Jørgen Norheim og Alexander Häusser

Norwegerstraße

Frå Berlin til Stalheim via Nordkapp

Samlaget

Oslo 2019

© Det Norske Samlaget 2019

www.samlaget.no

Omslag: Trine og Kim Design Studio

Produsert som EPUB av Type-it AS, Trondheim

ISBN 978-82-521-9784-6

Forfattarane har fått støtte frå Det faglitterære fond.

Tekstane som er forfatta av Häusser, og andre tyske tekstar, er omsette til norsk av Norheim.

Kart: Line Monrad-Hansen

Forord

Norwegerstraße i Berlin går i ein halvsirkel parallelt med jernbanespora som fordeler bybane, region- og fjerntog i ulike himmelretningar i den nordre delen av byen. Ut frå gata inn mot sentrum i halvsirkelen går Finnländische Straße, Isländische Straße, Malmöer Straße og Dänenstraße. Nærmare sentrum i halvsirkelen finn vi Bjørnsonstraße, Ibsenstraße, Bergener Straße, Nordkapstraße, Aalesunder Straße og Stavangerstraße. Vi er i det nordiske kvartalet i Berlin.

Som ny nordmann i Berlin vart desse gatenamna som ein magnet: Kvifor denne opphopinga av nordiske gatenamn? Kvifor akkurat her, og kvifor akkurat dette namnet? Undringa mogna til ein idé, som saman med den tyske forfattaren Alexander Häusser vart forløyst til ein plan: Vi ville gå alle dei «norske» gatene i Berlin for deretter å oppsøkje staden i Noreg som hadde gitt gata namn.

Sommaren 2017 vart planen realisert. Tre veker i juni reiste vi Noreg på kryss og tvers med bil, tog, buss og båt, frå Stavanger til Nordkapp, frå svenskegrensa til Atlanterhavet. Resultatet har nedfelt seg i boka Norwegerstraße.

Gatenamn er konservert historie, mentalhistoriske spor, visittkort så å seia, som syner tenkjemåte og politisk klima den tid gatene fekk namn. Gatenamna syner korleis ein by ser på seg sjølv og på framande regionar og land, og korleis byen stiller seg til si eiga historie. Sjeldan ser ein denne samanhengen så tydeleg som i Berlin, som innanfor eitt og same hundreår har gjennomlevd keisartida, Weimarrepublikken, nazismens diktatur, dei to tyske statane med eit delt Berlin og ny tysk samling. Denne ekstreme vekslinga har òg sett spor i gatene i Berlin. Namn etter dei største naziforbrytarane er for lengst fjerna, men elles syner gatenamna Berlin si vekslande historie.

Kvifor finn vi såpass mange norske gatenamn i Berlin? Første del av svaret er trivielt, den andre delen er meir innfløkt. Det er ganske normalt at bygater får namn etter tema. I Berlin finst det eit afrikansk kvartal, eit fransk, eit austprøyssisk, eit med komponistnamn, andre har fått namn etter mytar, blomar eller fuglar. Så det er ikkje overraskande at det òg finst eit nordisk kvartal, så nær kontakt som det har vore opp gjennom historia mellom Tyskland og Norden.

Mellom 1903 og 1911 vart det nordiske kvartalet bygd. Området låg den gong langt nord for bykjernen. Bortsett frå grunnen ovanfor kan dét vera ein grunn til dei nordiske namna – at området låg langt mot nord. Men vi er i den vilhelminske epoken. I tiåra rundt hundreårsskiftet såg den tyske eliten mot nord, framfor alt uttrykt gjennom den svermeriske noregsvennen keisar Vilhelm 2. Det kollektive mentale rommet låg ope for namn etter nordiske stader og personar. Fleire av stadene som har gitt gatene namn, låg midt i skipsleia for keisarens årlege seglas.

Men kvifor akkurat den staden i Noreg vart vald ut og ikkje den, er meir innfløkt. Og kven har bestemt?

