massedrap på sovjetiske krigsfangar og om medisinsk personell som stakk sprøyter infiserte med hepatitt B i tynne, kvite barnearmar fordi dei ville undersøke verknaden viruset hadde på menneskelevra.

I midten av leirområdet står ein obelisk og ein skulptur som viser ein væpna og hjelmkledd sovjetisk soldat som frigjer fangar. Bak obelisken, i utkanten av leiren, ligg eit svart, flatt nybygg. Det svarte huset fortel historia om det som skjedde i Sachsenhausen etter 1945, då russarane kom.

Alexander Latotzky er ein liten, rund mann som går med ei sprettenheit som minner om fortida som profesjonell rugbyspelar. For han er utstillinga i det vesle, svarte huset ein del av barndomen. Han budde i Sachsenhausen dei to første leveåra sine.

– Første gong eg reiste tilbake, var den 3. oktober 1990. Det var den dagen Tyskland vart samla. Eg kjente att murane og piggtråden. Og eg følte det som om nokon hadde slått meg i magen. Det tok pusten frå meg, fortel han.

Historia byrja ein vinterdag i 1946. Då kom Alexanders mor, Ursula Susanna Hofmann, heim til leilegheita i Schöneberg i den amerikanske sektoren av Berlin. Den gongen var ho 21 år. Eit foto av henne frå denne tida viser ei jente med eit rundt, vakkert ansikt og mørke, blanke krøller. Ursula fann mor si liggjande død på golvet i stova. Kleda var i uorden, og ho hadde raude merke på halsen etter kveling. På soverommet låg to karar i russisk uniform og snorka. Dei lukta sprit. Ursula drog direkte til hovudpolitistasjonen i Moabit, der ho melde frå om valdtekt og drap. Ingen vart nokon gong arrestert for drapet.

Nokre veker seinare vart Ursula arrestert av den sovjetiske tryggingstenesta NKVD. Arrestasjonen skjedde i småbyen Senfteberg, langt inne i den sovjetiske okkupasjonssona.

– Eg veit ikkje heilt kva ho hadde der å gjere, men eg går ut frå at ho var der for å hamstre mat, seier Alexander.

Folk i Berlin svalt på denne tida. Difor reiste dei ut på bygdene for å byte til seg egg, smør og poteter mot smykke, antikvitetar og det dei elles hadde tilgjengeleg av verdigjenstandar. Russarane skulda Alexanders mor for spionasje. Ho fekk ein dom på 15 år. Så vart ho send til ein sovjetisk fangeleir i småbyen Torgau i Sachsen.

Vladimir J. Brjutschkowski var ein livsglad, udisiplinert ukrainar som var lei av krigen og av soldatlivet. Han var vaktmann i Torgau, og han syntest Ursula var vakker. Ho hadde raude, runde kinn og ei fantastisk songstemme. Når Vladimir hadde fri, gjekk han ofte rett inn på første og beste kro. Der song og drakk han og var glad og kom først tilbake når det passa han. Ursula var litt som han. Ho hamna ofte i trøbbel med leirens strikse reglement. I fangeleiren vart ho straffa med å bli plassert i ei einecelle. Det var akkurat det ho ville, for då kunne ho og Vladimir vere åleine saman. Då ho vart synleg gravid, vart Vladimir arrestert. Ursula fekk høyre at barnefaren var send tilbake til Sovjetunionen for å bli skoten. Sjølv vart ho send vidare til ein ny leir i småbyen Bautzen. Det var der barnet kom til verda. Han fekk ikkje nokon fødselsattest. Men i Ursulas papir på sjukestova vart det ført inn ein liten kommentar: «baby, gut». Ho gav han namnet Alexander, men kalla han alltid Sascha, det russiske kjælenamnet for Alexander. Då Sascha var to månader, vart dei to sende til Sachsenhausen. Leiren stod under sovjetisk forvaltning og vart kalla Speziallager nummer 7.

Spesialleirane vart oppretta straks landet vart okkupert. Minst 157 837 fangar var innom leirane i den sovjetiske okkupasjonssona før dei vart avvikla på 1950-talet. Sovjetiske statistikkar viser at så mange som ein tredjedel av fangane døydde. Dei fleste av dei ti leirane var plasserte i tidlegare konsentrasjonsleirar. Speziallager nr. 7, Sachsenhausen, var den største.

