Originaltittel: Verda Er Ein Skandale

© Det Norske Samlaget 2017

www.samlaget.no

Omslag: Exil design | Egil Haraldsen og Ellen Lindeberg

Epub-produksjon: Specialtrykkeriet Arco A/S

ISBN: 978-82-521-9464-7

Forfattaren har motteke støtte

frå Det faglitterære fond

Om denne boka

Etter eit hektisk tiår i hovudstaden tar Agnes Ravatn mann og baby med seg frå Frogner og flyttar til den vesle vestlandsbygda Valevåg for å roe ned nokre hakk i permisjonstida. I eit nedfalls småbruk utan internett, omkransa av skog, fjell og sauer, milevis unna kulturandedammen i hovudstaden, snirklar dagane seg sakte forbi for den vesle familien. Kveldane går med til å drikke vin og samtale med den næraste naboen: vennen og forfattarkollegaen Einar Økland.

Verda er ein skandale er stasjonære reisebrev frå eit halvår på bygda som tok ei uventa vending – og handlar om lykke, skriving, det enkle livet og jakta på det perfekte knekkebrødet.

Agnes Ravatn

VERDA ER EIN SKANDALE

Ei lita bok om livet på landet

Oslo 2017

«Eg diktar ikkje for folket. Eg er folket. Folket er så mange, og i mitt tilfelle er det meg.»

Einar Økland

MÅNE OVER VALESTRAND

I går kom me køyrande med dei første eskene. Innreidde eit provisorisk soverom på loftet og la kleda våre i gamle, flassande kommodar. Like etter, då J hadde sovna i vogna si under tuntreet, stod eg med ei rake i hendene og ein fjollete stråhatt på hovudet. Nyslått gras låg samanfiltra i små haugar rundt meg, tre ørner sirkla høgt over oss, og eg tenkte: Kva er det eigentleg du innbiller deg?

Me skal låne det nedlagde vesle småbruket til svigerfamilien min i eit halvt år.

Me veit ikkje heilt kvifor. Me høyrde om andre som flytta til New York, Buenos Aires, Bangkok i foreldrepermisjonen. Då sonen vår var nyfødd, diskuterte me kor me skulle flytte hen. London? Paris? Før me begge ropte: Valestrand?!

Det har vore ein slags fantasi som har dukka opp frå tid til anna: vende sivilisasjonen ryggen og flytte på landet. Eg på grunn av mine klisjéfylte førestillingar om at det å forlate byen automatisk vil gi «skrivero». Wittgenstein hadde si hytte i Skjolden, C.G. Jung sitt tårn i Bollingen, Montaigne sitt tårn i Perigòrd – og eg mitt gamle gardshus i Valestrand. Sambuaren min fordi dette er barndomsheimen til far hans, som har stått tom i tjue år, og som ingen i slekta er interesserte i å overta. Ikkje me heller, for så vidt, men det er jo verdt å teste ut?

Kvifor ut av Oslo no? Me har budd der i nesten ti år, og i Bergen før det, lik dei fleste andre som har studert og deretter fått sine første jobbar. Noko anna enn byen har eigentleg ikkje vore aktuelt, og no sit me i klisteret med vår hardt tilkjempa leilegheit, kvar vår arbeidsplass i Oslo sentrum, våre gode venner og vårt generelt behagelege liv. Men òg ein halv foreldrepermisjon til rådigheit, for å gjere noko anna, vere nærare besteforeldre, for å sjå korleis me liker oss i eit heilt anna økosystem.

Valestrand ligg heilt nord i kommunen Sveio, heilt sør i Hordaland, og består av Valevåg og Tittelsnes, til stor forvirring for alle involverte: Er Valevåg og Tittelsnes to bygder i tettstaden Valestrand, eller er dei to tettstader i bygda Valestrand? Er Tittelsnes ein del av tettstaden Valevåg, slik det står på Wikipedia, og er Valevåg ein tettstad sør for bygda Valestrand, slik det òg står på Wikipedia?! Det er best å ikkje bry seg. Til saman bur her om lag sju hundre innbyggarar.

Me vel å seie at me bur i Valevåg. Her ligg Valenheimen, sveitservillaen der Fartein Valen budde og komponerte heile sitt vaksne liv. Her kjem ekstremmetallbandet Enslaved frå. Her ligg ein kolerakyrkjegard, eit nedlagt ferjeleie, ein planteskule og ein gard frå 1500-talet med 17 freda bygningar, der den første sykkelen i landet blei laga.

Huset me bur i, er det bestemora til H, sambuaren min, som eig, men ho fyller 96 og har budd på kommunens omsorgssenter dei siste tjue åra. Svigerfar min og bror hans har halde ved like bygningane alle desse åra, men alt har stått tomt. Her har me eit tomt kvitt hus frå 1880-åra, ei raud løe og ein verkstad, og mange mål med innmark og utmark.

Me har ikkje vatn, ikkje bad og ikkje kjøkken, ikkje enno, men me har eit lite utekjøkken med grill og oppvaskkum under kastanjetreet i tunet, ein vasskokar, og våtserviettar til J. Bak huset er det modne bringebær. Ein halt raudstrupe held oss med selskap i tunet. Mobildekninga er elendig. Inne blir vegger, tak, golv ferdige, rom for rom. Svigerfar min og bror hans har stått på dag og natt for å gjere huset leveleg. Kjøkkenet ligg i flatpakka stablar, elektrikar kjem i morgon. Faren til ein kamerat kjem for å gjere røyrleggararbeidet.