Namngivinga av gatene i Berlin er ei historie om vekslande sentral og lokal kontroll med gatenamna. Med den nærmast eksplosive veksten byen gjennomlevde med industrialiseringa rundt midten av 1800-talet, må ein sentral kontroll av kvart gatenamn ha vore praktisk umogeleg. I ikkje-demokratiske land er det eit kjent fenomen at funksjonsberarar på ulike nivå prøver å styre slik dei trur makta ønskjer. Det er ikkje urimeleg å tru at somme gatenamn har vorte til for å gle dei der oppe.

Grensene i Berlin har forandra seg gjennom åra. Tidlegare eigne byar og landsbyar er i dag bydelar i Berlin. Det er ein grunn til at vi kan finne eitt og same gatenamn i fleire bydelar.

Som reiseskildringar flest har boka trekk frå fleire sjangrar. La oss kalle det ein hybridsjanger. Den reisande har som oftast (men ikkje alltid) ein grunn til å leggje ut på reise, han gjer seg på førehand opp nokre tankar om stadene han skal til, han møter det nye med det han har av fordommar og kunnskap. Undervegs betraktar han, reflekterer han og tolkar han. Målestokken er som oftast det som er kjent. Er han open, kan han koma til ny innsikt og overvinne eigne fordommar. Ideen vår var å leggje ut på denne reisa med eit tysk og eit norsk blikk og sjå det norske i lys av det tyske og det tyske i lys av det norske.

Ei tre vekers reise med mange stoppestader må planleggjast, men innanfor grensene tida og geografien har sett, har vi følgt assosiasjonsmetoden. Møte med menneske og stader har gitt oss nye idear, som så har opna nye rom. Vi har lagt vekt på at kronologien i reisa skal spegle seg i teksten, og at det folk har sagt oss, skal vera gitt att på rett vis. Replikkvekslinga mellom oss to reisande er reelle, men ettersom vi snakka saman så godt som heile tida, kan vi ikkje lova at replikkane fall akkurat som i teksten.

God tur!

Berlin/Hamburg, våren 2019

Jørgen Norheim og Alexander Häusser

Mars 2017

Å laga planar av ein idé

Ein kald ettermiddag i mars 2017. Men avtale er avtale: Osloer Straße, plattforma til line 9, den med alle flagga.

Ein gong i halvåret treffer Alexander og eg kvarandre i Berlin eller Hamburg, no og då med program, andre gonger er praten program nok. Denne gongen vil vi gå dei nordiske gatene i Berlin. Vi veit det er mange, men kva som ventar oss, veit vi ikkje. Utrusting: Gode sko, bykart og gateleksikon for Berlin.

Osloer Straße – norske fargar på plattforma så langt auget rekk. Flagg på flagg langs heile veggen. Der ein vegvisar opp i Trondheimsvegen – Drontheimer Straße. Ingen tvil om kvar vi er. Oppe i dagen prøver vi å orientere oss. Osloer Straße er ei brei, firefelts gate med trikkeline i midten – ein av aksane. Rett bortanfor Drontheimer Straße, Tromsöer Straße. Rundt hjørnet har svenskane fått sitt, Schwedenstraße.

Det er kaldt og utriveleg. Vinter når det eigentleg skulle vera vår. Sur vind driv skyene vekk. Alexander saumfer med sikkert blikk husfasadane nedover gata der vi står. «Alter Schwede!» seier han og lyser opp. Ikkje nei i min munn. Same kvar, berre varmt. Vi går inn i kneipa «Alter Schwede» og finn oss eit bord framfor kaminen. Kneipa steller i stand til bryllaup seinare på kvelden, seier verten. Men ein halvtime kan vi sitja. Meir eller mindre pynta bryllaupsgjester og brudefolk svinsar omkring. Vi brettar ut kartet for å orientere oss og førebu neste gatebesøk. Kaminen vermer, fingrane tinar nok til å bla i register og peike ut nye norske gater. Her trengst grundig, tysk planlegging. Kan ikkje gå på måfå. Mørkt blir det òg snart.

Det er behageleg å reise på kartet. Vi kryssar med peikefingeren Stockholmer Straße, Travemünde Straße og følgjer Osloer Straße til ho går over i Bornholmer Straße og kryssar det som ein gong var grensa mellom aust og vest. Vi er i den gamle arbeidarbydelen Wedding. Der Bornholmer Straße kryssar jernbanespora, kjem vi over i Prenzlauer Berg.