Sachsenhausen er ein stad med dobbel fortid, ei nazistisk og ei stalinistisk. Historikarane synest det er så vanskeleg å fortelje om slike stader at dei gjerne viser til det dei kallar den Faulenbachske formelen. Den er oppkalla etter historikaren Bernd Faulenbach. Formelen er eit forsøk på å vise respekt for menneskeverdet. Den går ut på at når ein minnest offera for nazismen, må ein ikkje bagatellisere lidingane til dei som vart offer for stalinistisk vald etter krigen. Når ein minnest ofra for stalinismen, må ein ikkje gløyme offera for nazismen.

Statistikkane over døde i dei sovjetiske leirane er skrekkelege. Men dei var ikkje som nazistanes leirar. Dei sovjetiske vaktene var brutale, men dei var ikkje SS-folk. Leirane deira var ikkje del av eit planlagt folkemord. Dei fleste fangane døydde som følgje av ein kombinasjon av svolt, kulde og elendige sanitære forhold. Dødstala steig kraftig dei to første nådelaust kalde vintrane og i periodar der dei knappe rasjonane av tørt brød var lågare enn elles. Også utanfor fangeleirane var næringsrike matvarer som sukker, feitt, kjøt, fisk og brød rasjonerte. Dei første åra inneheldt rasjoneringskorta stort sett færre kaloriar enn det som reint fysiologisk er dagsbehovet til vaksne menneske. Men den som var fri, hadde større sjanse til å skaffe seg anna næring i tillegg. Helsetilstanden til fangane i dei sovjetiske leirane var så elendig at eit initiativ frå Moskva i 1946 om å få sendt dei til arbeidsinnsats i Sovjet stranda fordi dei aller fleste fangane vart rekna å vere i ei så skral forfatning at dei uansett ikkje var arbeidsføre.

I forteljingane frå dei overlevande er det tre ting som går att. Svolt, brutalitet og at dei kjeda seg. Dei aller fleste fangane i dei sovjetiske leirane jobba ikkje. Dei hadde ingenting å gjere, anna enn å vente på at dagen skulle ta slutt. Song, lesing, handarbeid og andre underhaldande aktivitetar var forbodne. Eit unntak fanst for sjakk, som var tillaten. I 1948 vart spesialleirane på tysk jord underlagt det sovjetiske fangeleirsystemet GULag. Etter det betra situasjonen seg for fangane. Dødstala gjekk ned. Årsaka er nok ikkje GULagsystemets høge standard, men at situasjonen utanfor leiren var blitt betre. Speziallager nr. 7 var ikkje lenger ei fangeøy i eit hav av svolt og død, men ein leir i eit land som var i ferd med å stable seg på føtene att. Historikaren Lutz Niethammer har kalla dette ein av historias sarkasmar.

Fangane i Speziallager nr. 7 var ei brokete blanding av nazistiske krigsforbrytarar, påståtte og ekte agentar og sosialdemokratar. Det var skuldige og uskuldige, unge og gamle, menn, kvinner og barn. Dei tidlegare vaktarane frå konsentrasjonsleiren Ravensbrück sat saman med Polizeibatallion nr. 9, som hadde massakrert jødisk lokalbefolkning og partisanar bak frontlinjene under invasjonen av Sovjetunionen. Ei gruppe som vart kalla nordmennene, sat også der. Gestapoleiinga frå Kristiansund og Trondheim var del av denne gjengen. Psykiateren Hans Heinze, som sende 100 psykisk utviklingshemma barn til gasskammeret i tukthuset Brandenburg, var også fange i Speziallager nr. 7. Barnedrapa var del av noko nazistane kalla plan T4. Det var eit planlagt massedrap på personar med psykisk og fysisk utviklingshemming. Nazistane omtalte drapa som eutanasi. Skodespelaren og teatermannen Heinrich George sat for nazikollaborasjon. George hadde vore ei stjerne alt i Weimar-tida. Han hadde hovudrolla då 1920-talets store Berlin-roman, Berlin Alexanderplatz, vart filmatisert. Sidan spelte han i den antisemittiske propagandafilmen Jud Süss. Skolejenta Erika Riemann var 14 år gamal då ho kom til leiren. Ho vart send dit på grunn av antisovjetisk aktivitet. Brotsverket hennar var at ho hadde teikna ei sløyfe i barten på eit Stalin-portrett som hang i klasserommet. Ho var 24 då ho slapp ut att.

