© Det Norske Samlaget 2018
www.samlaget.no

Omslag: Trine+Kim designstudio
Epub-produksjon: Napp A/S

ISBN 978-82-521-9455-5

Om denne boka

Dobbelt Upris-vinnar med nye sterke forteljingar

Ei ulukke har aldri ei enkel årsak. Ho er ei følgje av fleire uheldige hendingar som heng saman i ein serie. Kvardagslege handlingar som me menneske gjer, utan tanke på at dei kan få tragiske konsekvensar.

Stavanger Stories 2 er fjorten forteljingar om liv og død – og alt innimellom, fortalde med både humor og alvor. Vi følgjer familien til ungdommane Betty og Broremann – og også andre folk som er rundt dei.

Betty er usikker på om ho kan stole på kjærasten sin. Broremann gjer det han kan for å imponere storebroren sin. Halvard kjøper luftpistol. Og Eric må snike seg ut då han vaknar opp heime hos ei dame som har ein mann i Nordsjøen. Alle driv dei med sitt, utan å vere klare over korleis handlingane deira påverkar personane rundt dei.

Terje Torkildsen

STAVANGER STORIES II

Novellekrans

Oslo 2018

Cave canem

Dame med mann i Nordsjøen

Åndenes makt

Lusa på musa

Rattus norvegicus

Stoler du ikkje på meg?

Meterfesten

Nordsjørittet

California Dreamin’

Sykkeltjuven

Måkene

Kvisa på haka

Beretta 92FS

Over til den andre sida

Cave canem

Ei ulukke har aldri ei enkel årsak. Ho er alltid ei følgje av fleire uheldige hendingar som heng saman i ein serie. Kvardagslege handlingar som me menneske gjer, utan tanke på at dei kan få tragiske konsekvensar. Slik er det også med denne ulukka. Og alle desse hendingane ville vore bagatellmessige viss dei ikkje hadde vore kopla saman nettopp på denne måten: det kjipe vêret, den høge hekken, magesjauen, B-gjengen, fasanane ved Vannassen og mangelen på sukker. Kven det var si skuld? Sei det. Det var alle si skuld. Bortsett frå Duxen, då, han er tilbake i Trondheim når dette skjer. Men elles kan heile familien lastast på ein eller annan måte. Denne gongen nyttar det ikkje å skulda på dei andre. Alle gjer noko som dei ikkje burde ha gjort. Dei har uvanar som dei veit at andre misliker, men som dei likevel ikkje klarer å venna seg av med.

Kvifor er Mamma alltid så vimsete? Ho veit jo at ektemannen irriterer seg over det. Men kvifor kan ikkje Pappa vera meir påmeld? Det er som om han alltid har tankane ein annan stad. Er han på jobb, eller er han på jakt? Han veit vel at Betty føler seg oversett? Men ho treng vel ikkje å laga så store drama heile tida? Ho kunne vore snillare og meir takknemleg overfor familien, og særleg litlebroren. Broremann er jo eigentleg både søt og morosam, men han er framleis eit barn. Han er uansvarleg og gjer ting utan å tenkja på konsekvensane. Slik som i dag. Hadde han ikkje sleppt Taco inn i stova, så ville denne ulukka aldri ha skjedd. Men det går ikkje an å skulda tragedien på Broremann. Det vil vera for hjarterått. Foreldra og søstera kjenner sikkert på både sorg og skam, men dei kjenner ikkje ei sviande smerte i heile kroppen. Dei ligg ikkje på asfalten og skrik så høgt at det kan høyrast over heile Mariero.

Nei, då blir det lettare å leggja skulda på Taco, den dumme bikkja. Hadde fuglehunden oppført seg slik som han skulle, slik som han er blitt dressert til å oppføra seg, så ville ikkje dette skjedd. Hadde han halde seg på plassen sin til herren gav han ein kommando, så ville han kanskje fått liggja i sofaen saman med Broremann no og sjå på ein løyen film i staden. Men det går vel ikkje an å skyva ansvaret over på Taco? Han er jo berre ein hund. Han bruker ikkje vett. Han er styrt av instinkt som roper til han at han skal vera ute i det fri, ikkje inne i ei stove. Det er ute det skjer. Det brusar i heile kroppen når det er tid for tur. Då kan han ikkje anna enn å stå der og spinna på parketten og logra vilt med halen. Det finst ein myriade av herlege lukter der ute på den andre sida av hekken: trostar og ender, måker og kråker. Men den beste av alle eimar er nok den sterke angen frå fasanane oppe ved Vannassen. Det krev ein vanvettig viljestyrke av den vesle gordonsetteren å halda seg vekke frå den lukta. Han kan passera det som finst av småfuglar, utan å la seg affisera, men dufta av den digre, fargerike hønsefuglen der oppe i skogkanten er uimotståeleg. Taco kan kjenna den herlege odøren på hundre meters avstand. Den er ein forførande parfyme som koplar den vesle hundehjernen til lukkene i livet: haustlauv og orrelier, lynghei og rypefjell. Nei, ærleg talt: Det går ikkje an å klandra ein fuglehund for at han vil finna ein fasan. Alt anna ville vore naturstridig. Nei, det er menneska som må ta ansvaret for dette, og særleg dei vaksne. Dei som har mest vett, har også størst ansvar for å bruka det.

