STEFAN ZWEIG

SJAKKNOVELLE

OG ANDRE TEKSTAR

FRÅ TYSK VED
ØYSTEIN VIDNES

SKALD 2019

ANDRE BØKER I SERIEN:

FRANZ KAFKA: Forvandlinga og andre forteljingar (2016)
MARY SHELLEY: Frankenstein, eller den moderne Prometevs (2016)
JAMES JOYCE: Dei døde (2017)
GUSTAVE FLAUBERT: Madame Bovary (2017)
ROBERT MUSIL: Tre kvinner (2017)
SAMUEL BECKETT: Fyrste kjærleik og annan kortare prosa (2018)
GEORG BÜCHNER: Lenz (2018)

Skrifttypane i denne boka – Skald antikva, Skald kursiv og Skald grotesk – er utvikla spesielt for SKALDs klassikarar av skriftdesignaren Stefan Ellmer. Dei er ei indirekte omsetjing av dei ikoniske skrifttypene Nicolas Jenson utvikla i Venezia rundt 1470, med inspirasjon frå den britiske og amerikanske rørsla av uavhengige forlag som tidleg på 1900-talet utvikla sine eigne versjonar av desse gamle skrifttypane. Målet med skrifttypen Skald er å presentere dei nye omsetjingane i SKALDs serie på ein klar, unostalgisk, open og inviterande måte, men likevel med særpreg.

Støtta av Norsk kulturfond og Bundeskanzleramt Österreich. Boka er innkjøpt av Norsk kulturfond.

ORIGINALTITLAR:
Die Mondscheingasse (1922)
Brief einer Unbekannten (1922)
Die unsichtbare Sammlung (1927)
Unvermutete Bekanntschaft mit einem Handwerk (1931)
Schachnovelle (1942)

TEKST: Stefan Zweig
OMSETJAR: Øystein Vidnes
SERIEDESIGN: Andreas Töpfer & Øystein Vidnes

© SKALD 2019
www.skald.no

Tilrettelagt for ebok av eBokNorden as

ISBN 978-82-7959-297-6 (ePub)

ISBN 978-82-7959-286-0 (trykk)

INNHALD

Måneskinssmauet

MÅNESKINSSMAUET

SKIPET HADDE BLITT forseinka av storm, og det blei langt på kveld før det kunne legge til i den vesle franske hamnebyen, for seint til å rekke nattoget til Tyskland. Dermed blei det ein uventa dag på ein framand stad, ein kveld utan andre freistingar enn melankolsk kvinnesong i ein forstadsnattklubb eller ein einsformig samtale med dei heilt tilfeldige reisekameratane. Uuthaldeleg verka lufta i den vesle matsalen på hotellet, feittete av olje, tung av røyk, og den ugjennomskinlege ureinskapen kjendest dobbelt så ille fordi den reine havpusten enno låg salt og kald på leppene mine. Så eg gjekk ut, på måfå langs den opplyste, breie gata til eit torg der ein trupp gatemusikantar spelte, og vidare igjen, gjennom den seigtflytande brottsjøen av fotgjengarar. I starten gjorde det meg godt å gynge viljelaust i straumen av likeglade og provinsielt pynta menneske, men snart heldt eg det ikkje ut lenger, dei framande menneska og den usamanhengande latteren deira som bølgja mot meg, auga dei sette i meg, forfjamsa, undrande eller glisande, desse berøringane som skauv meg umerkeleg vidare, alt lyset som braut seg fram frå tusen små kjelder, og den konstante lyden av steg. Sjøreisa hadde vore uroleg, og enno bobla det i blodet mitt ei ør og mildt omtåka kjensle som fekk det til å gynge under føtene mine, jorda rørte på seg som om ho pusta, og gata svinga seg mot himmelen. Det støyande virvaret gjorde meg med eitt svimmel, og for å redde meg svinga eg inn i ei sidegate utan å merke meg kva ho heitte, og derifrå inn i ei mindre, der den sanselause larmen langsamt svann. Planlaust gjekk eg vidare innover i flokane av smågater som greina seg ut som blodårer og stadig blei mørkare di meir eg fjerna meg frå torget. Dei store elektriske gatelyktene, desse månane over dei breie bulevardane, lyste ikkje her, og mellom dei få lysa som var, kom endeleg stjernene igjen til syne på ein svart, delvis skya himmel.