Dei fleste fangane var internerte. Dei sat utan dom, og dei visste ikkje når, eller om dei ville bli sleppte fri att. Alexanders mor, Ursula Susanna Hoffmann, høyrde til blant dei få som hadde fått ein dom. Dei domfelte var dømte i hemmelege sovjetiske militærtribunal. Tilståingar var skaffa fram gjennom tortur.

Dei sovjetiske okkupantane hevda at hovudformålet med leirane var å straffe nazistiske forbrytarar. Historikaren Bettina Greiner skriv at ønsket om å kontrollere samfunnet ser ut til å ha vege tyngre enn ønsket om å stille forbrytarar til ansvar. Ho viser til at det blant dei domfelte var det svært mange unge, som på grunn av alderen ikkje kunne ha utført alvorlege krigsbrotsverk. Mange var skulda for å vere med i Werwolf, ei nazistisk kampgruppe SS-sjefen Heinrich Himmler stabla på beina mot slutten av krigen for at den skulle operere bak fiendens linjer. Greiner bruker eksempel frå registeret over domfelte for å underbyggje analysen sin. I 1946 fekk ein mann ein dom på ti år for krigsbrotsverk. Tre år seinare fekk ein annan mann 25 år for ha våpen ulovleg.

Barna og mødrene i Speziallager nr. 7 heldt til i ei einsleg brakke som låg litt på sida av leirområdet. Den første tida var ikkje ungane registrerte i leiren. Mødrene fekk ingen ekstra matrasjonar til barna. Dei samla inn gamle striesekkar og tok tøyet frå dei døde fangane for å lage bleier og klede. Mødrene støtta kvarandre så godt dei kunne. Om ei mor døydde, overtok dei andre kvinnene ansvaret for barnet. Om eit barn døydde, passa dei andre kvinnene på at ho fekk halde dei andre ungane som trøyst.

I 1948, etter at leiren offisielt vart ein GULag-leir, vart det gjennomført ei oppteljing av fangane. Då vart barna registrerte. Dei fekk også sin eigen matrasjon. Den var halvparten av dei vaksne sin. Til gjengjeld fekk ungane ein full rasjon av tobakk. Tobakk var valutaen i leirens interne handel. Den vart dermed ei slags ekstra støtte til mødrene.

Alexander Latotzky var eit barn født av ei kjærleikshistorie. Andre barn var resultat av valdtekt eller av den omfattande sexhandelen i leiren. Svoltne fangar bytte sex mot gamalt brød og syltetøy.

Då DDR vart ein eigen stat i 1949, vart dei sovjetiske leirane avvikla. Ursula vart send til DDRs største kvinnefengsel, Hoheneck. Det at 48 prosent av fangane i Hoheneck på dette tidspunktet var fengsla for spionasje, viser at det herska eit spionhysteri i DDR. Ettersom styresmaktene meinte at eit fengsel ikkje var ein eigna opphaldsstad for ungar, vart Alexander send på barneheim. Ursula skreiv ein lapp som ho la i Alexander si lomme då dei henta han. På lappen stod det: «Ver snill med Sascha! Han søv i armane mine kvar natt.»

Alexander, Sascha, voks opp utan å ha eit einaste minne om mor si. Han har heller ingen minne frå tida i Sachsenhausen.

– Eg trur dei første minna mine er frå ei fotografering. Eg hugsar at vi vart kledde opp, vi skulle sitte stille, og så var det desse skarpe lysglimta frå blitsen, fortel han.

Som vaksen har han sett eit portrett som vart tatt då han var omtrent tre år. Bileta viser ein alvorleg gut med kvitt, vasskjemt hår i nystroken skjorte og kortbukser i skinn, lederhosen.

– Dei første minna mine er litt utydelege, i små glimt. Eg hugsar innhaustinga. Vi ungane måtte hjelpe til. Å hauste poteter og gulrøter var fint, men kornet … kornet var ille, seier han.

Barneheimsungane arbeidde saman med vaksne landarbeidarar. Dei vaksne var kledde i støvlar, ungane gjekk i tresko. Stoppelen, dei harde tustane som står att på åkeren etter at kornet er skore, gnog mot tynne barnebein til blodet rann.

