Wanda Marasco

Kompaniet av dikta sjeler

Roman

Frå italiensk ved Kristin Sørsdal

Samlaget

Oslo 2019

© 2017 First published in Italy by Neri Pozza

This edition published in arrangement with Grandi & Associati

www.neripozza.it

Originaltittel: La compagnia delle anime finte

© Det Norske Samlaget 2019

www.samlaget.no

Sitatet er frå Marguerite Yourcenars roman L’oeuvre au noir (1968).

Omslag: Egil Haraldsen & Ellen Lindeberg | EXIL DESIGN

Framsidefoto: Piergiorgio Branzi / Contrasto

Produsert som EPUB av Type-it AS, Trondheim

ISBN 978-82-521-9604-7

Til Elio, diktar og nær venn.

Til poesien med sterke glimt av røynd.

Kven er så dum å døy utan i alle fall å ha tatt turen gjennom sitt eige fengsel først?

Den foreldrelause visste at foreldra hennar, då dei vende villfaringa ryggen, ikkje hadde gjort anna enn å halde fram på den vegen som ikkje fører til himmelen.

Marguerite Yourcenar

Ho heitte Vincenzina Umbriello og hadde tatt med seg det namnet som eit drønn til leilegheita i Unghiato-smauet 53, tredje etasje.

«Drikk, ma’, drikk.»

Dei siste orda sa eg til henne mens eg strevde med å få sugerøyret inn i den slappe munnvika hennar. Men no spionerer eg. Eg spionerer på spora i huda etter alt som har vore. Den vesle flekken med stivna sukker på smekka, etter siste måltidet, tåspissane meisla ut under lakenet så dei liknar ei krum klo, det markerte kragebeinet, kanskje enno varmt, lyset i rommet, som må rekruttere nokre tause partiklar utan stor iver, det paniske samanbrotet i kroppen ho har levd i, framtennene som stikk ut med ein gulaktig topp, hår som er filtra saman i ei perfekt stille, auge fulle av tett duskregn, samanstifta lepper mellom to hudrenner, hendene uverksame, éi rett fram, den andre svakt vridd som i ein feilmanøver.

«Ma’, det er noko eg må seie til deg.»

Det er ikkje eg som snakkar. Det er redsla. Eit skremt pust vekslar mellom kroppen hennar og min.

«Fa’ ampressa, skund deg, e døyr.»

Kanskje har ho ikkje lagt merke til det. Ho har ikkje kjent at ho allereie er død, at ho svarer meg frå ei seng av blad, at røysta hennar renn under golvhellene og kjem opp igjen som eit kvelt stønn langs veggane.

«Ma’ …»

«Eh …»

«Eg er redd.»

«For noko tull. Snakk. Skund deg.»

Ho har ikkje lagt merke til det. Heller ikkje at eg set meg ved vindauget, ein meter frå senga, at eg held fram med å spionere på kroppen hennar, den vide, opne panna, det grå og det blå i auga, og den andre typen kvit, av alabast og krit.

Kroppen hennar har tatt vare på alle smau og gater vi har gått saman, vascio dopo vascio, frå det eine trongbudde hòlet på gatenivå til det neste.

«Ma’, eg byrjar her, nær glasruta …»

Scena er ein gamal haust.

Ei diktande lampe viklar eit band rundt smauet og huset. Tuffsteinatoma har tatt turen frå gangane under byen til brusteinane av lava mens dei vaktar over ein spiral av spøkelse og sporvar. Halvdelen av glasruta er hav. Vatn som har krope saman i ei grav mellom vulkanen og bukta. Ein kan sjå handelsskipa med dei mørke skipssidene, akterenden vend mot horisonten, baugen mot buene på kaia. Den andre delen av glaset er den kvelande trengselen av bygningar og tak. Etter det kjem åsen med dei gamle husa som avsats etter avsats har himmelkuppelen som følgje. Vårt hus er også gamalt, som alle dei andre i nabolaget. Låge murgardar bygde av adel og dokterar mot tyfus, slik at dei kunne kome hit opp og puste inn frisk luft. Eg har alltid følt dette huset som ein imaginær bygning som med stort strev heng over grottene i Miradois-kleiva og Krystallgata. Som alle dei andre husa har det trapper og hagar som heng fast i knoklane mine. Dette er den rette staden om eg vil at mor mi skal lytte, no då ho er død. I ei lindring av eit sår som går frå eitt menneske til eit anna. Heilt fram til senga hennar. Som etter det eg kan minnast, er laga av tuffstein, har spor av gjørme, av forsteina persille, kvitlauk og lauk, av terrakottafrukt som er lagd ned ved føtene hennar. Ei slags støtte på ferda og del av eit slags ideelt kosthald mellom levande og døde.

