Kristin Fridtun på Samlaget

Norsk etymologisk oppkok. 2012

Nynorsk for dumskallar. 2013

Kjønn og ukjønn. Ordhistoriske essay. 2015

Homoflokar. Norsk røyndom. 2018

Kristin Fridtun

SPRÅKET ER EI BUKSE

Om biletbruken i norsk språkdebatt

Samlaget

Oslo 2019

© Det Norske Samlaget 2019

www.samlaget.no

Omslag: Johanne Hjorthol

Produsert som EPUB av Type-it AS, Trondheim

ISBN 978-82-521-9790-7

Forfattaren har motteke støtte frå Fritt Ord og Det faglitterære fond.

FØREORD

Korleis tenkjer meiningsmotstandarane mine? Det er det skumlaste spørsmålet ein debattant kan stilla seg. Ikkje fordi spørsmålet er vanskeleg å svara på, men fordi spørsmålsstillaren kan få varige mein. Når me i fullt alvor prøver å forstå tankeverda til motdebattantane våre, opnar me oss for framande forståingsmåtar. Me flytter oss til ein annan utkikspost enn den me til vanleg ser verda frå, og utsynet me får då, kan slå oss ut. Kanskje viser det seg at motstandarane våre har vel så god grunn til å meina det dei meiner, som me har grunn til å meina det me meiner. Kanskje me til og med byrjar tvila på vårt eige standpunkt.

Å tvila, vakla og endra standpunkt treng ikkje vera dramatisk, men å oppdaga at det me trudde var sjølvsagt, ikkje er sjølvsagt i det heile – det kan vera svimlande.

Arbeidet med denne boka har vore ein slik svimlande affære. På eit tidspunkt fekk eg kjensla av at språket forsvann framfor augo mine. Eg var i stand til å snakka og skriva som før, men det indre biletet mitt av språket, tankane om kva slags form og eigenskapar språket har, løyste seg opp og blanda seg med tankane og bileta eg fann hjå andre språkdebattantar. Eg gjekk mestsom ut or mitt eige språksyn og inn i språksynet til nokon andre, og då eg kom attende til mitt eige syn, var det ikkje like klårt og fast som før. Til dømes pla eg tenkja at bokmålet var eit slags lappeteppe, samansett av ordstoff herifrå og derifrå, medan landsmålet til Ivar Aasen var ei heil og einskapleg drakt. Så las eg ei bok av Knud Knudsen – «bokmålets far» – og vart i stuss: Han argumenterer overtydande for at jamvel landsmålet er eit lappeteppe.

Kanskje alle språk er samansette av lappar? Men kvifor snakkar me om drakter og lappeteppe når me diskuterer språk? Kan me ikkje tala beint fram om språket slik det er?

Sanninga er at me er nøydde til å bruka bilete – eller meir presist: metaforar – når me drøfter språk. Biletbruk er så å seia føresetnaden for all språkdebatt. Det kjem av at språket i stor grad er eit immaterielt fenomen: Det har ikkje ei tydeleg, handfast form som me kan sjå og røra ved direkte. Difor lyt me gå ein omveg når me skal tenkja på og tala om språk. Me lyt førestilla oss at språket er ei konkret sak med ein definert struktur, og det er til dømes heilt vanleg å oppfatta språket som ein levande organisme, eit byggverk, ein naturressurs eller eit kledeplagg – jamfør ord som språkdrakt.

Det forvitnelege er at me språkbrukarar førestiller oss språket ulikt. Me tenkjer på språket gjennom ulike bilete eller tolkar det same biletet ulikt. Nokre meiner at nynorsken står fast og støtt, andre oppfattar nynorsken som ei vaklevoren greie som kan detta frå kvarandre når som helst. I båe tilfelle vert språket forstått som ein fysisk konstruksjon, men sidan me språkbrukarar oppfattar konstruksjonen ulikt, har me vidt ulike meiningar om kva slags tilstand språket er i, og kva slags stell det treng. Forståinga vår av språket kan dessutan skifta med tid og stad. Nokre førestillingar er rådande i visse periodar og miljø, så vert dei avløyste av andre førestillingar.