– Alle ungane blødde på beina. Eg hugsar kulda, regnet og blodete bein.

Han hugsar også Makarenko.

– Eg hatar Makarenko, seier Alexander og høyrest ut som om han meiner det.

Anton Makarenko var Sovjetunionens mest tonegivande pedagog. Han utvikla teoriane sine på 1920-talet og sette dei ut i livet i barneheimen som fekk namnet Gorki-kolonien. Erfaringane presenterte han i boka Vegen til livet, som blir rekna som hovudverket hans. Makarenko var inspirert av humanistiske reformatorar som Jean Jacques Rousseau og Johann Pestalozzi. Hos Rousseau og Pestalozzi stod individets fridom sentralt. Makarenko la sterkare vekt på disiplin og på kollektivet. Makarenkos filosofi gjorde seg tungt gjeldande på DDRs barnevernsinstitusjonar.

Ein kveld var det Alexander sin tur. Alle ungane var samla i matsalen. Alexander stod i midten. Dei andre stod i ein ring rundt han. Oppdragaren, den vaksne, stod ved døra. Så gav han signalet. Ungane kasta seg over Alexander. Dei slo, sparka, klorte. Alexander klarte ikkje å røre seg. Ikkje på beina. Ikkje hendene. Ikkje ein finger. Ungane gav seg ikkje før oppdragaren signaliserte at dei skulle slutte. Då trekte dei seg unna. Han låg åleine på golvet, blodig og skjelvande. Alexander var åtte år og hadde prøvd å rømme frå barneheimen.

– Tja. Det var slik det var der. Alle visste det. Når nokon stod der i midten, så slo ein til. Du gjorde det sjølv om det var den beste venen din som låg der. Elles kunne du hamne der sjølv.

Den interne rangeringa blant barna var viktig. Dei sterkaste og mest høglydte stod alltid øvst. Om nokon av dei sterkaste hadde lyst på ting dei andre barna hadde, tok dei det frå dei. Dei barna som var nedst, fekk mest juling, dårlegast mat og dei styggaste kleda. Men den som ville vere øvst, måtte alltid kjempe for å halde posisjonen. Alexander sørgde for å alltid halde seg i midten av hierarkiet. Det var det tryggaste. Han ville vere usynleg.

– Eg visste korleis det var der, og eg visste ikkje om noko anna. Det var verre for dei ungane som kom frå vanlege heimar. Dei var svakare enn vi, dei tolte ikkje så mykje. Det var ofte dei som hamna nedst i hierarkiet på barneheimen. Eg trur dei var meir sårbare, seier Alexander.

Å la barna slå laus på kvarandre var ein del av Makarenkos metode. Målet var disiplinering. Dei som hadde oppnådd eit høgare stadium, lét barna organisere straffa sjølv, utan innblanding frå vaksne. Endemålet var at barna skulle ta til seg reglane i ein så sterk grad at dei aldri braut dei.

Ursula Susanna Hofmann slapp ut frå Hoheneck i 1956. Ho fekk flytte tilbake til Vest-Berlin mot eit løfte om å levere etterretningsrapportar om det russiske eksilmiljøet i byen til det sovjetiske tryggingspolitiet KGB. Ho saumfór Vest-Berlin etter nokon som kunne hjelpe henne å få tak i den vesle Sascha. Ho fann ingen. Til slutt skreiv ho eit brev til DDRs president, Wilhelm Pieck, der ho trygla om at Alexander måtte få kome til henne. Pieck sa ja.

Like etterpå fekk Alexander eit brev i posten.

– Det var spennande, eg hadde jo aldri fått eit brev før. Det stod at brevet var frå mor mi. Eg syntest det var litt snodig. Eg lengta jo ikkje etter henne. Eg tenkte aldri på henne. Eg visste vel eigentleg ikkje kva ei mor var, seier Alexander.

Til jul fekk han ein raud leikebil. Frå mamma, stod det på pakken.

– Eg hugsar den som heilt gigantisk stor og lysande raud. Eg hadde aldri sett noko liknande, fortel han.

Mora skreiv at han endeleg skulle få kome heim.

– Også det var eit ord eg ikkje hadde noko forhold til. Ein heim, kva skulle eg med det. Eg hadde jo ein plass å bu, seier han.