Ho er på veg ned Hundretrinnstrappa, auga er retta mot bakken. På muren klistrar det seg sniglar, og over hovudet hennar ligg ei rad av låge skyer. Eg er straks tilbake, hald dykk i ro her, sa ho til meg og syskena mine før ho gjekk. Ho er ikkje straks tilbake. Ho må gå ned spiralen av skakke avsatsar og gjennom smaua, vere berrføtt kvinne viss skohælen går sund, passere tønnene utanfor vinkjellaren, stoppe og korse seg ved madonnafigurane, bli med i blikka til esla som drar frukt- og grønsakskjerrene, svinge rundt hjørnet til aude plassar, svinge utanom brødkorger som heng frå balkongane, forme fotsolane etter buktingane i smaua, krins for krins mens ho sirklar seg inn gjennom grøftene i lyska til byen. Ho må klare å motstå freistande rop, lysta til å stele ein rømt hanekylling, ønsket om å snike til seg noko frå fulle handlenett eller svare på eit krenkande tilrop eller eit altfor grovt kompliment. Ho må la vere å kvile på kanten av den tørre fontena eller kike lystent på flortynne underkjolar, ho må gjere seg stridslysten når ho ber om avslag på prisen, stille seg i skuggen under bogegangen når ho vil kvile, kome seg velberga ut av undergangen som forkortar vegen, kjøpe det som trengst, smette forbi ein vulgær gatesongar og ein prosesjon av brennande vokslys i Krystallgata, sette på seg eit steinansikt når ho møter tiggaren som sperrar vegen, seie eg har ingenting eller ikkje seie noko i det heile tatt, men kvese mellom tennene din sveltihel, skaff deg eit arbeid, for så å ta fatt på trappene opp igjen med posane fulle av sardinar, potetar, frukt, lauk og kvitlauk, alt det som trengst i eit næringsrikt kosthald, alt det som får henne til å sjå oppover det som er igjen av bakken før ho er heime, og sende frå seg eit stønn.

Eg går bak henne, og litt etter litt finn eg medkjensla. For meg og for henne. For desse murane, som alltid har flankert åsane, for sprekkane, hagane, skråningane, skrentane, slyngene, dei underjordiske gangane. Mor mi går med løyndomsfulle skritt. Ho veit at under brusteinane ligg den antikke byen. Ein gong såg ho inngangen frå den vesle stova til kontrabandiera Sisina, ho som sel smuglarvarer, og som bur nedst i nummer 133 i Krystallkvartalet. Eg var der også. Sisina opna ei skjult dør bak sengegavlen.

«Sjå, Vincenzí, her går det ei trapp … E blir redd. Berre huseigaren har gått ned saman med dei frå kommunen. Ein dag kjem dei for å grave det fram, seier han. Underjordiske gangar som går heilt opp til Capodimonte … Daudingar, Vincenzí, dauden er der nere …»

Det var eit hòl dekt av tusenårig støv. Sisina hadde plassert gamle vinmugger og feiekostar langs veggen utanfor inngangen. Mor mi såg mektig ut då ho kika ned i mørkeret utan å oppdage verken knoklar eller kviskring frå graver. Ho stod tankefull og sa lågt: «Lukk igjen, donna Sisí, kloakkrottene kjem opp her.»

Men ute i gata, då vi var på veg tilbake, var ho taus og såg i bakken meir enn vanleg, på vakt for allslags glimt innimellom brusteinane.

Eg fantaserte og såg for meg at gluggar, gatedører, brusteinar, bogegangar, balkongar, bancarellar, varer, trengsel, søppel, ungeflokkar, kremmarar, bustadhòl og bygardar, i tillegg til føtene våre, forma eit tak over ein by som låg gøymd under jorda.

Eld. No ser eg mor mi gå nedover til marknaden i ein flamme. Eldkransen kjem frå morgonsola, og mor mi er blitt ein skugge med eit strålande lys omkring seg. Kanskje er det ikkje eingong eit jordisk lys. Det er min måte å sjå henne og følgje henne på, heilt ut til krukkene og fata på den siste bancarellen til gateseljaren.

Eg har vore under byen som barn, då eg gjekk i fjerde klasse. Lærar Nunziata var ein som likte å ta oss med på ekskursjonar. Den gongen var vi i eit hypogeum, eit gravkammer under Krystallgata. Jenter i éi rekke, gutar i ei anna. Annarella, som eg delte pult med, hoppa og spratt bortover som om ho gjekk på ei vanleg gate. Cerasuolo-gutane, avskummet i smauet og på skolen, spytta i bakken og drog opp skjørtet til jentene. Nunziata stod høg og senete framfor oss og spelte dei ulike scenene i den dramatiske historia. Han fekta med armane over hovuda våre for å gjere forteljinga høgstemd og forbryterisk. Ein fortrolla, langstrekt mann med lause klede typiske for lærarar som budde aleine og blei skrullete, og eit bondeansikt som forvandla seg til trollmannens gripne ansikt mens han fortalde. Han hadde kort, tynt hår, snauklipt på den tyske måten. Han avslutta alle timar med eit eventyr som vekte mistanke om at alt han fram til då hadde sagt, var løgn. Då vi nærma oss hòla som han kalla rom, sa han at vi måtte vere forsiktige, og at vi ikkje måtte røre ved noko.

«Kva ska me ta på, lærar, det e’ berre støv.»

«Dette er Historie, Cerasuò. Forstår du? Historie!»

