Flamme Forlag . Oslo . 2020

AV SAME FORFATTAR

Skare (poesi, 2019)

Erlend Skjetne

Kleda er gjennomvåte

Blanke dropar frå snøkanten,
dei speglar godt og vondt
i sitt korte fall, og knusest.

Tarjei Vesaas

Eg kan tre mytar om far min

Ein gong, då han var gut, vandra han einsam i skogane kringom barndomsheimen sin, i dei aude åsane i det vestre Melhus. Det var vinter. Det var i ei tid då vintrane enno var snørike, og det fanst ikkje anna enn snø og granskog å sjå til alle leier. Det var iskaldt og fullstendig stilt, anna enn lyden av stega hans i den altfor djupe snøen.

Inne ved eit tre fann han ein avliden hubro. Den store, vakre fuglen var stivfrosen, vengene skimrande i det rimkvite sollyset, dei kloke augo vidopne.

*

Som nyfrelst pinseven gjekk han stendig og delte ut kristelege flygeblad, såkalla traktatar, til tilfeldig forbipasserande. Han gjorde ingen skilnad på folk, det fanst ikkje eit menneske i bygatene han ikkje ynskte å vinne for himmelriket.

Ein gong gav han ein traktat til ein uteliggjar.

Fåe dagar seinare vart den same uteliggjaren funnen daud i Nidelva. Fordi namnet og telefonnummeret til far stod på eit klistremerke på den elles nesten oppløyste traktaten, ringde politiet til han for å be om hjelp med identifiseringa. Om drukninga var ei viljeshandling eller eit uhell, var det ingen som kunne seia, og far visste ikkje namnet på den daude.

*

Tidleg i karrieren sin i helsevesenet hadde han ei stilling som sjukepleiar på regionsjukehuset. Innimellom måtte han utføre defibrillering på menneske som hjarta hadde stogga på. Den eine elektroden plasserer ein nedom høgre kragebein, den andre nedom venstre armhole, så freistar ein få systemet i gang att med eit elektrisk sjokk.

Éin slik pasient var ein ung mann som med vilje hadde ete ei livsfarleg mengd piller. Far gjorde jobben sin godt, og den unge mannen overlevde.

Silkesits

April, den gruvsamaste månaden.

Eit gode med ein såkalla dysfunksjonell familie er fråværet av enerverande tradisjonar. No, ei påske mange år seinare, fortel Matilde om hyttetur og påskeeggjakt og sjokoladeappelsin i sin eigen familie, før ho spør meg: «Hadde de verkeleg ingen påsketradisjonar?»

Eg tenkjer hardt på dette, er litt stolt av svaret mitt: «Påske-bridge, eg brukte alltid å dra på påskebridge.»

«Saman,» seier ho, «de som familie, hadde de nokon tradisjonar? Ikkje du som ludoman.»

«Det ordet var det eg som lærte deg.»

«Det skulle vel berre mangle? Om eg ikkje hadde kjent deg, ville eg aldri fått bruk for det. Kva er forresten skilnaden på påskebridge og annan bridge?»

«Kan overhovudet ikkje samanliknast. Påskebridge blir spela i påska. Annan bridge, som sumarbridge og julebridge, blir spela til andre tider. Dessutan er stemninga ofte spesielt god på påskebridgen. Det byrjar bli vår, det er ei fin tid.»

Matilde humrar, skrur opp lyden på fjernsynet. Påskekrimmen, langt frå den verste av dei, byrjar straks.

Ho gløttar bort på meg, rister på hovudet: «Du er nøgd med deg sjølv no, er du ikkje? Eg kjenner att den smilen. Du greidde å sno deg unna temaet for denne gongen, men du blir ikkje kvitt det: Frøydis skal få vekse opp i ein heim med tradisjonar – hyggelege tradisjonar.»

«Det er greitt. Men sidan desse hyggelege tradisjonane enno ikkje er etablerte, har du venteleg ingenting imot at eg fer på påskebridgen på Berkåk no på onsdag?»

Ho sukkar. «Berre dra. Men kan du i det minste lova meg å vinne?»