Ein beinkald januardag i 1957 kom han til henne. Ei kvinne frå barneheimen følgde han inn i Vest-Berlin, heilt fram til T-banestasjonen i bydelen Friedenau. Der stod ei lita kvinne kledd i ei stor kåpe og venta. Då Alexander gjekk av banen, sprang ho mot han.

– Eg hugsar at eg tenkte at eg aldri hadde sett ei vaksen dame springe så fort, seier han.

Kvinna sa det er eg som er mora di.

– For meg var ho ein framand vaksen. Eg sa De til henne, slik eg hadde lært at snille barn skulle gjere. Det tok lang tid før eg klarte å venne meg til å seie du til mor mi.

Han prøvde etter beste evne å vere grei, få henne til å like han. Så noko av det første han sa, var at han ville bli politimann i DDRs politistyrke Volkspolizei når han vart stor. Han hugsar at ho vart litt rar i ansiktet.

Dei to var framande for kvarandre. No skulle dei vere mor og son.

Alexander var ni år gamal. Han bestemte seg for at han ikkje lenger ville vere Sascha. No skulle han vere Alex.

– Sascha var han som hadde vore på barneheimen. Eg ville ikkje tenkje meir på det. Alex var eit nytt liv, ein ny by.

Barneheimen han kom frå, låg avsides til på landsbygda i Sachsen, omgitt av skog og dyrka mark. Vest-Berlin var full av brummande bilar, tutande bussar, trafikklys som stadig skifta farge, og av folk. Overalt fanst travle menneske på veg til og frå, hit og dit med fulle handlevesker, lette dokumentmapper og tunge koffertar.

Dei første nettene i Vest-Berlin klarte ikkje Alex å sove. Han klarte knapt nok trekke pusten. Det var ingen andre ungar i rommet som kviskra, snorka, sov eller prompa. Det var ingen vaksne med klirrande nøklar som kjefta. Han var åleine, og det var stille. Alex fekk panikk.

Han måtte gjere ting han aldri hadde gjort før. Når han skulle kle på seg, kunne han velje mellom ulike plagg frå sitt eige skap. På barneheimen tok ein alltid berre dei kleda som vart lagt framfor ein på vaskedagen. På barneheimen hadde ungane drive matauk sjølv. Dei var gode soppsankarar, så gylne kantarellar var eit fast innslag på matbordet om hausten. I Vest-Berlin var dei sjeldne og dyre. Han sakna kantarellane. Men han fekk smake banan for første gong. Alex fekk fritid. Han hadde plutseleg fleire timar kvar dag der han sjølv kunne bestemme kva han skulle gjere.

På den nye skolen vart han erta.

– Ungane ropte Sachsenscheisse, sachsendrit, etter meg.

Alexander snakka sterk saksisk dialekt. Det viste seg også at det var det han hadde lært å skrive. Lærarane på barneheimen hadde lært han alfabetet, men hadde tatt lett på rettskrivinga. Så Alexander skreiv Babba og Been, slik ein sa det langt ute på landet i Sachsen, i staden for Pappa og Bein (bein), som det heiter på korrekt høgtysk.

På den tida stod saksisk dialekt svært lågt i kurs i Vest-Berlin. Årsaka var at det var dialekten til Walter Ulbricht, DDRs mektigaste mann. Alexander la om til Berlin-dialekt så snart han klarte det. Så gav han alle dei sterkaste gutane på skolen juling.

– Eg venta på dei etter skolen og tok dei ein etter ein. Så vart det slutt på ertinga, seier han.

Berlinarungane frå vanlege familiar hadde ingen sjanse mot barneheimsungen frå Sachsen. Han var fødd inn i ei verd han ikkje rådde over. Dei første åra hans vart forma av eit regime som kom til Berlin med fly frå Moskva. Dei neste åra hans vart forma av Vest-Berlin. Byen vart styrt av politikarar som vende blikket vestover, mot Bonn, Paris, London og Washington.

Alexanders mor døydde då ho var 41. På dei siste bileta er ho tynn, med hole kinn og kvitt hår. Det ser ut som om ho er rundt 70. Då Alexander rydda i sakene hennar etter at ho var død, fann han ein pistol. Den var liten og smal med kvitt skjefte, ein damepistol. Alexander visste ikkje kva han skulle gjere med den, så han kasta den.

– Seinare skjønte eg kvifor ho hadde han. Ho var alltid redd, seier han.