Bård Borch Michalsen

Komma

imagesjuritzen forlag

Til min mor, som lærte meg å skrive.

© juritzen forlag as 2015, Oslo

www.juritzen.no

et imprint i

imagesjuritzen-forlagene

Materialet er vernet etter åndsverkloven. Uten uttrykkelig samtykke er eksemplarfremstilling, som utskrift og annen kopiering, bare tillatt når det er hjemlet i lov (kopiering til privat bruk, sitat o.l.) eller etter avtale med Kopinor (www.kopinor.no). Utnyttelse i strid med lov eller avtale kan medføre erstatnings- og straffansvar.

Redaktør: Nanna Baldersheim

Omslagsdesign: Christine Sunde

Omslagsfoto: Shutterstock

Tilrettelagt for ebok av eBokNorden as

ISBN 978-82-8205-862-9 (ePub)

ISBN 978-82-8205-861-2 (trykk)

Innhold

DEL 1: INNLEDNING

Ei vise om komma

Gavepakken

DEL 2: KOMMAETS HISTORIE

Lite, viktig

Den lange forhistorien

Gjennombruddet og vår helt

DEL 3: KOMMAETS HISTORIE I NORGE

Norsk tegnsetting fødes

Kommapraksis til bekymring

Forslaget om en revolusjon

DEL 4: KOMMAETS SOSIOLOGI

DEL 5: KOMMAREGLENE

Prinsippene

Det rytmiske komma

Det grammatiske komma

Det tydelige komma

Fellesskapets regler

Sett punktum

Grunnreglene

Litt vanskeligere

Tenk prinsipielt

Det valgfrie komma

DEL 6: KOMMABRUKERE

Norske forfattere

Kommadamen

DEL 7: TYPER OG TESTER Hvilken kommatype er du?

Den følsomme

Den nonsjalante

Rødblyanten

Kommahateren

Den pertentlige

Den delegerende

Den uvitende

Kommaelskeren

Test deg selv

En absolutt overkommelig quiz

Den lille klassikeren

Quizen for ethvert dannet selskap

Sjefredaktørens komma til besvær

Paradesiden

Partytest med en dunst av Bond, James Bond

Den ultimate engelske quizen

Finn utdannelsesrådens kommafeil

18 setninger, 9 feil

Kommaministerens kinkige quiz

DEL 8: SÅNN KAN DET GÅ

Et kommaplaget næringsliv

Mediale kommafeil

Det demokratiske kommaet

DEL 9: KOMMAET PÅ FREMMEDE SPRÅK

Engelsk: When used correctly, the comma rules

Dansk: Kommakrig i molboland

Svensk: Tjenare alla hur mår ni?

Tysk: Barrikadestorm for språkets sjel

DEL 10: TEGNFAMILIEN

Punktumet: Den stille autoritet

Kolonet: Nå skjer det

Semikolonet: Fortsettelse følger

Utropstegnet: Vær varsom!!!

Noen familiemedlemmer

DEL 11: ET TEGN FOR FREMTIDEN images

Litteratur om kommaet

DEL 1: INNLEDNING

Ei vise om komma

KOMMAET ER EI messe verd, ei vise verd, ei bok verd. Eg gratulerer med boka! Det er ei storhending om ein skriftdetalj mange ser på som liten, ubetydeleg, kjedeleg. Men her finn du, for første gong på norsk, den fascinerande historia om kommaet, levande fortalt. Det er ei bok som kan gjera uinteresserte i språk om til interesserte i språk. Det skulle ein ikkje tru var mogeleg – om ei bok om komma.

Sidan dette er ei bok om kommaet, blir det òg ei bok som fortel mykje om skrifthistoria i Vesten. Skrifta, og det betyr skrivekonvensjonane, har endra seg mykje i løpet av dei tusenåra det har vore skrive i vår verdsdel. Me gløymer lett at skrift er sivilisasjon, ei nyttig oppfinning. Talen er nærast biologisk, for han har følgt mennesket i hundretusenvis av år. Skriving må lærast, snakking kjem av seg sjølv. Så tekst er kultur, tale er natur.

