Gunnar Myklebust

Havørna

Vår største rovfugl

Samlaget

Oslo 2020

© Det Norske Samlaget 2020

www.samlaget.no

Omslagsfoto: Roger Engvik

Omslag: Egil Haraldsen & Ellen Lindeberg | EXIL DESIGN

Epubproduksjon: Type-it AS, Trondheim

ISBN 978-82-521-9909-3

Alle foto: © Roger Engvik

Nokre ord først

Den norske havørna er ei suksesshistorie.

Bestanden av vår største rovfugl er i dag større enn på fleire hundre år. Kystfolket er stolt av å ha eit slikt spektakulært innslag i nærområdet. I tider da negative miljørapportar og skremmande klimaprognosar dominerer, er forteljinga om at havørna rettmessig er tilbake i norsk natur, eineståande.

Slik var det ikkje i 1950- og 1960-åra da eg voks opp på sunnmørskysten, som per definisjon skulle vere det ideelle havørnlandskapet med fjell og sjø og øyar og overflod av ørnemat i havet. Den vidgjetne ørna såg eg aldri. Ho eksisterte berre i sjeldne vitnemål frå nokon som hadde snakka med nokon som hadde sett noko. Og strengt tatt var ho heller ikkje sakna. Folk ville ikkje ha ørna rundt husnova. Ørna varsla ikkje mykje godt. Alle hadde høyrt om den vesle jenta som visstnok var tatt av havørn på Leka. Ørna var i stand til det meste.

Men i barnesinnet trigga den veldige fuglen både spenning og frykt. Det eg ikkje såg, kunne eg fantasere om. Og da vart havørna både stor og farleg, klok og vakker. Slik plasserte draumane mine seg i ein eldgammal tradisjon, der menneska gjennom alle tider har heidra og frykta ørner.

Dei seinare hundreåra har synet på ørna som rovfugl overskygga tidlegare respekt og beundring. Saman med ulike andre rovdyr blei ho på 1800-talet mål for ein hemningslaus utryddingskampanje. Berre i Noreg skal det på vel hundre år fram til fredinga i 1968 ha blitt drepe 114 000 ørner, dei aller fleste havørner.

Det skjedde etter pålegg frå Stortinget, gjennom ei jaktlov som hadde som mål å fjerne alt rovvilt i Noreg.

La det stå fast: Ørner er rovfuglar, og som rovfuglar skil dei ikkje mellom tamt eller vilt bytte, hare eller hund. Er det to–tre kilo som rører seg der nede på bakken, slår instinktet inn. Om det er smådyr frå skogen eller kjæledeggen til nokon, betyr ingenting for jegeren i lufta. Det kan vere vanskeleg for ein hundeeigar å godta, forståeleg nok. På godt og vondt skaper ørna sterke kjensler hos folk. Mektige næringsinteresser vil framleis «ta ut» rovfuglen før han gjer skade på bufe. Og nokre blant oss lar seg ikkje stanse av lovverket. Avisene fortel: Havørn skoten med blyhagl i Salten. Kongeørn død i fotsaks i Bardu. Kongeørn skoten med hagl på Nordmøre.

I februar 2019 vekte det raseri i Danmark da ei havørnhoe i den vesle danske bestanden blei funnen drepen, full av hagl. Ørna var den eine i eit eldre par som var blitt rikskjendisar etter at 200 000 danskar hadde følgt livet i reiret deira på Lolland via eit nettkamera. Men sørgetida til hannen på Lolland var kort og tilpassinga stor. Det gjekk berre eit par dagar før han hadde fått nytt dameselskap, ei ung, kjønnsmoden hoe hadde tatt plassen til den døde og straks gått i gang med å klargjere reiret for hekking saman med enkemannen.

Slik er også havørnkulturen.

Den norske bestanden var på eit historisk lågmål da det blei vedtatt å frede havørn og kongeørn i 1968. Det var eit lykkeleg vedtak, som har inspirert denne boka. Her vil eg sjå på både den store havørnjakta gjennom historia og innsatsen for å gjenreise arten. Eg vil også prøve å gi eit bilde av den historiske ørna, slik ho har vore brukt som symbol på makt og velde, dyrka som bindeleddet mellom menneska og gudeverda og tolka som varsel om godt og vondt. Som hjelpemann har eg fått med meg Noregs fremste ørneekspert, Alv Ottar Folkestad, som skal ta oss med inn i havørnriket for å sjå på levemåten til den største rovfuglen vår og familielivet i ørnereiret.