Ta Mamma, for eksempel. Ho er jo glup. Har studert i USA og tener gode pengar som psykolog i Statoil. Ho burde ha visst betre enn å gå frå ytterdøra open. Viss ho ikkje hadde vore så vimsete og distré, så hadde ikkje dette skjedd. Kor mange vaksne damer er det som gløymer å trekkja ned i do etter dei har drite? Korleis er det mogleg å gløyma sånt? Har Mamma nokon gong hugsa å lukka garasjeporten? Kor mange mobiltelefonar har ho mista opp gjennom åra? Ti? Femten? Ho visste ikkje at Broremann hadde sleppt Taco inn i huset denne ettermiddagen, men ville ho gjort noko annleis dersom ho hadde visst det? Sannsynlegvis ikkje. Ho ville kanskje spurt om Broremann hadde gjort leksene, men ho ville ikkje brydd seg om at han sat der med eit hundehovud i fanget. Sjølv om ho veit at ektemannen har forbode det.

– Taco er ein jakthund, ikkje ein puddel, seier han.

Det er jo eigentleg eit mirakel at familien ikkje har opplevd innbrot i løpet av dei tjue åra dei har budd her. Ikkje fordi Mariero er ein belasta bydel, tvert imot. Men det er store verdiar inne i dei mange villaene nedover mot Gandsfjorden. Ein treng ikkje vera ein erfaren innbrotstjuv for å skjøna det. Alarmselskapa har mange gode kundar i dette nabolaget, men familien Ferguson Bagge er ikkje ein av dei.

– Dei sel frykt, seier Mamma og vil ikkje høyra snakk om det.

Pappa har vel gitt opp å masa. Skjøner at det ikkje hjelper uansett. Han veit dessutan at ho har anna å tenkja på. Kona hans har nyleg følgt far sin til grava, ho har ein kreftsvulst i brystet, og det er nedbemanning på jobben. Kathy Ferguson har mykje å bera på no, og ektemannen kjem ikkje til å leggja ekstra bør til byrda hennar. Ho ville uansett berre argumentert med empiri: Har det nokon gong skapt problem for dei at døra har stått open? Har dei nokon gong, i løpet av desse tjue åra, fått besøk av ubedne gjester? Nei, dei har ikkje det. Og på den positive sida har dei heller aldri låst seg ute. Det har alltid gått bra. Heilt til no. I dag gjekk det ikkje bra. I dag enda det med tragedie. I kveld må ho avlysa alle avtalar. No kan ho sitja der og langskjemmast for at ho er så vettlaus og vimsete. Denne kvelden må ho bruka all sin kompetanse som psykolog på familien sin. Og ho må pumpa opp det ho har av morskjærleik og ausa den ut over barna sine. Ho må trøysta Betty og få dottera til å tru på at det ikkje var hennar feil. Og ho må bruka mykje tid på Broremann. Han kjem til å få varige skadar av denne ulukka.

Men Broremann kjem nok også til å veksa på denne tragedien. Når han berre får det litt på avstand, så vil han nok merka det, at han er blitt litt eldre, blitt meir mann. Men slik han ligg no, der ute i gata og uler som ei sirene, så er det openbert for alle at han er eit barn. Tretten år og like høg som mor si, men likevel eit barn. Det går ikkje an å lasta Broremann for dette. Han gjorde alt i beste meining. Han gjorde det av kjærleik. Taco blei så veldig glad då favorittguten hans kom bort til hundegarden. Pelsen var gjennomblaut, og heile den tynne hundekroppen skalv. Han klynka og peip, reiste seg opp på bakføtene og logra med halen. Broremann hadde ikkje hjarte til å la han vera der. Såg inn i dei store, mørke auga til den firbeinte bestevenen sin og vog for og imot. Visste han kom til å få kjeft viss Pappa fekk vita at han hadde teke hunden med seg inn i huset, men kvifor skulle han det? Faren hadde jo nettopp drege heimanfrå saman med Betty. Broremann var aleine i huset. Ingen trong å få vita om det.