Eg måtte vere nær hamna, i sjømannskvartalet, det merka eg på lukta av forderva fisk, på den søtlege dufta av tang og rote frå blæretangen som brenninga har kasta i land, denne særeigne dunsten av forderving og uutlufta rom som legg seg trykkande i desse krokane heilt til den store stormen kjem og luftar ut. Det utflytande mørket og den uventa einsemda gjorde meg godt, eg gjekk saktare, granska smaua eitt for eitt, kvart einaste annleis enn det førre, eitt fredeleg, eitt lokkande, men alle mørke, med ein dempa lyd av musikk og stemmer som svulma løyndomsfullt opp frå innsida av usynlege kjellarkvelv og gjorde det umogleg å gjette den underjordiske kjelda. For alle var avstengde og blinka berre med eitt og anna raudt eller gult lys. Eg er glad i desse smaua i framande byar, denne skitne marknaden for all slags lidenskap, denne hemmelege opphopinga av freistingar for sjømennene som etter einsame netter på framande og farlege hav stoppar ei natt her, for å oppfylle alle dei mangfaldige og sanselege draumane sine i løpet av ein time. Dei må gøyme seg ein eller annan stad i ei fordjuping i storbyen, i desse små sidegatene, fordi dei så frekt og utilslørt seier det som dei opplyste husa med blanke vindauge og ærverdige ibuarar skjuler med hundre masker. Her kling lokkande musikk frå små lokale, glorete kinoplakatar lovar makelause herlegdommar, små firkanta lanterner dinglar under portane og blunkar vennskapleg og tydeleg inviterande, i sprekken frå ei open dør skimrar naken hud under gullblinkande hengepynt. Fulle menn brøler i barane, og hasardspelarar kranglar høglydt. Sjømennene gliser når dei møter kvarandre her, dei sløve blikka deira lyser av forventning, for her finst alt, damer og spel, drinkar og oppvisingar, det eventyrlege, det skitne og det store. Men alt er blygt og likevel avslørande gøymt bak skinheilagt senka vindaugslemmar, alt bak lukka dører, det tilsynelatande avstengde preget pirrar og er dobbelt så forførande fordi det både er gøymt og tilgjengeleg. Desse gatene er like i Hamburg og Colombo og Havanna, akkurat slik dei store luksusavenyane der er like, for over- og undersida av livet har same form. Ein siste fantastisk rest av ei sanseleg, uregulert verd er desse uborgarlege gatene, der driftene framleis får utfalde seg fritt og brutalt, ein mørk skog av lidenskap og villniss og full av dyrisk instinkt, eggande med alt dei viser fram og lokkande med alt dei skjuler. Ein kan drøyme om dei.

Og slik var også dette smauet, der eg med eitt kjende meg fanga. Vilkårleg hadde eg følgt etter eit par kavaleristar som drog sablane sine klirrande etter seg over den humpete brusteinen. Nokre damer ropte til dei frå ein bar, dei lo og skreik grove vitsar tilbake, ein av soldatane banka på glaset, då var det ei stemme ein eller annan stad som ropte ei forbanning, og dei gjekk vidare, latteren blei fjernare, og snart høyrde eg dei ikkje lenger. Smauet var stumt igjen, i eit par av vindauga skein den uklare skoddeglansen frå ein matt måne. Eg stod og saug stilla til meg, ho kjendest uverkeleg, for bak henne var det noko som mumla om løyndom, vellyst og fare. Eg merka tydeleg at denne togna var ei løgn, og under den disige eimen i dette smauet såg eg eit glimt av verdas forfall. Men eg blei ståande og lytta ut i tomme lufta. Eg ensa ikkje byen lenger, ikkje smauet, ikkje namnet på det og ikkje mitt eige, merka berre at eg var framand her, i ein vedunderleg lausriven, ukjend tilstand, utan mål, utan ærend og utan band, og på same tid kjende eg korleis det dunkle livet omkring meg fylte meg opp som blodet under mi eiga hud. Det einaste eg kjende, var at ingenting skjedde for meg, og likevel var alt saman mitt, denne salige kjensla av noko djupare og sannare enn mi eiga oppleving, ei av dei levande kjeldene som det inste vesenet mitt renn ut frå, denne kjensla som alltid på ukjende stader fell over meg som ei lyst. Der eg stod i det einsame smauet og lytta, som om eg venta på noko uunngåeleg, noko som skulle dytte meg vidare, ut av den søvngjengaraktige kjensla av å lytte til tomrommet, høyrde eg plutseleg, dempa av avstand eller ein vegg, den uklare lyden av ei tysk vise, ein enkel arie frå Jegerbruda: «Fagre, grøne brudekrans». Det var ei kvinnestemme som song, svært falskt, men likevel, det var ein tysk melodi, tysk her i ein framand krok av verda og difor brorskapleg på sitt heilt eigne vis. Eg visste ikkje kvar songen kom frå, men eg kjende han som ei helsing, dei første orda på mitt eige språk på fleire veker. Kven er det, spurde eg meg sjølv, som snakkar språket mitt her, kven sitt hjarte er det eit minne jagar denne stakkars songen ut av, i denne avkroken av eit smau? Eg famla meg fram i retning av stemma, langs det eine huset etter det andre som stod og halvsov med lukka vindaugslemmar, men der blinkande lys og ei og anna vinkande hand avslørte det som var innanfor. På utsida var det glorete skilt, skrikande plakatar, ein bortgøymd bar lova ale, whisky, øl, men alt hadde eit avstengt, avvisande preg som likevel var inviterande. Og innimellom – eg høyrde nokre steg i det fjerne – kom stemma tilbake, no ljoma refrenget tydelegare og stadig nærare. Eg kunne peike ut huset. Ein augneblink nølte eg, så sette eg foten mot innerdøra, som var tildekt med kvite forheng. Men då eg bøygde meg målretta for å gå inn, var det noko i skuggen ved inngangen som blei levande og rykte forskrekka til. Ein skapning som tydelegvis hadde stått på lur og pressa seg inntil dørvindauget, stirte storøygd på meg. Ansiktet bada i raudt lys frå lykta som hang over, men var likevel kvitt av skrekk. Han mumla noko til unnskyldning og forsvann i halvmørket. Det var ei underleg helsing. Eg snudde meg etter han. Eg syntest eg framleis kunne skimte at han rørte seg i dei forsvinnande skuggane i smauet, men utydeleg. Innanfrå klang songen enno, klarare no, syntest eg. Det lokka meg. Eg drog ned dørklinka og gjekk fort inn. Som om ein kniv kutta han av, stoppa songen midt i eit ord. Forferda merka eg eit tomrom framfor meg, ein fiendtleg tystnad, som om eg hadde øydelagt noko. Gradvis vande auga mine seg til lyset i rommet, det var nesten tomt, med ein disk og eit bord, det var tydeleg at det heile berre var forrom til dei bakanforliggande romma, som røpte dei eigentlege siktemåla sine gjennom halvopne dører, dempa lampelys og oppreidde senger. Ei jente sat ved bordet og lente seg på olbogane, med eit trøytt, sminka fjes. Bak disken sat vertinna, fyldig og skitengrå, i lag med ei anna jente, ikkje usøt. Mi eiga helsing skar gjennom rommet. Svært forseinka kom eit likeglad ekko til svar. Det gjorde meg utilpass å stige inn i eit slikt tomrom, ein så intens og ugjestmild tystnad, og helst skulle eg ha snudd på flekken, men eg var rådlaus og fann ikkje noko påskot, så eg sette meg resignert ned ved bordet. Jenta kom på pliktene sine og spurde meg kva eg ville ha å drikke, og på den harde fransken hennar kjende eg straks igjen tysken bakanfor. Eg bestilte ein øl, ho gjekk og kom igjen med ei slapp gonge, endå meir likeglad enn auga, der dei glødde matt og veikt som sloknande lys under augeloka. Heilt mekanisk stilte ho eit glas til seg sjølv attmed mitt, slik skikken var på stader som dette. Då ho skålte med meg, såg blikket hennar tomt forbi meg, dermed kunne eg granske henne. Ansiktet var eigentleg framleis vakkert, med regelmessige trekk, men det var som om ei indre utmatting hadde gjort det maskeaktig og grovt. Alt fall slapt ned, augeloka var tunge, håret laust. Bak flekkane av dårleg sminke som var gnidd utover, hadde kinna alt begynt å gi etter og kasta seg i ei brei rynke nedover mot munnen. Kjolen var kasta ganske slurvete om kroppen, stemma lydde utbrend, ru av røyk og øl. I alt dette såg eg eit menneske som var trøytt og levde vidare berre av gammal vane, tilsynelatande kjenslelaust. Brydd og full av uro kasta eg fram eit spørsmål. Ho svarte utan å sjå på meg, likeglad og sløvt, med lepper som knapt rørte seg. Eg følte meg uvelkomen. Vertinna geispa der bak, den andre jenta sat i eit hjørne og såg på oss, som om ho venta på at eg skulle kalle på henne. Helst skulle eg berre ha gått, men heile kroppen min kjendest tung, i den tette, ulmande lufta sat eg og svaia som ein sjømann, fengsla av undring og av gru, for all denne likesæla kjendest på ein eller annan måte opphissande.