Verten på «Alter Schwede» avbryt vår imaginære vandring, vi må ut, bryllaupsgjestene er på veg inn. Vi takkar for oss og tek føtene fatt. Det er på tide også for å nytte den siste timen med dagslys.

Så går vi den same ruta vi nettopp vandra på kartet: Bornholmer Straße over jernbanebrua Bösebrücke til vi umerkeleg er ute av Wedding og over i Prenzlauer Berg. Men var det ikkje her …? Snart tretti år etter må ein spørja seg om det verkeleg var her, midt i normaliteten, at muren gjekk, den som delte Europa, Tyskland og Berlin i to uforsonlege blokkar. Her på brua stod grenseovergangen Bornholmer Straße, som ved ei lykkeleg historias misforståing vart opna ein novemberkveld i 1989. Meisteren bak misforståinga var sentralkomitémedlem Günter Schabowski, som på ein pressekonferanse skulle gjera greie for DDR sine nye retningsliner for utreise. I forvirringa svara han ja på spørsmålet om dei nye reglane galdt «ab sofort» – frå no – og muren rivna. Plassen rett over brua ber i dag namnet 9. november-plassen.

Under brua startar Norweger Straße. Vi går trappene ned frå brua til vi er der. Gata går i ein halvboge parallelt med jernbanespora. Frå den sida som vender bort frå jernbanespora, tek Finnländische Straße, Isländische Straße, Malmöer Straße og Dänenstraße av. Vi er i Norden. På kartet merka vi oss at det på den andre sida av Bornholmer Straße skal liggje fleire kvartal med norske gatenamn. Vi må dit. Og der ligg dei på rad og rekkje: Bjørnsonstraße, Bergener Straße, Nordkapstraße, Aalesunder Straße. Og alle endar dei i Ibsenstraße. Vi fotograferer oss gjennom gatene, går, sjekkar kartet og går vidare. Men kva er det vi ser? Stalheimer Straße og Gudvanger Straße. Stalheim og Gudvangen midt i Berlin!

Kvifor denne opphopinga av nordiske gatenamn? Og kvifor akkurat dét norske namnet? Kvifor Stalheim og ikkje Hønefoss eller Hamar? Kva har gått føre seg før gatene har fått namn? Kva med Noreg kan ha inspirert namngivarane?

«Vi må til arkiva, biblioteka, til byforvaltinga», seier eg.

«Kvifor ikkje dra til Noreg, til stadene gatene er oppkalla etter?»

«Og så skriv vi om det. Kanskje nokon vil trykkje det? Vi er jo forfattarar.»

Ideane ein sein marskveld tek av og nærmar seg skydekket over Berlin. I løpet av kvelden blir ideane til planar som kanskje lèt seg gjennomføre. Eg har førarkort og Skoda, pluss telt og primus. Alexander kjører ikkje, men har smartfon og kan såleis ta bilete. Alt ligg til rette for ei illustrert reiseskildring.

«Og reiseruta?»

«Reisa må ende på Stalheim hotell. Tysk romantikk i fortetta form.»

«Då må vi starte i Stalheimer Straße.»

Til Stalheim!

PS

Kort etter planleggingsmøtet på Alter Schwede vart Noreg kåra til verdas lykkelegaste land. Såleis blir reisa vår ikkje berre ei reise frå Tyskland til utvalde stader i Noreg, men ei reise frå nr. 16 på lykkeskalaen til nr. 1 – til Noreg, verdas lykkelegaste land.

*

Som etter ein lystig kveld, du vaknar morgonen etter og spør deg kva som var så moro kvelden før. Etter euforien på «Alter Schwede» sit vi dagen etter i leilegheita i Wilmersdorf. På kjøkkenbordet bykart over Berlin. På kjøkkenbenken gateleksikon. Som feltherrar står vi bøygde over kjøkkenbordet.

«Det er mange gater, Alexander.»

«Det må vera mange. Vi dreg ikkje til Noreg berre for ei gate eller to.»

«Og somme langt mot nord.»

«Jo lenger nord, di betre. Så får vi kanskje sjå midnattssola.»