Det er midtsommar. H’s pappaperm startar i morgon, og eg skal skrive. Rett over nyttårsaftan er det tilbake til leilegheita i Oslo.

Sørover frå huset vårt går det ein smal landeveg med innmarksbeite på begge sider. Etter hundre meter er du på ein attgrodd sti inni ein liten skog. Du kjem til ei grind. Vegen på andre sida av grinda er mjuk av grøn mose. Du går opp ei skrånande blomstereng og står i eit tun. Her bur Einar og Liv Marit Økland. Her er barndomsheimen hans, før kvit, no kirsebærraud og påbygd i alle retningar. Her er fiskedammen hans, midt i hagen, som blømer i kveldssol. Her er frukttrea, bærbuskane, steintrappene og sitjeplassane. Skifergolvet mellom husa som dei brukte ein sommar på å støype sjølv, fordi Einar ikkje kunne utstå tanken på å ha arbeidsfolk i tunet mens han skulle sitje og skrive. Bak huset er bakkane, irrgrøne og heilt snaue. Vakre, urtidsaktige villsauer går der, som svarte, kvite, brune, grå ulldottar på slanke bein, framfor bjørkeskogen i horisonten.

Når du ringer på, kan du sjå ein skikkelse i eit av vindaugo bykse opp, du høyrer tøflar klakke over golvet eller ned trappa før døra blir riven opp: Hoi! er det vanlegaste helsingsordet. Du går inn i gangen, og Einar Økland tar jakka di. Han er 77 år, slank og normalt høg, ofte kledd i rutete skjorte og genser. Buksefargen er uføreseieleg, dei kan vere oransje, raude, gule, blå. Håret er grått og halvlangt og stroke bakover frå den høge panna. Trass i sine tunge Michael Caine-aktige augnelok liknar han ein rev.

Frå gangen går du gjennom ei skyvedør, men før du kjem inn i stova, støyter du på skrivebordet hans. Det står til venstre inntil veggen mot aust, midt i den travlaste passasjen i huset: Her går ei trapp opp og ei ned, og her må alle som vil inn eller ut av huset, gå forbi. Det vitnar om at han snakkar sant når han drar fram sitt sterkaste kort som forfattar: Han toler forstyrringar veldig godt.

På skrivebordet står ein iMac som med jamne mellomrom utstøyter eit «plonk!». Då ligg det ein ny epost i innboksen. Det kan vere frå Jan Erik Vold, som treng hjelp med å fylle ut skattemeldinga, eller det kan vere diverse nettauksjonar som varslar om at det er blitt lagt ut nye salsobjekt som oppfyller Øklands nøye utvalde søkeord «artig», «artigt» og «artige». («Då får eg opp dei idiotane som ikkje kan gi betre skildringar enn det, dei som ikkje veit kva noko er verdt, men som tenker at ja ja, dette var jo artig», har Einar forklart.)

Forbi skrivebordet er stova. Til venstre i eit lyst karnapp står eit stort, kvitt, ovalt spisebord og hyller fylte med bøker og LP-ar. Oppå hyllene står diverse skulpturar og Einars fyldige oskebegersamling. Lenger inn er salongen: heimesnikra sofabenker og lenestolar som Liv Marit har trekt i Marimekko-stoff, ein gammal Jøtul-omn, stablar med bjørkeved frå eigen skog. Fleire bokhyller, med skulpturar oppå. Kunst, med overvekt av grafiske trykk, dekker veggene.

Eg har kjent han i ti år. I jula 2009 var eg heime hos dei første gongen, for å portrettintervjue han til 70-årsdagen månaden etterpå. Då sat me oppe og drakk favorittbrennevinet hans, slivovitz, til morgonkvisten. Sidan har eg besøkt dei når eg har vore i nærleiken.

No sit eg i Marimekko-stolen og Einar i skinnstolen. Ute i hagen er det heilt stummande svart, utanom nokre sporadiske små flakk frå ei lommelykt. Kvar einaste kveld når det er blitt mørkt, tar Liv Marit, kona hans, med seg ei lykt og noko som liknar ein pistol ut. Så går ho rundt i heile den veldige hagen og skyt alle sniglane ho ser.

Med det same me kan skimte månen på veg opp bak fjellet, begynner Einar å fortelje om den gongen han skulle knuse kneskålene til ein lærar. Læraren hadde halde sonen til Einar opp etter håret i klasserommet, og då Einar fekk vite det, reagerte han spontant ved å plukke med seg ein hammar og ta drosje rett heim til læraren for å ta blodhemn, som han kallar det. På veg i drosjen tenkte han at læraren skulle vere invalid resten av livet og hate både seg sjølv og Einar, mens Einar skulle sitje i fengsel og vite at han hadde gjort det rette.

Me får dessverre aldri vite korleis litteraturhistoria ville sett ut dersom læraren faktisk hadde vore heime denne ettermiddagen ein gong tidleg på åttitalet. Men det var han altså ikkje, og Einar med hammaren måtte dra heim med uforretta sak.

Det er dette som er planen no. Bu på landet, vere nærare sjøen og fjellet, arbeide i hagen, begynne å bruke motorsag – og besøke Einar.