Boka fortel når skrivande menneske fann ut at det var fornuftig med kommabruk, og me får vita kven det var som fann på nettopp dette teiknet. Den utbreidde bruken av komma er berre rundt fem hundre år.

Så i våre dagar er me omsider komne fram til ein systematisk og einsarta bruk av komma? Vel, innafor dei einskilde språka, ja. Men der er stadig mykje variasjon, internasjonalt, frå det eine språket til det andre. Kommareglane er ulike på fransk, på engelsk og på norsk. Dei er til og med ganske ulike i Skandinavia! Det er mange som ikkje tenkjer over at å læra engelsk også betyr å læra delvis nye kommareglar. Og omvendt – ikkje minst! – det er mange som ikkje tenkjer over at me ikkje må overføra engelsk kommatering til norske tekstar. Ikkje sjeldan ser me ved omsetjing frå engelsk til norsk at omsetjaren har gløymt at han må endra kommateringa også!

I norsk har me grammatisk komma og rytmisk komma. Me har eit av dei mest funksjonelle kommasystema i Europa. Det seier eg utan å nøla og utan at eg godtek skuldingar om norsk kommasjåvinsime. Engelsk kommatering er ikkje så god og funksjonell som norsk kommatering. Eit slags prov på at eg har dekning for mine påstandar, er at då Danmark i nittiåra skulle revidera sine kommareglar – dei synst ikkje dei var gode nok – så endra dei reglane i «norsk» retning. Eg trur dei fleste forstår at danskane ikkje gjer slikt for å vera hyggelege mot oss nordmenn. For det er svært få område (utanom vintersport) at danskane meiner dei har noko å læra av oss …

Ei lita presisering kan forresten vera på sin plass: Det er Språkrådet som bestemmer kommareglane (ikkje Finn-Erik Vinje – om nokon skulle tru det; Vinje har utgitt heftet med dei skrivereglane som Språkrådet har vedteke). Me driv ikkje privat språknormering i Noreg.

Ein tekst med rett kommabruk er lett å lesa, lett å forstå. Ein tekst med manglande komma eller feilaktig bruk av komma er vanskeleg å lesa, vanskeleg å forstå. Å terpa kommareglar er difor ikkje noko me gjer for å plaga unge og vaksne, dei må rett og slett kunna (praktisera!) reglane for å skriva ein funksjonell tekst. Kort og brutalt sagt, det er ingen veg utanom!

Me har mange døme på kor viktig eit komma kan vera. Eit av mine favorittdøme finn me i juleevangeliet, kapittel 2, vers 14 hos Lukas:

«Ære vere Gud i det høgste og fred på jorda blant menneske Gud har hugnad i.» Det kunne ha stått komma etter «jorda». Då hadde me kanskje kunna tolka det slik at Gud har hugnad i alle menneske. Men ifølgje grunnteksten er ikkje meininga at Gud har hugnad i alle menneske. Bodskapen (på gresk) er klar, endå mange ikkje heilt har forstått det. Det skal vera fred på jorda blant dei som Gud har hugnad i. Gud let englesongen sortera menneska i to grupper. Altså for all del ikkje komma!

Det vart halde eit nordisk språkmøte i Finland i 2003, på Hanaholmen utanfor Helsingfors. Etter eit foredrag om dei nye danske kommareglane skreiv ein av deltakarane, Henrik Huldén, ei lita vise om komma. Dagen var den 17. mai, på fødselsdagen til to finske deltakarar, språkrådgjevarane Mikael Reuter og Eivor Sommardal, og visa vart sungen om kvelden, på den «gemensamma födelsedagsfesten».

Visa er i ettertid komen med i ei svensk snapsvisebok, men blir her for første gong publisert i Noreg. Melodien er Lilla vackra Anna, om du vill. Det er heilt avgjerande at kvart komma i teksten blir lydleg framført som «komma», slik at til dømes siste linja må syngjast « … må komma komma komma fram til skål!». Her er visa:

Lat oss, om vi bara tål, ta en snaps til varje mål,
ty vi önskar, vart vi än må komma, komma fram til skål!

Sylfest Lomheim