Sør-Trøndelag psykiatriske sykehus, avdeling Haukåsen, 28. desember 2005

Pasienten er orientert om tid og sted. Alminnelig velstelt, gir grei kontakt. Har i perioder hendene foran ansiktet når han snakker. Psykomotorisk urolig, tvinner fingre og må reise seg ved flere anledninger, da han ikke greier å sitte stille. Framstår som rastløs og agitert, nedstemt og deprimert. Har betydelig katastrofetenkning. Enkelte smil iblant.

Angående suicidalitet uttrykker han at han ikke ønsker å leve lenger. Han ser ingen løsning på sine problemer, er svært bekymret for alt. Samtidig innrømmer han et ønske om å få hjelp. Han angir ingen selvmordsplaner, men kan ikke si at han ikke vil eller skal ta livet sitt på avdelingen. Angir et komplett tankekaos, sier han ikke greier å tenke adekvat.

Moldvarpar

Ho er ein lang skugge i eit nake rom. Eg er fem år gamal, har nettopp vakna, forstår ikkje om dette er draum eller røyndom. Men ein engel er ho ikkje: Eg saknar berre mor mi, har ikkje bruk for englar.

Sola kjem silande frå alle kantar. Byggjefeltet er nytt, husa til venene mine enno berre haugar av jord.

Kven veit kvar far har funne ho. Kven veit kvar han finn nokon av menneska i det underlege livet sitt. Men det finst brev i gamle kasser som syner at dei skreiv til kvarandre lenge før han vart skild.

Han kan ha møtt ho allereie som veldig ung, då den søkjande sjela hans førte han rundt i heile Europa på lange reiser. Romania var eit lukka land, men ikkje ugjennomtrengjeleg for ein som han, som alltid smyg seg fram når andre dreg seg unna.

Innan han blir separert, har dei stilt kamerat Ceaușescu opp mot muren. Så er Romania eit fritt land, fritt og lutfattig. I fjernsynet ser eg foreldrelause ungar som bur i kloakken, som sit der og sniffar lim frå plastposar. I Noreg har eg ei varm, rein seng, men anar ikkje kor heldig eg er.

Romania er eit land som alle vil bort ifrå. Men far, den tullingen, liker Romania. Han liker det av alle dei grunnane som får så mange andre til å forlata det.

Så flytt til Romania, då. Flytt dit og bli der, i møkka og tristessen du elskar, i søppelstanken i slummen der alle kan sjå deg som ein sann apostel. Ikkje dra ein rumenar med deg heim, berre fordi ho kan laga middag og vaske golv. Ikkje tru at du kan skapa ditt eige Romania i Noreg.

Ho landar på Fornebu. Farmor og farfar, som i stor grad har finansiert det nye huset, kjem oppover bakken og passar oss. Far fortel ikkje kvar han skal.

Innan neste morgon renn, berre er ho her. Som ved eit trylleslag, som det heiter – men dette kan ikkje reverserast. «Eu sunt Alina,» seier ho, «mă bucur să vă cunosc.»

Dei byrjar møblere huset.

*

Eg har ein draum om å vera på havet i ein frykteleg storm. Eg vil kjenne dei salte bylgjene på leppene, kjenne vinden rive i kroppen min, herje som han vil med båten. Eg vil bli gjennomvåt. Eg vil klamre meg til taustumpar og lause plankar, stire ned i ein avgrunn som synest å opna seg – og likevel, sjølvsagt, vera trygg.

For eg drøymer ikkje om å døy. Eg har inga interesse for dauden, iallfall ikkje på den måten, og eg veit at draumen er umogleg: Ein kan ikkje røyne stormen utan samstundes å vera i fare, utan å kjenne ei heilt ekte redsle.

*

Ikkje før har far hjelpt Alina til Noreg, så vil han hjelpe resten av Romania. Nauda er himmelropande, nokon må gjera noko for dei stakkars menneska der nede.

Han organiserer hjelpesendingar.

Frå fyrste augneblink er Alina motvillig. Familien hennar er skikkelege menneske av solid slekt, ho har ikkje mykje til overs for dei heimlause alkoholikarane og tiggarane på gatehjørna og sigøynarane som parkerer ungane sine på barneheimar så dei sjølve kan ruse seg og drive hor.

«Vi er kristne,» seier far, «vi har ikkje noko val.»