Saman med han vil eg også gjere meg nokre tankar om vegvala vi menneska har tatt og tar i møte med naturen. Havørn og menneske er berre to av mange millionar artar på kloden, kvar og ein med den same universelle retten til liv. Så skal det òg leggast til at ørnene var her lenge før vi menneska fanst. I Egypt meiner dei å ha funne ørnefossil som er rundt 33 millionar år gamle.

I boka Ørn (1978) skriv ornitologen og naturvernaren Magnar Norderhaug at vi har eit internasjonalt ansvar for å verne om desse rovfuglane. Han legg til: «Opplevelsen av flyvende ørner over skjærgård, fjell og vidder er dessuten et sunnhetstegn for vår norske natur. Et tegn på at vi ennå har rikdommer og kvaliteter i våre omgivelser som resten av Europa er i ferd med å miste.»

Derfor skal vi glede oss over havørna. Takka vere fredinga og den entusiastiske innsatsen til både frivillige og profesjonelle i det ornitologiske miljøet forvaltar Noreg i dag den største bestanden av havørn og ein av dei største bestandane av kongeørn i Europa.

Ørnemannen

– Haure du?

Alv Ottar Folkestad avbryt seg sjølv midt i ei utlegging om bruken av nettkamera ved ørnereir, ser smilande, nesten lykkeleg på meg og får berre eit spørjande blikk tilbake. Eg lurer på om det er hunden Balder inne på kjøkkenet som er utolmodig, eller kanskje ein av villsauene på garden som står ute på trammen og har ringt på og vil inn. Eg er utstyrt med normalt dårleg urban høyrsel, fleire nivå under den ørneeksperten på 79 er velsigna med. Der i stova på Eiksund sit eg med kaffikoppen i eine handa og ein rykande fersk rømmevaffel i den andre og er ikkje budd på slike bråe kast. Kanskje Senterpartiet har rett i at bylivet er øydeleggande.

– Nææi …? svarer eg usikker.

– Ørn! Ka-ka-ka-ka-ka …

Det er vel slik ein kjennarhjerne er innstilt, finstemt og trena gjennom meir enn eit halvt hundre år, så spissa at kallelyden til ei havørn blir registrert tvert gjennom fleire lag vindauge og midt i ei konsentrert utgreiing om balansen mellom behovet for å samle kunnskap om ørn på reir og risikoen for å forstyrre naturens gang.

Ingen nordmann har levd nærare havørna enn Alv Ottar Folkestad. Og finare stad å dyrke faget og hobbyen sin enn her på sørspissen av Hareidlandet kunne rovfugleksperten knapt ha funne. I småskogen ned mot sjøen har han bruket sitt med eit vemodig vakkert utsyn til øylandskapet, fjella og fjordarmane på Søre Sunnmøre.

Her held dei gjensidig auge med kvarandre, rovfuglane og han. Korleis kan det elles forklarast at det kjem ei ørn og legg seg i glideflukt 20–30 meter over biltaket og viser meg veg gjennom dei krunglete svingane ned til neset der ørnemannen held til, og forsvinn like brått bak tretoppane når eg er framme?

Her er Alv Ottar bonde med ein fin flokk heilårs utegåande villsauer rundt huset og ornitolog med nærkontakt til mange eksemplar av fuglearten han har gjort til sitt spesiale.

Fuglar har han alltid vore interessert i. Da han var tre år gammal, snikra faren ei rugekasse som Alv Ottar kunne ha tilsyn med. I eige hovud var det han sjølv som bygde denne rugekassa, og han fekk berre hjelp av faren til å henge henne opp.

Rugekassa var porten til ei stor og uutforska verd. Treåringen såg ein svart og kvit flugesnappar flytte inn og kunne følge eventyret som utfoldar seg i eit lite reir når våren kjem og naturen sprenger alle grenser. Det første barndomsminnet. Starten på eit liv med fuglar.

Familien budde i sunnmørsbygda Sjøholt, der Alv Ottar blei fødd i krigsåret 1941. Faren Alfred kom frå eit lite småbruk på kysten, eit slikt som stort sett hadde ei ku og tre–fire sauer. Han ville bli bonde og tok landbruksutdanning på Gjermundnes i Romsdal. Etter nokre år som forpaktar på Sjøholt-garden Lande kjøpte faren bruk i Folkestadbygda, og familien flytta dit slektsnamnet kom frå. Da var Alv Ottar seks.

