© 2000 Det Norske Samlaget

Omslag: KRASIS

ePub production: Specialtrykkeriet Viborg A/S
ISBN 978-82-521-9278-0

Om denne boka

Ingar Sletten Kolloen, forfattaren bak boksuksessen Berre kjærleik og død. Ein biografi om Tor Jonsson, har i dette utvalet henta fram avisartiklar, essay, noveller, petitar og andre døme på Tor Jonssons meisterlege skrivekunst.

Spaltene i Dagbladet, Arbeiderbladet, Bygdeungdommen, Arbeidermagasinet og Kvinnen og Tiden stod vidopne for han, og han skreiv alltid mot den rådande meiningsstraumen. Politisk ukorrekt og i utakt med så vel dei urban-akademiske radikalarane på Blom, Grand eller Theatercafeen, som med nynorskintelligensiaen på Kaffistova.

Jonsson-biografen Kolloen har framfor kvart av prosastykka forklart bakgrunnen og samanhengen dei vart skrivne i. I eit perspektivrikt forord får han også fram kvifor mange av dei beiskaste stykka dessverre er høgst aktuelle også I våre dagar.

For med Tor Jonsson er det slik at han både i dikt og prosa vrengde sjela si for at vi kunne sjå oss sjølve litt betre.

Tor Jonsson

Blant bygdedyr og vestkantkrokodiller

Prosa i utval ved
Ingar Sletten Kolloen

Oslo 2016

Innhald

«… anten er eg tom eller full av fanskap»

Blant bygdedyr og turistar

Liket (Jul i bygda, 1949)

Eit illmenne (Arbeidermagasinet, 1932)

Drengestova (Bygdeungdommen, 1949)

Kald Kultur (Bygdeungdommen, 1949)

Blant ryggradsfolk og rumpetroll (Dagbladet, 1949)

Husmannsvegen (Heimen, 1949)

Bygdaskjemten (Norsk Tidend, 1950)

Guds pengar (*)

Dansen kring krotakalven (Kontakt, 1947)

Lenge nok har eg levt (*)

Svart og kvitt (Bygdeungdommen, 1949)

Heimferd frå heime (Dagbladet, 1950)

Blant heltar, småfrelsarar og vestkantkrokodiller

Heltedyrking og nasjonalromantikk (Arbeiderbladet, 1947)

Atombomba (Hallingdølen, 1946)

Vårbrev frå kyrkjegarden (Kontakt, 1949)

Trollskurd i auga (Bygdeungdommen, 1950)

Autoritetsguden (Bygdeungdommen, 1949)

Åndsproletaren (Bygdeungdommen, 1949)

Frilyndt program (Dagningen, 1947)

Pilpussaren (Bygdeungdommen, 1949)

På haustblodut tuve (*)

Opprør (Bygdeungdommen, 1950)

Kaosspegelen (Bygdeungdommen, 1950)

Landet Absurdia (Bygdeungdommen, 1949)

Skyer på Guds himmel (Hallingdølen, 1946)

Vandring på «Våre Frelseres gravlund» (Dagbladet, 1950)

Blant tusen kvinner

Dei tusen kvinners kveld (Arbeiderbladet, 1950)

Himmelferda (*)

Diktet (*)

Skuggen (*)

Engelen med eldsverdet (*)

Ventetid (*)

Lang tid (*)

Gje oss att kjærleiken (*)

Ho heitte Liv (Magasinet, 1943)

(*) ikkje trykt i Tor Jonssons levetid, først trykt i seinare prosasamlingar

«… anten er eg tom eller full av fanskap»

Det aller meste av det Tor Jonsson skreiv vart til i eit stadig meir uuthaldeleg spenningsfelt mellom det han lengta mot og det han frykta han ikkje ville oppnå, anten det gjaldt eiga kjærleikslykke, allmennmenneskeleg utvikling eller samfunnsendringar. Dess sterkare lengsel, dess større vart også angsten for at det ikkje ville skje.

Tor Jonsson (1916–51) tek nakkegrep på stadig nye generasjonar. Hovudårsaka må vere at han både i dikt og prosa leverer så sterke og ærlege rapportar frå dette spenningsfeltet at han dermed er med på å gi oss innsyn i vår eigen livsstrid.