Barndommen min er ein haug av mjuke, svarte sekker. Men diverre finst det òg harde esker med kvasse hjørne, og det verste eg veit, er lyden og kjensla av stutte, nedbitne negler mot papp.

Vi køyrer rundt og hentar, vi lyfter inn i og ut or bilen, like til bilen bryt saman. Far tek tak kring overarmane mine, kjenner etter: «Jaggu blir ein sterk av å slite for Herren!»

Alina, derimot, hevdar ho øydelegg ryggen. «Dette arbeidet kjem til å drepe oss alle,» seier ho, på den stendig sterkare norsken sin. «Men berre du fortener det, Øyvind.»

Ofte er ikkje transporten vidare organisert før sekkene og eskene kjem i hus. Heimen vår er ein transittstasjon fylt til randa av remediar som skal til Romania, nokre gonger andre land. Jamvel soveromma blir nytta som lager, det er så vidt Isak og eg får kjempa oss fram til køyesenga vår.

Heldigvis kjenner far ein bonde i Lerlia nokre kilometer unna, ein eldgamal fyr med eit fjøs han ikkje bruker. Far er frekk nok til å spørja, og under tvil får han låne det mørke, skitne fjøset som ein ekstra naudhjelpsterminal.

Hentinga, lyftinga, sorteringa, leveringa, alle telefonane hit og dit, all køyringa, all tida som går med i dragsoget: «Det er galskap!» meiner Alina. «O Doamne, ai luat-o razna!»

«Kven sa at det skal vera lett å vera kristen?» spør far. «Den Herren elskar, tuktar han!»

Etter kvart får han forresten augo opp for ein lur metode: Kvar gong han er ute på vegen, speidar han etter trailerar frå Aust-Europa. Ser han ein, gjer han sitt ytste for å få stogga sjåføren, så han kan spørja om det er mogleg å få sende med eit lass på turen sørover.

Ved eitt tilfelle er eg med han på ei veritabel biljakt, heilt frå Sandmoen til Støren, der målet er å få stogga ein latvisk trailer. Etter å ha vorte pressa halvvegs i grøfta over fleire kilometer forstår yrkessjåføren omsider at han må svinge inn på ein rasteplass. Han kan berre eitt ord engelsk – «Police! Police!» – og skjønar ikkje bæret av kva far vil han. Før han smeller døra i trynet på oss og råkøyrer vidare, har han forbanna oss med eit kataklysmisk tilfang av latviske ukvemsord.

Men innimellom, innimellom dukkar det opp sjåførar som faktisk blir litt glade, som set pris på ein middag, ein dusj og kanskje ei overnatting heime hjå oss. Dei får seg ein svartsekk med klede og leiker til familien òg, og så er det berre å vone at resten av lasta endar der ho skal.

Sjølvsagt er det flautt når far spør foreldra til dei andre ungane i klassen min om dei ikkje har nokre klede å donere til dei fattige. Det er like flautt når vi går inn i ein klesbutikk og far får seg til å tigge på same viset der. Det er ikkje mindre flautt når eg må gå på dørene i grannelaget og selja glorete rumenske handverksprodukt til inntekt for kloakkborna, freiste overtyde om at dette verkeleg er kvalitet. Aller flauast er det når far har masa til seg ei korg med halvdårleg frukt på Mega – som om han sjølv er ein av dei utsvelte fattige – og skal ha meg til å gå til grannane og dele ut desse kostnadsfrie, «heilt fine» druene, bananane og pærene, som eit prov på det eineståande gode hjarta hans.

Han gjer meg alltid flau, ikkje minst når Alina er med og dei to kranglar om alt mellom himmel og jord, jamvel på foreldremøte på skulen eller på sidelina under ein fotballkamp for smågutar. Men eg har ein einaste far.

*

Når ho glid inn døra, lukkar vi augo. Ho tenner det vesle lyset: Er vi vakne enno, skal ho brenne oss til oske. Men vi har lært at senga er til for å sova i, så vi ligg aldri vakne lenger. Ho inspiserer andleta våre, eg føler blikket hennar krypande over huda. Anar ho at vi juksar? Kanskje er ho nøgd så lenge vi fylgjer påbodet om å halde augo lukka, kanskje spelar det inga rolle for ho om vi verkeleg søv.