At faren var dyrekjær og naturinteressert, fekk mykje å seie for vegvalet til Alv Ottar. Han hadde det òg frå bestemødrene. Dei var frå så ulike stader som Høydalen langt inne i Voldsfjorden og Utvær i havgapet utanfor Sogn, men hadde den same entusiasmen for flora og fauna.

Så det låg i gena til guten. Kanskje var det hønene som styrte han mot fuglane. På kvar liten vestlandsgard var det gjerne ein hønseflokk, og der kom det tidvis både eitt og to kyllingkull i året. Vesleguten kunne følge med når hønene vart lagde i kasser med lokk eller netting for å ruge. Her kom han enda tettare inn på livets krinsløp enn i den lukka rugekassa til flugesnapparen. Når det var klekketid, var faren ute og sjekka i hønsegarden tidleg på morgonen. Straks kyllingane var tørre, tok han dei i sixpencen og gjekk inn for å vise dei til familien. Slike glade bilde festa seg i Alv Ottar. Som eit anna han fortel om frå tida på Sjøholt:

– Det var ein skadd fiskemåse. Han hadde eit ope sår så han blødde, og han fór og sprang rundt i tunet. Eg kom aldri elles nær måsar, dei flaug jo straks ein nærma seg, hundre meter unna. Men dette var første gong eg såg ein måse på to meters hald. Det gjorde eit veldig inntrykk å ha dette levande vesenet rett framfor meg. Eg såg detaljane i struktur og farge på denne fiskemåsen, til og med dei raude augeringane.

Gardane var kanskje små, men dyrelivet var mangfaldig. Alv Ottar voks opp med alle slags dyr rundt seg, men lidenskapen var frå første dag fugl. Måsane. Endene. Småfuglane. Og ein sjeldan gong ei ørn som krinsa stor og mørk høgt der oppe på himmelen over Folkestadbygda.

Han kan tid- og stadfeste det første møtet sitt med havørn. Alv Ottar var 15 og medlem av den lokale fugleklubben Rallus – dette var før Norsk Ornitologisk Forening var stifta. Ei død ørn var funnen på Nordfjordeid, skoten. Funnet var ein liten sensasjon i miljøet, såpass uvanleg at klubbmedlemmar reiste eins ærend frå Volda-traktene for å studere eksemplaret. Klubben var oppkalla etter den noko sjeldne arten vassrikse (Rallus aquaticus), og den ivrige klubbleiaren Per Steinar Myklebust var ein inspirerande formidlar. Her fekk unge Folkestad utløp for den store fugleinteressa. Som medlem av klubben kom Alv Ottar til fugleøya Runde og fekk der eit par år seinare sjå havørn nr. 2, i full aksjon da ho tok krykkje i fuglefjellet. Ved det enorme matfatet på Runde hadde nokre eksemplar av den sjeldsynte rovfuglen slått seg til på naboøya Skorpa, med hyppige ekspedisjonar inn i fuglekoloniane.

Runde var eit eldorado for den fugleinteresserte, og i desse første vaksenåra dreidde alt seg om sjøfugl for Alv Ottar. Men så kom havørn nr. 3. Alv Ottar gjekk på lærarskulen og var på båttur med ein kamerat i øygarden utanfor Voldsfjorden da ei svær ørn plutseleg letta rett framfor dei, spela ut heile vengeprakta og med umåteleg styrke steig opp mot himmelen og la seg på luftstraumane. Det var eit så overveldande syn at det blei avgjerande for heile livet hans. I fleire år etterpå leita han etter den same fuglen. Han fann reiret nord i Vartdalsfjorden nesten ti år seinare.

Havørna vart livsgjerninga til Alv Ottar Folkestad.

I dag sit han i eiga stove like ved den same fjorden og kan peike imot levande reirplassar i nær sagt alle retningar. Han har vore naturvernkonsulent i Møre og Romsdal og leiar for Norsk Ornitologisk Forening. Han har ringmerkt eit tusental havørnungar og følgt dei gjennom kjærleiksliv og dødelege kampar om territorium. Godt inn i det andre kallar pensjonstilværet, gler han seg framleis kvar vår til å kome seg ut i naturen og kikre på ørnelivet, følge med på hekkinga, klatre i tre og feste ringar på nyfødde havørnungar.

Han er folkeopplysar, og denne boka kunne ikkje blitt til utan han.

Den mystiske Eddie

Ørn er ei samlenemning for store rovfuglar i ulike slekter og familiar, i alt vel 70 ulike artar. Av desse hekkar to i Noreg: havørn og kongeørn. Fiskeørna, som vi har ein del av i innlandsvassdraga, er ein haukefugl som feilaktig har fått ørnenamn.