Just det er hovudtemaet i denne boka: Korleis har norske språkdebattantar førestilt seg språket? Og er det nokon samanheng mellom språksynet deira og haldningane dei har til språkpolitikk og språkaktivisme?

Eg prøver å svara på desse spørsmåla gjennom å drøfta eit utval språkmetaforar (t.d. SPRÅKET ER EIN ORGANISME) hjå eit utval norske språkdebattantar frå dei siste to hundre åra. Eg byggjer hovudsakleg på skriftlege kjelder, med døme frå både redigerte og uredigerte medium. Spennet mellom debattantane er stort: Her finst alt frå nobelprisvinnande forfattarar til anonyme kommentarfeltskribentar.

Ei stund såg eg føre meg at eg skulle gå kronologisk gjennom heile perioden og fylgja metaforane frå tiår til tiår. Eg skjøna snøgt at det var å gapa over for mykje. Difor har eg valt å samla meg om to tidbolkar eg sjølv er interessert i, og som mestsom ligg i kvar sin ende av den lange, norske språkdebatten: dei hendingsrike åra frå om lag 1850 til 1910 og vår eiga samtid (ca. 2010–).

Den løysinga har både gode og leie sider. Ei av ulempene er at framstillinga får store hòl, til dømes er dialektreisinga og den feministiske språkaktivismen i 1970-åra dårleg dekte. Direkte samanlikningar mellom dei to periodane kan det heller ikkje verta tale om, sidan både språksamfunnet og kjeldegrunnlaget har endra seg mykje på dei åra som ligg imellom. (Dei hadde ikkje kommentarfelt i 1850-åra!) Det er elles ei kjend sak at hendingar som ligg eit stykke tilbake i tid, tykkjest lettare å få oversyn over enn det som hender her og no. Eg har vore merksam på dette problemet, men det kan nok henda at framstillinga mi av samtidsdebatten er noko meir springande enn dei historiske bolkane.

Å avgrensa stoffet på denne måten har likevel sine føremoner. Eg kan til dømes velja meg ut nokre debattantar og ta meg tid til å granska språksynet deira frå ulike vinklar. Peter Andreas Munch (1810–1863), Ivar Aasen (1813–1896) og Knud Knudsen (1812–1895) var alle med på å leggja grunnen for den moderne norske språkdebatten. Alt tyder på at desse tre karane oppfatta språket ulikt, men kva gjekk skilnadene ut på? Og finst det folk i dag som argumenterer ut frå same språksyn som dei? På same måte kan eg velja meg ut særskilde debattar og sjå kva slags metaforar partane brukar til å målbera synet sitt. Eg har mellom anna sett nærare på det lange ordskiftet om bokmålsrettskrivinga som gjekk føre seg i Klassekampen og Aftenposten våren 2017.

I stutte drag kan me seia at eg granskar norsk språkdebatt i breidda snarare enn i lengderetninga. Eg prøver å syna fram mangfaldet av førestillingar i dei to åtskilde periodane, medan strekket som ligg imellom dei, vert fare over med harelabb. Drøftingane mine er såleis ikkje uttømmande, men dei provar i alle fall at me språkbrukarar har mange og til dels motstridande idear om kva språket er og gjer.

Kven av oss som har rett, er ikkje så interessant i denne samanhengen. Det er meir gjevande å spørja: Kven oppfattar kva som rett? Kva slags samsvar og mishøve er det mellom dei ulike førestillingane? Og det mest urovekkjande spørsmålet av alle: Er det mogleg for oss å skilja mellom det me førestiller oss at språket er, og det språket «faktisk» er?

Interfoto / Alamy Stock Photo.

Mektige metaforar

«Du vil nok ikke finne metaforer

i bøkene våre, for dem har vi luket ut.»