Då fauk eg plutseleg opp, skremd av ein skjerande latter rett ved meg. I same stund blafra flammen, på trekken merka eg at nokon måtte ha opna døra bak meg. «Kjem du igjen no?» spotta stemma attmed meg kvast på tysk. «Luskar du rundt huset igjen, din slukmåse? Kom inn, då, eg skal ikkje slå deg.»

Eg snudde meg rundt, først mot henne som skreik desse orda så gjennomtrengande at dei var som flammar som stod ut av kroppen på henne, og deretter mot døra. Enno før ho var opna på vidt gap, kjende eg igjen den hutrande framtoningen og det audmjuke blikket til mennesket som like før hadde stått som limt til døra. Skremd stod han som ein tiggar med hatten i handa og skalv under lyden av den bryske velkomsten, av latteren som plutseleg gjekk som ein krampe gjennom den apatiske kroppen hennar, akkompagnert av hurtig kviskring frå vertinna bak disken.

«Set deg der, då, med Françoise», kommanderte ho stakkaren, som no tok eit skjelvande, subbande steg nærare. «Du ser vel at eg har ein fyr.»

Ho ropte til han på tysk. Vertinna og jenta lo høgt, sjølv om dei ikkje kunne forstå noko, det verka som om dei kjende gjesten frå før.

«Gi han sjampanje, Françoise, den dyre, ei flaske!» ropte ho leande, før ho snudde seg mot han og sa hånleg: «Blir det for dyrt for deg, så får du bli der ute, din elendige gniar. Du trur kanskje du kan stire på meg gratis, eg skjøner det nok, du trur du kan få alt gratis.»

Den høge skapningen sokk på eit vis saman under den giftige latteren, ryggen krumma seg skeivt oppover, som om ansiktet ville krype i skjul som ein hund. Handa hans skalv då han greip etter flaska, og sølte då han skulle fylle glaset. Han prøvde å løfte blikket mot ansiktet hennar, men fekk det ikkje opp frå golvet, det famla rundt over flisene. Og først no i lampelyset såg eg tydeleg det avmagra ansiktet hans, utmatta og fargelaust med fuktig hår som låg tynt over den beinete skallen. Ledda hang laust, som om dei var rakna, eit stakkars vesen utan kraft, og likevel ikkje utan vondskap. Skeivt, bøygd, ute av stilling var alt på han, og idet han løfta auga berre for straks å senke dei igjen, gjekk det eit djevelsk glimt i dei.