Og han gjorde alt riktig. Sleppte ikkje hunden opp i sofaen før han hadde tørka av han skikkeleg. Gav han ingen godbitar eller andre privilegium. Lét han berre få liggja der på eit teppe med hovudet oppi fanget. Hadde tenkt å setja han tilbake i hundegarden før Pappa kom heim, men slik gjekk det ikkje. Han kunne sjølvsagt sett Taco ut i garden før han gjekk og sette seg på do, men det skulle jo berre ta eit minutt eller så. Han bruker nesten aldri å sitja lenge på ramma og lesa Donald-blad slik som Pappa og Duxen ofte gjer, men denne gongen gjorde han det. Dei gamle teikneseriane er vanlegvis ganske kjedelege, men denne gongen var det tilfeldigvis ei ganske løyen og spennande historie om B-gjengen i det bladet han plukka opp. Det var no likevel utruleg uflaks at Mamma skulle komma styrtande inn ytterdøra akkurat då han sat og dreit. Kan jo ikkje akkurat leggja skulda på nokon som sit og gjer noko så naturleg. Sit og aner fred og ingen fare. Ein uskuldig trettenåring som trur at Taco ligg og dormar framføre fjernsynet, når han i realiteten er på veg i fullt firsprang mot fasanane ved Vannassen. Det tok berre nokre minutt, men det var likevel nok tid til at alt dette fæle fekk skje.

Kvifor kunne ikkje Mamma ha hugsa å lukka døra etter seg for ein gongs skuld? Skulle berre ein liten svipptur bort til fru Malde etter ein kopp med sukker, men likevel. Ho veit jo at det sjeldan er gjort i ein fei. Fru Malde er ei barnlaus enke som er kronisk selskapssjuk. Kan ikkje berre troppa opp på trappa hennar og henta sukker. Men kvifor måtte ho gløyma å lukka ytterdøra akkurat i dag, då Broremann sat på dass og las om Bgjengen medan Taco låg i sofaen og drøymde om fargerike fasanar i lia nedanfor Sørmarka?

Broremann kjem ikkje til å skulda på Mamma. Han kjem til å skulda på Betty. Kjem kanskje ikkje til å seia det høgt, men han vil føla at det var Betty si skuld. Det er enklast sånn. Ho er den i familien han liker minst. Viss familien for eksempel hadde vore med på eit forlis og det berre var plass til fire av dei i livbåten og Broremann måtte velja kven som ikkje skulle få vera med, så ville han valt søstera. For Betty er ikkje grei. Ho vil aldri ha veslebroren med på noko som helst, og blir heller aldri med på noko av det han føreslår. Dessutan er ho frekk i kjeften. Seier stygge ting til veslebroren som får han til å føla seg mindreverdig og overvektig. Men er det anna å venta? Er det ikkje slik tenåringsjenter skal oppføra seg mot yngre brør? Betty er ein seksten år gamal babe som skal handtera tallause utfordringar i ei vanskeleg tid. Er det ikkje berre bra at ho viser vilje og tæl? Har ho ikkje rett til å seia tydeleg frå når ho føler seg ignorert og tilsidesett, slik som ho gjorde i dag, då faren plutseleg ombestemte seg og ikkje ville gjera som dei hadde avtalt likevel? Ikkje ville vera med og øvingskøyra etter arbeidstid, slik som han hadde lova? Var ho ikkje i sin fulle rett? Alle sekstenåringar vil jo øvingskøyra med far sin så ofte dei kan. Konfirmasjonar, seksuelle debutar og attenårsdagar er oppskrytte. Den eigentlege overgangsriten i vår kultur er oppkøyringa hos Vegvesenet. Når du får den nylaga køyresetelen i lanken, då er du ikkje lenger eit barn. Då går du frå å vera ein umyndig passasjer til å bli ein sjølvstendig sjåfør. Ein som kan styra og gjera eigne vegval.

Men Betty hadde vel ikkje trunge å laga så mykje styr denne gongen? Ho har det ikkje så travelt. Kvifor måtte ho plent tvinga dette gjennom i dag? Det er livsfarleg å køyra bil. Eit tonn med metall i bevegelse er eit effektivt drapsvåpen. Kunne ho ikkje berre sukka skuffa og bede faren om å finna eit anna tidspunkt som passa betre? Ei tid utan januarmørker, duskregn og høge hekkar.