Angiulillo Vetleengel Cerasuolo heldt munn fordi trusselfingeren til læraren krinsa rundt nasen hans, og fordi hans gåve i livet alltid var å vende tilbake til ein dunkel eksistens etter kvar irettesetting. Vetleengel kunne gjere kva som helst utan å bli sett. Nunziata stoppa framfor steinsengene og byrja å forklare. Han sa at vi gjekk elleve–tolv meter under byen, på eit anna jordsmonn, og alt hadde starta med ein flaum. Gjørma hadde runne over bogegangane, ned i brønnane og inn i templa. Ettersom alt var blitt dekt av gjørma og ein dag skulle bli grave fram igjen, hadde det fått ein slags overnaturleg skjebne. Vi var midt inne i denne skjebnen. Ein måtte akseptere han og lytte til han som om jorda opna medvitet sitt.

Folk hadde pakka inn alt som var heilagt, i tøystykke og halm og gøymt det i små holrom. Bulderet hadde kome ovanifrå, som om jorda var i ferd med å styrte saman. Nunziata kalkulerte kjølig og sa at dei hadde hatt litt tid på seg. Nok til å få med seg lekamen til jentungen og frakte henne i opptog til gravplassen. Lavastraumen av gjørmevatn som rann frå toppen av Capodimonte kvar gong det var uvêr, oppførte seg slik han alltid gjorde, med ein og annan pause mellom den eine og den andre skrenten, og kraftigare bulder der han ikkje fann hindringar eller flatt land.

Nunziata var galen. Han fekk oss til å sjå den døde jentungen, eselet som kjende vegen sjølv med lukka auge, jordmassane som drog med seg tre og buskap. Han sa at lavastraumen hadde etterlate seg store skuggar i skråninga, og at han endeleg hadde falle til ro i dalen til dei døde, som no heitte Jomfruplassen. På denne sletta, som var forma som ei sol med smau og gater som ein strålekrans, blei nekropolar og marknader snart dekte, og eit hav av femminielli, såkalla «kyske menn», rømte frå templa. Alt blei dekt av gjørme, og fordi ingen klarte å spa fort nok ut jordmassane som hadde trengt ned i brønnane og alle andre djupe søkk, blei jorda hard i løpet av få dagar. Men sørgjetoget hadde klart å redde jentungen og gåvene. Dei gjekk mot Krystallgata på ein veg som framleis var trygg, der gjørma heldigvis rann langsamt i to avløpskanalar. Eit esel som trekte kjerra, gjekk først. Då eselet, som var dekt med eføy og roser, kom forbi, slo gråtekonene følgje med opptoget. Frå dei kunne ein høyre lidingsvokalane aaaah uuuuh ooooh. Så slo dei hendene mot polstringa med gudebilda, og klagesongen rann som klangen av eit dikt frå dei himmelblå banda heilt ned til stortærne til jentungen. Læraren omsette ein inskripsjon som var gravert i kalklaget i muren. Han gjorde det på sin måte ettersom det var mange bokstavar og han måtte korte dei ned til nokre få ord. Det er ein far. Han åtvarar dei som prøver å stele grava til dotter hans. Cerasuolo-gutane mumla: «Her nere stinkar det piss!» Annarella gjorde auga smale som to sprekkar. Det var signalet når ho hadde noko faenskap i tankane. Med det same Nunziata stilte seg i spissen for rekka igjen, la ho seg på steinsenga slik at senga blei skikkeleg vanhelga, og kviskra til meg det første spørsmålet i denne historia.

«E’ du så modig at du tør legge deg ned?»

Nei, eg var ikkje så modig. Men heime tenkte eg på det heilt til sola gjekk ned.

Ved kvar solnedgang sa mor mi: «No må de bysselalle, det er natt.» Og ho sende oss i seng som kyllingar. Eg strekte meg ut i senga og var nøydd til å tru at det var natt, fordi det var ho som styrte tida og atoma i skaparverket. Ho slo for vindaugslemmane og forsvann. Den natta drøymde eg den hemmelege overgangen der mørkeret og mor mi var eitt.

Eg gjekk under kvelvingane i nekropolen. Nunziata gjekk framfor meg og sa til ein usynleg ungeflokk: «Ikkje sprei dykk, de kan bli stengde inne!» Men det var berre eg som var der. Med eitt forsvann Nunziata inn i ein trong gang. Eg kjende igjen den kornete skuggen hennar straks. Ho var lita, hadde bølgjete hår. Ho gjekk langs muren med handlenetta i hendene.

«Ma’, kva gjer du her nede?»

«Handlar.»

«La oss gå.»

«Nei. E må handle sausetomatar, mandarinar og potetar.»

«Du finn ikkje det her.»

«Jo, e finn det, e finn det.»

Mor mi snudde seg mot eit marknadsbord som var sokke så langt ned og så dekt av støv at det hadde blitt til stein. Oljelampa blafra, og granateple, druer og kvede var lagde fint til rette i skålene.

«Stå her, eg kjem tilbake og hentar deg …»

Der nede såg eg tydeleg den hemmelege overgangen frå livet til døden. Det var Vincenzina Umbriello på leit etter mat og lys.