«Ikkje bry deg med han», sa jenta bryskt til meg på fransk og tok meg hardt i armen, som om ho ville kaste meg rundt. «Eg og han har noko uoppgjort, det er ikkje noko nytt.» Og så igjen, med flekte tenner, som klare til bit, høgt i hans retning: «Høyr her, di gamle gaupe. Du vil vel høyre kva eg har å seie? Eg går heller på sjøen enn med deg, har eg sagt.»

Vertinna og den andre jenta lo igjen, høgt og fjollete. Dei tok det som ein spøk dei kjende godt, ein kvardagsleg skjemt. Men for meg var det uhyggeleg å sjå korleis den andre jenta med eitt trengde seg tilgjort kjærleg inn på han og auste over han med smiger som fekk han til å kulse, utan mot til å verje seg. Det flakkande blikket hans gav meg ein støkk då det trefte meg, engsteleg, forknytt og krypande. Og eg blei skremd av kvinna attmed meg som plutseleg hadde vakna frå apatien og glødde av sinne så hendene skalv. Eg slengde pengar på bordet og ville gå, men ho tok dei ikkje.

«Sjenerer han deg, så kastar eg han ut, den hunden. Han må lyde. Ta eit glas til med meg. Kom!»

Ho trengde seg på med brå og ivrige kjærteikn som eg straks skjønte var eit spel for å pine den andre mannen. Ved kvar rørsle kasta ho eit raskt blikk mot han, og det var fælt å sjå korleis kvar av faktene hennar fekk det til å rykke i han som om han blei treft i huda av brennande stål. Eg ensa henne ikkje, såg berre på han og grøssa over å sjå korleis noko vaks i han, noko rasande, svartsjukt og grådig, som krympa igjen straks ho vende hovudet. Ho kom heilt inntil meg, eg kjende kroppen hennar dirre av infam lyst over dette spelet, og eg stygdest ved det grelle ansiktet, lukta av billeg pudder og dunsten som steig opp frå det dvaske kjøtet hennar. For å halde henne vekk frå fjeset mitt greip eg etter ein sigar, og idet blikket mitt søkte rundt på bordet etter fyrstikker, kommanderte ho han: «Gi han fyr!»

Eg blei meir forferda enn han over denne endeframme ordren om å varte meg opp, og eg prøvde fort å finne fyr sjølv. Men orda hennar ramma han som eit piskeslag, og han kom sjanglande med skeive steg og la fyrstikkene lynraskt på bordet, som om han var redd for å brenne seg om han rørte det. Eit sekund møtte eg blikket hans: Endelaus skam og knusande forbitring var alt eg såg. Og dette knekte blikket trefte noko i meg, som mann, som bror. Eg kjende audmjukinga som kvinna påførte han, og skamma meg med han.

«Eg takkar deg», sa eg på tysk – ho rykte til – «Du hadde ikkje trunge å umake deg.» Eg retta fram handa mi. Han nølte lenge, så følte eg nokre fuktige, knoklete fingrar og plutseleg eit hurtig, krampaktig handtrykk til takk. Eit sekund lyste auga hans mot meg, så gøymde dei seg igjen under dei slappe augeloka. På trass ville eg be han setje seg med oss, og handa mi måtte allereie ha begynt å røre seg i ein inviterande gest, for ho freste fort til han: «Set deg igjen og ikkje forstyrr oss her.»

Då hogg kvalmen plutseleg tak i meg, av den etsande stemma og all denne hetsen. Kva hadde eg i denne innrøykte bula å gjere, med denne motbydelege tøyta, denne åndssvake mannen, denne osen av øl og røyk og billeg parfyme? Eg tørsta etter luft. Eg skubba pengane mot henne, reiste meg og rykte meg energisk laus då ho kom nærare med kjærteikna sine. Eg blei kvalm av å vere med på denne fornedringa av eit menneske, og med ei målretta avvising let eg henne skjøne kor lite ho kunne utøve ei sanseleg tiltrekking på meg. Det banka av sinne i blodet hennar, ei rynke kraup spottande rundt munnen på henne, men ho passa seg for å uttale ordet og vende seg med eit rykk av usminka hat mot han, som i det same, desperat, hastig, jaga av den trugande rørsla hennar, greip ned i lomma og med skjelvande fingrar drog fram ein pengepung. Han var redd for å bli åleine igjen med henne, det var tydeleg, og i hastverket klarte han ikkje å løyse knutane på pungen – det var ein slik pung som bønder og småfolk går rundt med, strikka og innsett med glasperler. Det var lett å sjå at han var uvand med å bruke pengar fort, heilt motsett av sjømennene, som i ei svingande handrørsle fiska pengane opp frå dei klirrande lommene og kasta dei på bordet. Tydelegvis var han vand til å telje omhyggeleg og vege myntane i fingrane. «Sjå kor han skjelv for sine kjære, søte penningar! Går det for langsamt? Vent!» spotta ho og gjekk eit steg nærare. Han veik forskrekka tilbake, og då ho såg skrekken hans, sa ho, med skuldrene høgt og ubeskriveleg avsky i blikket: «Eg skal ikkje ta noko frå deg, eg spyttar på pengane dine. Eg veit at du har talt dei, alle dei gode penningane dine, du slepper dei ikkje lett ut i verda. Men først og fremst» – og plutseleg prikka ho han på brystet – «har du setlane som du har sydd inn, så ingen stel dei!» Og faktisk, slik ein hjartesjuk plutseleg tek seg til brystet i krampe, greip den gråbleike, skjelvande handa etter ein bestemt stad på jakka, fingrane fikla mekanisk rundt den hemmelege gøymestaden, før dei fall letta til ro. «Gniar!» spytta ho ut. Men då kom det plutseleg ein glød i ansiktet til den forpinte mannen, i eit rykk kasta han pengepungen til den andre jenta, som først sette i eit forskrekka skrik, så ein lys latter, og han storma forbi henne mot døra, som om han rømte frå ein brann.