Han drap seg sjølv 34 år gamal og rakk å gi ut tre diktsamlingar: Mogning i mørkret (1943), Berg ved blått vatn (1946), Jarnnetter (1948). Hausten 1951 vart Ei dagbok for mitt hjarte publisert med manuskriptet han gjorde ferdig for utgiving og vel 60 andre dikt. Denne boka er karakterisert som ei av dei sterkaste enkeltsamlingar i norsk lyrikk.

I 1956 kom Dikt i samling, som vart heidra med Kritikarprisen, og seinare er det gitt ut ei rekkje utval med dikt av Tor Jonsson.

Prosaforfattaren Tor Jonsson debuterte først i 1950 med Nesler. Sjeldan har ei samling med artiklar fått ei slik mottaking. Fleire opplag måtte trykkast. Få bøker vart melde i fleire blad denne hausten, og ein gjennomgang av kritikken syner at innhaldet i artiklane dreiv temperaturen i vêret hos dei som skreiv om boka. Anton Beinset i Dagbladet slo fast at Tor Jonsson var «velsigna uortodoks […], uvøren beisk, somme tider kan han vera så ond at ein kan ha hug til å banne som ein bannar nesla når ein brenner seg på ho. Keidsam er han aldri, berre få gonger slår han forbi …».

I 1952 sendte forlaget ut ein ny porsjon artiklar, Nesler II, valt ut av Rolv Thesen. I 1960 redigerte Helge Skaranger Prosa i samling, som er kome i fleire opplag. I 1973 og 1975 kom Tekster i samling I og II. Ansvarlege for desse var Inger Smith Heiberg.

Prosatekstene hans har synt stor evne til å sprenge seg inn i vår tid. Det er ikkje underleg, høgeksplosivt ladde som dei er med både politisk og eksistensiell sprengkraft. Dei unge kan stadig møte han i skulebøker, og dei litteraturinteresserte i alle autoritative antologiar med norsk essayistikk og novellekunst. Han blir også jamt henta fram og brukt i ulike samanhengar, og slik forsvarar han sitt ry som den fremste nynorske essayisten etter Vinje og Garborg. Det er derfor på høg tid at eit større publikum på ny kan få høve til å kome i nærkontakt med prosaen til Tor Jonsson.

Dei 36 tekstene i denne boka fortener alle sin plass. Ikkje berre er dei gode og til dels glimrande i litterær forstand. Dei er også med på å lyse opp Tor Jonssons dikting, liv og tid både i lengderetning, det vil seie kronologisk, når det gjeld djupn, altså meir i eksistensiell forstand, og utover, med det meiner eg først og fremst samfunnsperspektivet. Og truleg viktigast av alt for nye lesarar; gledeleg mange av tekstene taler direkte til oss om våre eigne liv her og no.

Dermed har eg også grovt gjort greie for dei viktigaste utvalskriteria som er nytta under arbeidet: kvalitet og relevans.

Tekstene er grupperte i tre bolkar, ikkje etter sjangrane artiklar, noveller og romanfragment, eller kva tid dei er skrivne, men etter kvifor dei er skrivne. I første del, Blant bygdedyr og turistar, møter vi både offer og bødlar – ofte i vekslande rollespel hos ein og same person – fordi einskildmennesket og samfunnet manglar noko fundamentalt; varme. Det blir langt viktigere å bry seg med enn om.

I artiklar og noveller mana Tor Jonsson fram det forknytte bygdemennesket, innestengt i seg sjøl og i eit veldig kannibalsk raseri, eit halvtemt rovdyr på spranget til å kaste seg over den i flokken som stikk seg fram, eller som blottlegg svake sider. Aksel Sandemose identifiserte spissborgaren sin Jante-mentalitet i 1933. I tiåret etterpå introduserte Tor Jonsson bygdedyret. Skapningane er nærskylde og i høgste grad oppegåande også i dag.