For oss amatørar kan det vere vanskeleg å skilje mellom kongeørn og havørn, i alle fall på avstand. Begge har stort vengespenn. Men det er havørna som er størst, og som hos rovfuglar flest er hoene aller størst. Dei kan vege 25 prosent meir enn hannane, opp mot åtte kilo, og ha vengespenn på over to og ein halv meter. Variasjonane innanfor kvar art er stor, og vekta skifter både med årstidene og alderen. På Grønland finn vi i nyare tid stammen med dei største havørnene: Ein fugl der var nyleg målt med eit vengespenn på nesten tre meter.

Enklast skil ein mellom artane ved å studere stjerten. Med ein god kikkert kan vi sjå at halefjørene hos den vaksne havørna er kvite ytst og forma i ei meir spissa vifte enn hos kongeørna, som har meir avrunda og mørkare stjert. Ingen andre har ein slik kvit stjert som havørna. Er kikkerten særs god, vil du sjå at beina på havørna manglar fjør, medan kongeørna er dekt av fjør heilt ned til tærne. Det er når dei har bretta ut fjørdrakta og lar seg løfte opp av luftstraumane, du lettast kan sjå alt dette. Da vil du også oppdage at havørna held vengene rett ut frå kroppen, mens kongeørna med sin litt lengre stjert fører vengene meir opp i ei slags V-form. Og så er det slik at hovudet og halsen på havørna ragar lenger enn på alle dei andre store rovfuglane.

Den skotske naturforfattaren John Love meiner det kan vere vanskeleg å skilje mellom ei ung europeisk havørn og den nordamerikanske kvithovudhavørna (bald eagle). I 1987 var det eit veldig medieoppstyr på dei britiske øyane etter at ei bald eagle vart funnen da ho utmatta og svolten prøvde seg på ein gris i Kerry-området sørvest i Irland. Ørna fekk tilnamnet «Eddie the Eagle», som den engelske skihopparen som på same tida blei megakjendis av å hoppe dårleg. Ein trudde at ørna – mot normalen – hadde segla over Atlanteren. Etter solid fôring av fuglen og mange brev og telefonar over havet blei det bestemt at han skulle fraktast vestover igjen. Der vart Eddie sleppt fri i Massachusetts. All korrespondansen konkluderte med at det var ei seks månader gammal bald eagle, den første som nokon gong var observert i Europa. Men Love var i tvil og meiner framleis at det kunne vere ei forveksling.

«Vår» havørn er i dag utbreidd i eit belte frå Vest-Grønland til Sibir. Ut frå gena snakkar ornitologane om to hovudgrupper: den atlantiske og den russiske. Truleg vart dei skilde i istida. Den atlantiske overlevde i det sørvestlege Europa, og den austlege i Kaukasus ved Svartehavet og Kaspihavet. Denne splittinga ser ut til å ha gitt varige skilnader i levemåten. Skiljelinja går gjennom Austersjøen. Dei austlege fuglane er mindre i storleik og meir knytte til ferskvatn og brakkvatn, medan dei vestlege ifølge Folkestad er større og meir knytte til havet.

Ørnene er ei dominerande gruppe mellom dei meir enn 500 rovfuglartane som finst i verda. Når fagfolk snakkar om rovfuglar, meiner dei vanlegvis dagrovfuglar, altså dei som jaktar i dagslys. Ugler, som liknar dagrovfuglane i mykje, er etter denne bruksmåten ikkje rovfuglar. Gruppene er heller ikkje i slekt. Ein viktig skilnad mellom dei er plasseringa av auga: på sida av hovudet hos dagrovfuglane og samla og framoverretta hos dei som jaktar om natta. Dagrovfuglane har dessutan skjelkledde, nakne tær, medan tærne til uglene er fjørkledde.

Likskapen er likevel stor. Begge gruppene lever av å drepe varmblodige dyr, dei er gode flygarar, har sterk kroppsbygnad, kraftige venger, skarpt syn, krumt nebb og lange, kvasse klør. Dei som går etter dei største byttedyra, har også størst nebb. Dei kvikke, raske rovfuglane har tilsvarande korte nebb.

For å gjere det heile enkelt nyttar vi som nestoren i nyare norsk zoologi, Yngvar Hagen, fellesnemninga «rovfugl» på dei alle. Det gir oss 25 hekkande rovfuglartar i Noreg: 15 dagrovfuglar og 10 ugler.