Ein augneblink stod ho rak og lyste i sitt glødande raseri. Så fall augeloka slapt ned igjen, utmatting løyste kroppen frå spenninga. På eitt minutt blei ho gammal og trøytt. Noko usikkert og fortapt dimma blikket som no trefte meg. Som ei som hadde vakna frå ein rangel, ør av skamkjensle, stod ho der. «Der ute kjem han til å jamre om pengane sine, kanskje springe til politiet og seie vi stal dei. Og i morgon er han her igjen. Men meg får han uansett ikkje. Alle får meg, men ikkje han!»

Ho gjekk bort til disken, slengde pengar ned og styrta eit glas brennevin. Det djevelske lyset skimra i auga hennar igjen, men uklart, som bak tårer av raseri eller skam. Eg blei gripen av ein avsmak for henne som smadra all medkjensle. «God kveld», sa eg og gjekk. «Bon soir», svarte vertinna. Ho snudde seg ikkje, berre lo, skjerande og hånleg.

Smauet var berre natt og himmel då eg steig ut, eit einaste lummert mørke med veikt, uendeleg fjernt måneskin. Grådig pusta eg inn den lunkne, men likevel styrkande lufta, og uroa løyste seg opp i ovundring over mangfaldet i menneskelege lagnader. På ny følte eg – ei kjensle som kan gjere meg så lykkeleg at tårene pressar på – at bak kvar einaste vindaugslem ventar ein skjebne, kvar dør opnar seg til nye erfaringar, mangfaldet i verda finst overalt, og sjølv dei skitnaste avkrokane vrimlar av ferdig forma erfaring, slik fordervinga glinsar av ivrige biller. Det motbydelege møtet verka fjernt, og kjensla av spenning løyste seg opp i ein vedunderleg, etterlengta trøyttleik som skulle forvandle alt det opplevde til vakrare draumar. Instinktivt såg eg meg søkande omkring for å finne heimvegen i dette virvaret av krokete smågater. Då kom plutseleg ein skugge – han må ha nærma seg lydlaust – imot meg.

«Unnskyld meg» – eg kjende straks igjen den spaklynte stemma – «men eg trur ikkje du finn fram her. Får eg … vise veg for deg? Kvar bur du?»

Eg sa namnet på hotellet.

«Eg skal følgje deg … Om du tillèt det», la han audmjukt til.

Uroa greip meg igjen. Desse snikande, spøkelsesaktige stega som følgde meg, nesten uhøyrleg og likevel tett på, mørket i sjømannssmauet og minnet om opplevinga gjekk gradvis over i ei draumaktig forvirra kjensle utan dømekraft eller motstand. Utan å sjå dei merka eg underkastinga i auga hans og skjelvinga i leppene, eg visste at han ville snakke med meg, men eg gjorde ikkje noko verken for eller imot det, rundt i mitt tummelumske indre bølgja ei blanding av hjartans vitelyst og kroppsleg forvirring. Han kremta fleire gonger, eg høyrde kvelte opptakter til ord, men ein eller annan vondskap som denne kvinna på mystisk vis hadde smitta meg med, fryda seg over denne brytekampen med skam og sjeleleg naud. Eg hjelpte han ikkje, men let togna ligge svart og tung mellom oss. Og stega våre gav gjenlyd, hans subbande stille og gamle vikla seg inn i mine målretta, sterke og harde steg, som for å kome ut av denne skitne verda. Sterkare og sterkare merka eg spenninga mellom oss: Gjennomtrengande, fylt av eit indre skrik var denne stilla, allereie strekt mellom oss som ein overspent streng som han endeleg – med ei grueleg nøling – kappa over med eit ord.