Tor Jonsson er framleis rekna som ein av våre skarpaste bygdesosiologar. Han er på ingen måte ein nyansert forskar. Til gjengjeld har få som han skildra så inngåande, avslørande og gripande dei destruktive sosiologiske og psykologiske mekanismane som detaljregulerer livet i små lokalsamfunn.

Men på same måte som vitskapsmannen Eilert Sundt i det førre hundreåret, fekk også Tor Jonsson merke at ein ikkje ustraffa riv vekk den glansa overflata av bygdenorge. Heller ikkje i dag er det politisk og kulturelt korrekt å fokusere for mykje på ein del uheldige haldningar og levesett i bygdene. Trass i at desse, eller bygdedyrets herjingar for å halde oss til jonssonsk terminologi, kan avlesast i dystre statistikkar både når det gjeld mental helse, næringsetablering og utflytting.

Novella Tor Jonsson debuterte med 16 år gamal, etter å ha fått napp hos Nils Johan Rud i Arbeidermagasinet, har ei sentral plassering. Det er verdt å merke seg at mest alle hovudtema han kom til å handsame i dei neste atten åra han fekk leve, i fullt monn er til stades her: botnlaus mindremannskjensle og ukueleg mistru til autoritetane, svik og solidaritet, einsemdsmerte og isolasjonstendens, kjærleikslengt og kvinneangst, skirande rettferdstrong og tverr egoisme, rå hemnlyst og heroisk kamp mot destruktive krefter i eige sinn …

Mellombolken har eg kalla Blant heltar, småfrelsarar og vestkantkrokodiller. Her formulerer han eit stadig meir kompromisslaust krav om at alle halvt og heilt falske ideal må erstattast med altruistisk og usentimental realisme.

Tor Jonsson byrja å skrive artiklar først hausten 1945, da han nesten tredve år gamal vart tilsett som journalist i avisa Dølenes Blad (etter kvart Dølabladet) på Otta. Derifrå gjekk han over til avisa Hallingdølen på Ål. Etter eit og eit halvt år i dei to bladstovene hadde han fått nok både av lokalavisjournalistikk, lesarar som reagerte på artiklane hans med sinne og bladeigarar som opplevde han som brysamt provoserande. Artikkelen «Skyer på Guds himmel» er eit lysande døme på ein type journalistikk, som både resulterte i lesarboikott og bannlysing frå presten på preikestolen 1. juledag!

I 1947 gjekk han derfor over til same vekselbruk som mange andre forfattarkollegaer; uavhengig skribent og diktar. I løpet av fire år produserte han om lag 60 artiklar. Tre tema gjekk stadig att. Fredssak i vid forstand. Falske ideal, frelsarar og heltar. Og livet i bygdenorge. Han meinte faktisk å kunne sjå ein viss slektskap mellom bygdedyr, nasjonalistar, statskyrkjekristne, storkapitalistar og militaristar.

Tor Jonsson var ein livsfarleg debattant å kome ut for, den reinaste satan til å pønske ut uttrykk, setningar og resonnement som «satt som skot». Han nekta seg ingenting, sjøl om det kunne bli både usakleg og sårande, berre han kunne råke motstandarane. Han var tru heile livet mot det kravet han stilte til seg sjøl i eit brev han som oppglødd 16-åring skreiv til Nils Johan Rud, etter at han hadde fått på trykk novella «Illmenne»: Den einaste litteraturen som duger er den som har «… idéinnhald, med tendens, sviande satire og knivkvass propaganda.» Han tømte seg fullstendig og gjekk deretter inn i ein nærast apatisk tilstand, før han på ny vart tent. Om desse tilstandane sa han dette: «… anten er eg tom eller full av fanskap.»

Spaltene i Dagbladet og Arbeiderbladet stod vidopne for han, i tillegg til at han skreiv i tidsskrift som Kvinnen og Tiden og Kontakt. Han vart ei slags kjerringa mot den rådande meiningsstraumen, konsekvent i utakt og i direkte konfrontasjon med så vel dei urban-akademiske radikalarane med tilhald på Blom, Grand og Theatercafeen som nynorsk-intelligensiaen på Kaffistova. I eit brev til ein god ven lovte han å protestere til utropsteiknet i skrivemaskina var utslite.