«Tromsöer Straße og Nordkappstraße … Det er langt.»

«Eg blir med!»

Ja, det er mange gater. Dei fleste ligg i bydelen Pankow i tidlegare Aust-Berlin, men òg i Mitte, Treptow, Lichtenberg, Reinickendorf, Steglitz, Neukölln og Charlottenburg. Kort sagt, spreidde overalt, men med eit tyngdepunkt i Prenzlauer Berg i bydelen Pankow. Etter litt systematisk tenking ser vi at namna fell i tre kategoriar: etter stader, personar og mytar. Etter byar, stader og landområde som Oslo, Bergen, Stavanger, Trondheim, Ålesund, Tromsø, Stalheim, Gudvangen, Hardanger og Nordkapp. Etter norske heltar som Ibsen, Bjørnson, Nansen og Grieg, pluss mellomalderkongen Håkon 4. Magnusson. Og for ikkje å gløyme Fridtjov den frøkne, i grenseland mellom person og myte. Elles eit knippe gater oppkalla etter nordiske mytar, som Wikingerufer, Normannenstraße, Nordlichtstraße, Niflheimweg, Jötunsteig, Osasteig, Nornenweg, Runezeile, Ullerplatz, Sleipnirplatz, Heimdallstraße, Idunastraße, Asgardstraße, Frostraße. Det er nok å ta av.

Når fekk gatene namn? Dei fleste fekk namn under keisar Vilhelm 2., over ein tiårsperiode rundt hundreårsskiftet, nokre under Weimarrepublikken, og ei handfull frå nazitida. Til dømes fekk Tromsöer Straße namn for å hylle Wehrmachts vellykka felttog i april–mai 1940. Frå nazitida stammar òg dei fleste gatene oppkalla etter nordiske mytar.

«Det er ein del praktiske ting vi må ta stilling til, Alexander.»

«Du er norsk og kjenner geografien og historia. Eg har full tillit til deg.»

«Vi er i ferd med å ta på oss ei stor logistisk oppgåve, Häusser. Med stadnamna er det greitt. Osloer Straße fører oss til Oslo, Nordkappstraße til Nordkapp og Stahlheimer Straße til Stalheim. Men kva med personnamna? Kvar fører Ibsen oss? Til Skien, Grimstad, Christiania, Bergen, København, til tyske og italienske byar?»

«Gjerne italienske byar …»

«Kvar fører Bjørnson oss? Til Kvikne, Aulestad, Paris? Eller Nansen, mannen som var overalt, til Lysaker, Sibir, Nordpolen?»

«Her er du rette mann, Norheim. Du kan det med logistikk.»

«Og i kva for rekkjefølgje? Stadene ligg jo ikkje akkurat som perler på ei snor langs E6.»

«Som sagt, full tillit.»

Tilliten tyngjer, det er mykje praktisk som må ordnast. Korleis skal vi overnatte? Hotell vil ruinere oss, telt kan gå for ei natt eller to. Så vil vi jo òg treffe levande menneske på turen, folk som kan føre oss på innsida av Noreg. Hotellfolk og campingplasseigarar kan vera greie nok, men konteksten innbyr ikkje til djupare samtalar. Men folk har vandra og reist før oss, kvifor ikkje gjera som dei, å ta inn hos kjende der det er mogeleg? Det gjorde Ivar Aasen då han kom til Kristiania i juli 1845, slik han skildrar det i Reise-erindringer og Reise-indberetninger 1842–1847:

Mit første Foretagende var at opsøge en god Ven fra Yttresogn, hvilket ogsaa efter meget Omsvæv endelig lykkedes mig. Ved hans Veiledning fik jeg de følgende Dage besee Kongsgaarden, Fæstningen, Tøien Have med mer, ligesom vi ogsaa besøkte Kirken og det katholske Kapel. Da Stortinget holdes paa denne Tid, havde jeg ogsaa den Fornøielse næsten hver Dag for en Stund at høre paa Tingets Forhandlinger. [1]

La oss kalle det Ivar Aasens metode.