«Du såg … Du såg … min herre, du såg eit underleg opptrinn der inne … tilgi meg … tilgi meg om eg snakkar om det igjen … men du må synast det verka underleg … og eg latterleg … denne kvinna … ho er nemleg …»

Han stogga opp igjen. Eit eller anna sat fast i halsen hans. Så senka han stemma heilt og kviskra snøgt: «Denne kvinna … ho er nemleg kona mi.» Eg måtte ha rykt til i overrasking, for han heldt snøgt fram som om han ville unnskylde seg: «Det vil seie … ho var kona mi … for fem, for fire år sidan … Det var i Geratzheim borte i Hessen, der eg kjem frå … Eg vil ikkje, min herre, at du tenkjer vondt om henne … det kan vere at det er mi skuld at ho er slik. Ho var ikkje alltid slik … Eg … pinte henne … Eg tok henne sjølv om ho var svært fattig, ho hadde ikkje så mykje som eit stykke lintøy, ingenting, null og niks … og eg er rik … rettare sagt velhalden … ikkje rik … eller eg var det i det minste då … og veit du, min herre … eg var kanskje – ho har rett – nøysam … men det var før, min herre, før ulykka, og eg forbannar det … men far min var slik, og mor mi, alle var slik … og eg arbeidde hardt for kvar penning … og ho var lettsinna, ville gjerne ha fine ting … sjølv om ho var fattig, og eg klandra henne alltid for det … Eg skulle ikkje ha gjort det, det veit eg no, for ho er stolt, svært stolt … Du må ikkje tru at ho er slik som ho verkar no … det er ei løgn, og ho gjer seg sjølv vondt … berre … berre for å gjere meg vondt, for å plage meg … og … og fordi ho skammar seg … Kan hende har ho blitt vond, men eg … eg trur det ikkje … for, min gode herre, ho var god, svært god …»

Han tørka auga og blei ståande, overmanna av si eiga opphissing. Impulsivt kika eg på han, med eitt verka han ikkje latterleg lenger, og sjølv denne merkelege servile tiltalen, «min herre», i Tyskland berre brukt av dei nedste på samfunnsstigen, la eg ikkje merke til lenger. Ansiktet hans var gjennomtrengt av den indre kampen for å få fram orda, og idet han ustøtt begynte å gå vidare, stirte han stivt i brusteinen, som om han der i det blafrande lyset omstendeleg las det han pressa fram gjennom den samansnørte halsen sin.

«Ja, min herre», støytte han ut med eit djupt pust, og så, med ei heilt anna, mørk stemme som syntest å kome frå ei mjukare verd i hans indre: «Ho var svært god … også mot meg, ho var svært takksam for at eg hadde redda henne frå fattigdommen … og eg visste det òg, at ho var takksam … men … eg … ville høyre det … igjen og igjen … igjen og igjen … det gjorde meg godt å høyre denne takka … min herre, det var så, så uendeleg godt å merke, å merke at ein er betre … sjølv … sjølv når ein veit at ein er den dårlegare parten … eg ville ha gitt alle pengane mine for å høyre det igjen og igjen … og når ho merka at eg kravde henne, denne takka, ville ho sjeldnare og sjeldnare gi meg henne … Difor … berre difor, min herre, let eg henne alltid be … aldri gav eg frivillig … det gjorde meg godt at ho måtte kome og tigge for kvar kjole, for kvart band … tre år plaga eg henne slik, meir og meir … men, min herre, det var berre fordi eg elska henne … Eg var glad i stoltheita hennar, og likevel ville eg knekke henne, som den galningen eg var, og når ho ønskte seg noko, var eg vondskapsfull … men, min herre, eg var slett ikkje vondskapsfull … eg var lykkeleg over kvart høve til å audmjuke henne, for … for eg visste ikkje kor mykje eg elska henne …»

Igjen stogga han opp. Han sjangla medan han gjekk. Det verka som om han hadde gløymt meg. Mekanisk snakka han, som i søvne, med stadig høgare stemme.

«Det … det skjønte eg først då eg … på den forbanna dagen … eg hadde nekta henne pengar til mor si, veldig, veldig lite … det vil seie, eg hadde allereie funne fram pengane, men eg ville at ho skulle kome ein gong til … be meg ein gong til … ja, kvar var eg? … Ja, eg skjønte det då eg kom heim og ho var vekke, det låg berre ein lapp etter henne på bordet … ‘Behald dei forbanna pengane dine, eg vil ikkje ha noko meir av deg’ … det stod det, ikkje meir … Herre, eg var rasande i tre dagar, tre netter. Eg fekk gjennomsøkt elva og skogen, gav politiet store pengesummar … eg besøkte alle naboane, men alle lo og hånte meg … Ingenting, ingenting var å finne … Langt om lenge fekk eg melding frå ein i nabobygda … han hadde sett henne … på toget med ein soldat … ho hadde reist til Berlin … same dagen reiste eg etter henne … eg forlét verksemda mi … Eg tapte tusenvis … dei stal frå meg, tenarane mine, forvaltaren min, alle, alle … men eg lovar deg, min herre, eg var likeglad … Eg blei verande i Berlin, ei veke tok det før eg fann henne i menneskevrimmelen … og oppsøkte henne …» Han pusta tungt.