Han heldt dette løftet, men då Elling Tjønneland engasjerte han som spaltist i det 14-daglege bladet Bygdeungdommen i 1949, kom ein ny dimensjon inn i essayistikken hans. Han skreiv seg sjølv inn i artiklane, like nådelaust ærleg som i dikta. Spalta «Kulturspegel» vart raskt ein institusjon. Det vart inngått veddemål om kor lenge den kunne overleve, slik som han refsa eigarane av bladet. Etter eit års tid var det slutt. Mektige personar i Felleskjøpet, Bøndernes Salgslag og Norges Skogeierforbund la press på redaktør og spaltist.

Mange av dei vel tjue kulturspeglane er rekna som noko av det ypparste norsk essayistikk har å by på.

I siste bolken, Blant tusen kvinner, finn vi korkje bygdedyr eller samfunnspolemikk. Derimot blir vi vitne til ein voldsom konfrontasjon mellom jaget etter mål, meining og oppfylling og trongen til resignasjon, flukt – og død.

Tor Jonsson skreiv noveller. Og som andre korthistorie-skrivarar undra han seg nok av og til over om det låg ein roman og ulma i idébunken. Han gjekk i gang med fleire romanar, men han var ingen langdistanseløpar, korkje i liv eller dikting.

I det siste desperate halvåret av livet sitt er det mykje som tyder på at han hadde planar om å føye saman mange korte tekster til ein roman, der han pendla mellom eigen barndom og vaksenlivet. Han kom berre eit stykke ut i dette prosjektet, før han gav opp både diktinga og livet.

I desse tekstene skildrar han ein forferdeleg kamp mellom kjærleikskrefter og hat, mellom liv og død. Kva som er liv og kva som er dikting, er ikkje alltid like enkelt å skilje når det gjeld Tor Jonsson. Ofte heng dette i hop mest som ein hanske og ei hand, men når han tek av hansken, er ikkje lesaren – og kanskje heller ikkje den som skreiv det – heilt klår over om det er fleire lag hanskar under, eller om huda har grodd saman med hansken.

Lesarar som vil vite meir om livet hans og desse samanhengane, kan lese Sparre Olsens Tor Jonsson-minne (1968), Inger Smith Heibergs Drøm mot virkelighet (1984), Marit Berge Sundlis Fåkjeldland (1991) og Berre kjærleik og død. Ein biografi om Tor Jonsson, som underteikna gav ut på Samlaget i 1999.

Dette utvalet presenterer både artikkelskribenten og diktaren. Det er ein fundamental forskjell på desse. I essayistikken er han nesten alltid opptimist. Same kor beisk og hatsk han kan vere mot motstandarane sine, så finst det håp om noko betre i dei fleste artiklane hans. Dette har nok ein heil del med hans politiske grunnhaldning å gjere, han gir ikkje seg sjøl lov til å tvile på at kampen for ei betre verd nyttar. Artikkelskribenten er utviklingsoptimist på vegner av alle andre.

Slik er det ikkje i novellene, prosafragmenta og i lyrikken. Han misser framdriftskrafta, han blir engsteleg, han tør ikkje håpe for mykje, det er best ikkje å forskotere noko godt, for da blir han iallfall ikkje meir skuffa enn han alt er. Når han bytter sjanger, skifter han også frå å vere utopist til å bli pessimist.

Sjølv insisterte han på at han var hundre prosent realist både i liv og dikting. Derfor er det litt av eit paradoks at da han for alvor byrja å snu ryggen til livet og vende seg mot døden, så vart han endeleg optimist også på eigne vegner. Døden, kom han fram til, måtte ha meir godt å by på enn livet.

Dette er i sanning eit mørkt evangelium, og er i seg sjøl grunn nok til ikkje å heroisere Tor Jonssons sjølmordardød, som det har vore tendensar til. Men på si golgataferd (han karakteriserte faktisk livet sitt på denne måten) fram mot sluttpunktet, avleverte han ei mengd rapportar, tekster som har mykje av vitnemålet i seg.

Lillehammer, januar 2000

Ingar Sletten Kolloen