Den helsikes hekken. Kor mange gonger har ikkje Mamma sagt at nokon burde klipt den hekken? Dersom Pappa hadde brukt ein time med hekksaksa i helga, i staden for å setja seg ned framføre ein eller annan inkjevetta fotballkamp på TV, så kunne kanskje ulukka vore unngått. Men det er ikkje sikkert. Det heile skjedde så fort, så det spørst om det hadde spelt noka rolle. Men han kunne vore meir standhaftig overfor dottera, det kunne han. Det er trass alt han som er sjefen. Dr. Bagge sit på toppen av ansvarshierarkiet og kan ikkje skulda på nokon andre når ting går gale. Han kan i alle fall ikkje skulda på Betty. Ho er umyndig. Det er Pappa som bestemmer, og han burde sagt som sant var, at han ikkje følte seg komfortabel med å la henne køyra i dag. Ein uerfaren sjåfør skal ikkje sitja bak rattet i gater med høge hekkar på mørke dagar med dårleg sikt. Den eine vindaugsviskaren burde dessutan vore skifta ut for lengst.

Men det er vel ikkje rimeleg å skulda på Pappa heller? Han er jo eigentleg ein superhelt som reddar liv kvar einaste arbeidsdag. Romsterer rundt i hjarte og pulsårer med avanserte verktøy og tryllar skindøde pasientar tilbake til livet. Burde ikkje Pappa få lov til å ta seg ein timeout når han kjem heim frå ein lang og krevjande arbeidsdag, i staden for å gå på eit nytt skift som ubetalt køyrelærar? Fekk ikkje eingong ete middag først. Betty stod på trappa med bilnøklane i handa då han kom syklande inn oppkøyrselen. Burde ho ikkje heller stått i gangen og gitt han tøflane og Stavanger Aftenblad? Burde ho ikkje servert han nylaga middag i staden for krav om gratis opplæring og underhaldning?

Men dr. Bagge kunne jo berre sagt nei. Det er eit veldig enkelt ord, men han hadde vel litt lyst òg? Veit vel inst inne at det å sitja i kupeen med tenåringsdottera si er den beste måten å bruka fritida si på. Velstand skaper avstand, og mistar du venskapen med ungane dine i tenåra, får du han aldri igjen. Dessutan har Pappa og Betty nesten ingen felles interesser. Dei sit aldri og pratar om laust og fast med ein kopp varm drikke eller ei fiskestong i handa. Desse timane med øvingskøyring er kvalitetstid. Når dei sit i bilen, kan han seia nesten kva som helst til henne utan at ho går ut og smeller igjen døra etter seg. Det er ikkje rart at han lét henne få viljen sin denne gongen òg, sjølv om det var uansvarleg å la henne køyra i dag. Sjølv om det førte til ein familietragedie.

Men dr. Bagge kjem til å handtera dette greitt. Han møter døden kvar einaste dag. Han kjem til å seia som sant er, at det ikkje var Betty sin feil. Ho kunne ikkje gjort noko med det. Det var hans ansvar. Og denne ulukka kjem nok til å føra dei nærmare. Det kjem nok til å bli mindre krangling etter dette og større aksept for reglane han lagar: Ikkje slepp hunden opp i sofaen. Aldri gå frå ytterdøra ulåst. Ikkje køyr bil viss du er sliten. Lukk igjen garasjedøra. Ikkje sit og glo på mobilen din når du skal læra den seksten år gamle dottera di å køyra bil.

Det skulle han verkeleg ikkje gjort. Han skulle halde auga på vegen og ikkje på den helsikes mobiltelefonskjermen. Det er ikkje nødvendig å svara på tekstmeldingar med det same dei tikkar inn. Der braut han sin eigen regel. Greitt nok at dei nesten var heime, at Betty er blitt ein habil sjåfør, og at bilen hadde låg fart, men veldig mange trafikkulykker skjer i nærmiljøet nettopp fordi sjåføren er mindre oppmerksam i sitt eige nabolag. Men ville det eigentleg hatt noko å seia? Han ville ikkje hatt tid til å reagera uansett. Taco kom jo som ei kule ut i vegen. Enste ikkje faren. Høyrde ikkje den nesten lydlause elbilen. Såg ikkje kva som trefte han. Alt var berre lukt.

Nei, Pappa kunne nok ikkje forhindra ulukka, men han kunne unngått å forlenga lidinga. Han kunne sagt noko heilt anna til sonen sin enn det han sa. Vanskeleg å skjøna korleis han kan vera så taktlaus. Blei det for mykje for han? Var han redd for at naboane skulle reagera på skrikinga? Kunne han ikkje berre late Broremann få liggja i fred der på asfalten saman med den livlause, firbeinte bestevenen sin? Dr. Bagge er kardiolog og ikkje psykolog, men likevel. Han er den einaste som klarer å halda hovudet kaldt i kaoset etter kollisjonen. Både Mamma og Betty mistar det. Dei står i vegkanten og grin, prøver å trøysta kvarandre så godt dei kan. Pappa prøver nok også å trøysta når han set seg ned på kne ved sida av Broremann og stryk han over den hikstande ryggen, men det hjelper så lite når han seier:

– Så, så, guten min, no må du ikkje mista vettet. For du veit då det … det er berre ein hund.