Vi gjer eit slags vedtak om at turen skal ende på Stalheim hotell inst inne i Nærøydalen, for nærmare kjem vi ikkje den tyske lengselen etter Noreg. Samstundes kjem vi sjeldan så tett innpå dei norske nasjonsbyggjarane som på Stalheim. I.C. Dahls «Utsikt fra Stalheim» er eit symbolmetta uttrykk for draumen om Noreg. Men kvar skal vi byrje? I nord, for så å ta oss sørover? Eller i Oslo og så køyre i sikksakk gjennom Noreg?

«Sjølv utan mytenamna endar vi opp med ti eintydige stadnamn og sju personnamn. Og nokre mytenamn vil vera med oss om vi vil eller ikkje, slik som Norweger Straße, Normannenstraße og Wikingerufer. Det blir minimum sytten stader, Alexander! Kor lenge kan du vera borte frå søner og kone i Hamburg?»

«Det ordnar seg nok.»

«Kva vil det seia omrekna i tid?»

«Kor lang tid treng vi?»

«Minimum tre veker. Reisa må skje etter at snøen har gått i Nord-Noreg, og før sommarferien med alle tyske bubilar gjer det uframkommeleg på smale norske vegar. Dessutan, i juli er Noreg stengt, då har alle ferie, og du får ingen nordmann i tale. Då sit vi att med dei tre siste vekene i juni.»

«Avtale.»

Gatenamn er meir enn namn, dei er konservert historie. Det første som skjer etter eit regimeskifte, er at gatene får nye namn. Berlin har opplevd mange regimeskifte, og kvart regime har sett spor etter seg i gatene. Det finst ingen Adolf Hitler Platz lenger, her har tyskarane gjort grundig reint. Namna etter dei største naziforbrytarane er for lengst fjerna. Men den erkekonservative Paul von Hindenburg, generalen frå første verdskrigen og presidenten som opna døra for Hitler, har fått behalde Hindenburgdamm i Steglitz. Truleg fordi han var president i den demokratiske Weimarrepublikken. Gatene vi skal finne att i Noreg, har ikkje dette sprengstoffet i seg – kanskje med unntak av Tromsöer Straße, som fekk namn i desember 1940 for å markere Wehrmacht si vellykka erobring av Noreg. Elles utstrålar gatenamna tysk, romantisk lengsel etter Norwegen. Mange ligg i skipsleia for keisar Vilhelm 2. sine årlege seglturar med MS «Hohenzollern». Det er ingen dristig hypotese å hevde at det er ein raud, romantisk tråd frå «Hohenzollern» til hurtigruta. Keisaren, «den første moderne turisten», har peila ut skipsleia for dei tallause tyske turistane som kvart år tek hurtigruta.

Tysk blir eg aldri, men etter nokre tiårs kontakt med det tyske, dei siste femten åra med Berlin-adresse, har eg kanskje kome så langt at eg kan veksle posisjon og sjå Noreg med tyske auge – i alle fall med eitt. Og kva ser eg? Noreg som kulisse, som projeksjonsflate for eigne draumar og fordommar. Draumar og fordommar sprungne ut av tysk historie; den tyske draumen om det autentiske, reine Norden – godt hjelpt av norsk turistnæring med hurtigruta som hovudaktør, som sel Noreg som naturkulisse.

Kanskje er det difor eg har tent på denne turen: Å vera i skjeringspunktet mellom det tyske og det norske. Å vera i grenseland. Kanskje er rolla mi å vera grenselos? Å lose lesarar på begge sider av grensa over i det ukjende; å få min tyske lesar til å sjå levande menneske, til å nyansere klisjeane sette fram av «noregsvener» frå keisar Vilhelm til illusjonsmaskina hurtigruta. Men i lys av det tyske blir spørsmålet òg for meg påtrengande: Kjenner eg Noreg og nordmennene? Då John Steinbeck la ut på si store ferd gjennom USA, nedfelt i boka frå 1962, Travels With Charley [hunden hans] in Search of America, var drivkrafta ei uro som sa han at han ikkje kjende landet han meinte å kjenne så godt. Kjenner eg «mitt» land? Kanskje treng eg òg ei lærdomsreise i jakt på homo norvegicus, borgaren i verdas lykkelegaste land.