«Min herre, eg lovar deg … ikkje eitt hardt ord sa eg til henne … eg gret … eg låg på kne … eg baud henne pengar … heile formuen min, ho skulle forvalte han, for eg visste det allereie då … eg kan ikkje leve utan henne. Eg elskar kvart eit hår på henne … munnen hennar … kroppen hennar, alt, alt … og det var jo eg som hadde støytt henne frå meg, eg åleine … Ho var bleik som døden då eg kom inn, plutseleg … Eg hadde gitt stikkpengar til vertinna hennar, ei koplardame, eit tarveleg, vondskapsfullt menneske … Kvit som den kalka veggen var ho … Ho høyrde på meg. Herre, eg trur ho var … ja, ho var nesten glad for å sjå meg … men då eg snakka om pengar … og eg gjorde det jo berre, eg lovar deg, for å vise henne at eg ikkje tenkte på det lenger … då spytta ho … og så … fordi eg ikkje ville gå enno … så ropte ho på elskaren sin, og dei lo av meg … Men, min herre, eg kom igjen, kvar dag. Folka i huset fortalde meg alt, eg visste at slyngelen hadde forlate henne og ho var i naud, då gjekk eg til henne ein gong til … ein gong til, herre, men ho flaug mot meg og reiv i stykke ein setel eg i løynd hadde lagt på bordet, og då eg likevel kom tilbake endå ein gong, så var ho vekke … Kva gjorde eg ikkje, min herre, for å finne henne igjen? Eit heilt år, lovar eg deg, så levde eg ikkje, eg berre leitte, hyrte etterforskarar, til eg endeleg fekk greie på at ho var i Argentina … i … eit berykta hus.» Han nølte ein augneblink. Det siste ordet var som ei ralling. Og stemma hans blei mørkare.

«Eg blei svært forskrekka … først … men så hugsa eg at det var eg, berre eg, som hadde støytt henne så langt vekk … og eg tenkte på kor mykje ho måtte lide, stakkar … for framfor alt er ho stolt … Eg gjekk til advokaten min, han skreiv til konsulen og sende pengar … utan at ho fekk vite kven dei kom frå … berre for at ho skulle kome tilbake. Dei telegraferte meg at alt var vellykka … eg visste kva for eit skip … og i Amsterdam venta eg … tre dagar for tidleg kom eg, brennande utolmodig … Endeleg kom skipet, eg var lykkeleg berre over å sjå dampen frå skipet over horisonten og trudde ikkje eg skulle halde ut å vente til det kom inn og la til, så langsamt, så langsamt. Så kom passasjerane ned landgangen, og endeleg kom ho … Eg kjende henne ikkje straks igjen … ho var annleis … sminka … og allereie slik … slik som du såg henne … og då ho såg meg stå der og vente … blei ho bleik … To matrosar måtte halde henne, elles ville ho ha falle ned frå landgangen … Så snart ho var i land, gjekk eg bort til henne … eg sa ingenting … halsen min var tett … Ho sa heller ikkje noko … og ho såg ikkje på meg … Beraren tok bagasjen, vi gjekk og gjekk … Så blei ho plutseleg ståande og sa … Herre, slik som ho sa det … så smerteleg vondt det gjorde meg, så trist det lydde … ‘Vil du framleis ha meg til kone, sjølv no?’ … Eg tok henne i handa … Ho skalv, men ho sa ingenting. Men eg følte at alt var bra igjen … Herre, så lykkeleg eg var! Eg dansa som eit barn rundt henne då eg hadde henne på rommet mitt, eg fall ned framfor føtene hennar … tåpelege ting må eg ha sagt … for ho lo bak tårene og kjælte med meg … berre ganske nølande, sjølvsagt … men, herre … så godt det gjorde meg … hjartet mitt fløymde over. Eg sprang opp og ned trappene, bestilte middag på hotellet, eit bryllaupsmåltid … eg hjelpte henne å kle på seg … og vi gjekk ned, vi åt og drakk og var glade … Å, så munter ho var, som eit barn, så varm og god, og ho snakka om heime … og om korleis vi no skulle ordne alt … Så …» Stemma hans blei plutseleg grov, og han gjorde ei rørsle med handa som om han ville slå nokon i hel. «Så … kom ein kelner … ein tarveleg, vondskapsfull fyr … som trudde eg var full fordi eg sjangla og dansa og bobla over av latter … eg som berre var lykkeleg … å, så lykkeleg, og så … då eg betalte, gav han meg tjue franc for lite tilbake … Eg fór etter han og forlangte resten … han var brydd og la mynten på bordet … Då … då sette ho plutseleg i ein skjerande latter … Eg stirte på henne, men det var eit anna ansikt eg såg … hånleg, hardt og rasande på ein gong … ‘Så nøyen du er enno … til og med på bryllaupsdagen vår!’ sa ho så kaldt, så skarpt, så … medlidande. Eg blei forskrekka og forbanna mitt eige pedanteri … eg prøvde å le igjen … men humøret hennar var vekke … var dødt … Ho forlangte eit eige rom … kva ville eg ikkje ha gitt henne … og eg låg åleine om natta og tenkte berre på kva eg skulle kjøpe henne neste morgon … kva eg skulle gi henne … vise henne at eg ikkje var gjerrig … aldri meir mot henne. Og om morgonen gjekk eg ut, eg kjøpte eit armband, grytidleg, og då eg gjekk inn på rommet hennar … då var det … då var det tomt … akkurat som den gongen før. Og eg visste at på bordet ville det ligge ein lapp … eg sprang fram og bad til Gud om at det ikkje skulle vere sant … men … men han låg der … Og der stod det …»

Han nølte. Mekanisk hadde eg blitt ståande og sjå på han. Han senka hovudet. Så kviskra han håst:

«Der stod det … ‘La meg i fred. Du er motbydeleg –’»

Vi hadde kome til hamna, og med eitt blei stilla broten av den buldrande pusten til ein dønning som slo i land nær oss. Med blunkande auge, som store, svarte dyr låg skipa der, nære og fjerne, og ein eller annan stad frå lydde det song. Ingenting var tydeleg, og likevel var det så mykje å føle, ein uhorveleg søvn, ein tung storbydraum. Attmed meg merka eg skuggen av dette mennesket, rykkvis rørte han seg framfor føtene mine som eit spøkelse, tidvis flaut han ut og forsvann, eller kraup saman under det skiftande lyset frå dei dimme lanternene. Eg fann ikkje noko å seie, inga trøyst, ingen spørsmål, men kjende korleis togna hans klistra seg fast på meg, tung og kvelande. Då greip han meg plutseleg skjelvande i armen.

«Men eg forlèt ikkje denne staden utan henne … Etter månader fann eg henne igjen … Ho piner meg, men eg skal ikkje trøytne … Eg bønfell deg, min herre, snakk med henne du … Eg må ha henne, sei det til henne … meg høyrer ho ikkje på … Eg kan ikkje leve slik lenger … Eg kan ikkje sjå på det lenger, korleis menn oppsøker henne … og stå og vente utanfor huset til dei kjem ut igjen … leande og fulle … Heile gata kjenner meg allereie … dei ler når dei ser meg stå og vente … det driv meg frå vitet … og likevel står eg der kvar kveld … Min herre, eg bønfell deg … snakk med henne … eg kjenner deg jo ikkje, men for Gud og hans nådes skuld … snakk med henne …»

Instinktivt prøvde eg å vri armen min fri. Eg grøssa. Men då han merka at eg ville verje meg for ulykka hans, fall han plutseleg på kne midt på gata og greip føtene mine.

«Eg bønfell deg, min herre … Du må snakke med henne … Du må … elles … elles kjem noko frykteleg til å skje … Eg har brukt opp alle pengane mine på leit etter henne og eg lar henne ikkje bli verande her … ikkje levande … Eg har kjøpt meg ein kniv … Eg har ein kniv, min herre … Eg lar henne ikkje bli verande … ikkje levande … eg held det ikkje ut … Snakk med henne, min herre …»

Han velta seg som rasande rundt framfor meg. I same sekund kom to politimenn mot oss på gata. Eg drog han opp med eit rykk. Ein augneblink såg han forskremd på meg. Så sa han med ei heilt framand, tørr stemme: «Sving inn i det smauet. Då kjem du til hotellet ditt.» Ein gong til stirte han på meg med auge der pupillane såg ut som dei var smelta om til noko grufullt kvitt og tomt. Så forsvann han.

Eg vikla frakken min omkring meg. Eg hustra. Alt eg kjende, var trøyttleik, ein villfaren rus, kjensletom og svart, ein rastlaus, purpurraud søvn. Eg ville tenkje noko og hugse alt, men heile tida velta den svarte bølgja av trøyttleik ut av meg og tok meg med. Eg famla meg inn på hotellet, fall ned i senga og sov djupt som eit dyr.

Neste morgon visste eg ikkje lenger kva som var draum, og kva som var oppleving, og eitt eller anna i meg vegra seg for å få greie på det. Eg vakna seint, framand i den framande byen, og gjekk for å sjå ei kyrkje der det skulle vere antikke mosaikkar som det gjekk gjetord om. Men auga mine stirte tomt på dei, tydelegare og tydelegare steig møtet frå natta fram, og utan motstand dreiv eg vekk, eg leitte etter smauet og huset. Men desse gåtefulle smaua lever berre om natta, om dagen har dei grå, kalde masker på seg, berre gjenkjennelege for dei som kjenner dei godt. Eg fann det ikkje, same kor mykje eg leitte. Trøytt og skuffa kom eg tilbake, forfølgd av bilete som enten var blendverk eller minne.

Klokka ni om kvelden gjekk toget mitt. Vemodig forlét eg byen. Ein berar tok bagasjen min og bar han framfor meg til stasjonen. Då plutseleg, i eit kryss, var det noko som fekk meg til å snu meg; eg kjende igjen sidegata som førte til huset eg hadde vore i. Eg bad beraren vente – han lo først forbausa, så skjelmsk innforstått – og gjekk for å kaste eit nytt blikk på det eventyrlege smauet.

Mørkt låg det der, mørkt som sist, og i det matte månelyset såg eg glansen frå dørvindauget på huset. Ein gong til ville eg nærme meg, då høyrde eg ei rasling, og ein figur kom fram frå mørket. Eit gys gjekk gjennom meg då eg kjende han igjen, han sat samankropen utanfor døra og vinka på meg, ville at eg skulle kome nærare. Men ei uro greip meg, eg flykta fort, i feig angst for å bli vikla inn i noko og kome for seint til toget.

Men så, ved hjørnet, før eg svinga av, såg eg meg tilbake ein gong til. Då blikket mitt trefte han, reiste han seg med eit rykk og kasta seg mot døra. Idet han reiv henne opp, blinka det av metall i handa hans. På lang avstand kunne eg ikkje sjå om det var pengar eller kniven som fekk månelyset til å glitre mellom fingrane på han. 