Men eg trur eg greier å narre ho. Ho er ikkje særleg smart, slik eg ser det, ho ser ikkje særleg godt, og forresten er det ikkje vanskeleg å låst som ein søv, så lenge ein er trist. Då er andletet stilt, for sorga gjer ikkje noko vesen av seg. Det er verre om ein må undertrykkje ein latter. Men vi ler berre når det er far som kjem og ser til oss. Det gjer han sjeldan, einast etter ordre frå Alina, og han ler når han ser at vi ikkje eigentleg søv, at vi ligg der med augo lukka og smiler. Men han ler ikkje så høgt at det kan høyrast oppe i stova, og han legg ein finger over munnane våre for å syne oss at heller ikkje vi skal laga ein lyd: «Vi må ikkje forstyrre draken,» kviskrar han.

Det er ikkje ofte han nemner ho ved det namnet. Han veit veldig godt at han bur saman med ein drake, men han er ingen eventyrhelt som planlegg å drepe uhyret: Han er ein ganske vanleg mann, som desperat freistar gøyme seg for elden.

Difor er han ofte borte om nettene, når den lysskye draken er på sitt argaste. På dagtid har han nok med å sova, for draken går ikkje til åtak då.

*

Her ein dag kom eg til å tenkje på ein av fars favorittvitsar, som han rakk å fortelja til alle han kjende. Eg lo aldri særleg godt av den vitsen som barn, men no har eg sjølv byrja fortelja han.

To samar er ute og spaserer på Finnmarksvidda, ikkje sant, då dei plutseleg får sjå ein kjenning som har hengt seg i ei fjellbjørk.

No må de førestille dykk at dette verkeleg er på Finnmarksvidda, ikkje sant, mygg og nordlys på alle baugar og kantar, og at dei to vêrbitne knarkane snakkar norsk med typisk samisk diksjon og tonefall, bokmålsnært og langsamt.

Den eine: «Ja, nu har Gud tatt ham hjem.»

Den andre: «Og så med lasso!»

*

Det går an å vera for hjelpsam. Det går an å vilja hjelpe så sterkt at folk byrjar tvile på motiva ein har: Vil du verkeleg berre hjelpe, eller gjer du det for å tilfredsstille din eigen hunger etter å bli verdsett?

Då far blir sjuk, mister han evna til å hjelpe andre. Men finst det noko menneske som ikkje liker ros?

Til meg vender han seg med ulidelege spørsmål: «Du hadde det vel ikkje berre fælt i barndommen, hadde du?» «Du er vel litt glad i Alina?» «Det var vel ikkje så ille for deg å bu her hjå oss?»

Til å byrja med, medan eg enno vonar at positivitet og omtanke kan gjera han frisk, svarar eg det eg trur han vil høyre.

Seinare blir eg så lei av maset at eg berre trekkjer på skuldrene. Eg veit at det ikkje er slik ein skal oppføre seg mot ein sjuk mann som ikkje kan noko for at han ter seg som han gjer. Men om eg i staden svarar han skikkeleg, lyder han ikkje eigentleg til svaret. Tilsynelatande er det visse ord og setningar han vil høyre, men om eg seier akkurat det eg trur eg må for å gjera han glad, greier han likevel ikkje å tru på det.

Løgner prellar av han, sanningar òg.

Han vågar knapt å sjå folk i augo lenger, langt mindre innbille seg at han, elendige skapning, skal kunne ha noko positivt å bidra med i det perfekte livet til alle desse andre. Etter kvart stiller han stendig oftare eit særleg urovekkjande spørsmål: «Er det ikkje det greiaste for dykk alle om eg berre forsvinn?»

Dette òg seier han nærast til seg sjølv, utan interesse for svaret. Eg skal vedgå at eg meir enn éin gong tenkjer: Ja, kanskje er det det.

*

Køyre. Når alt er prøvd og ingenting har verka, finst det framleis ein snev av terapi i dette. Å gå er blytungt, å tenkje ei liding, å sova umogleg. Men i bilen er tankane berre på vegen, og dei tankane er ikkje verkelege tankar, er berre synsinntrykk og auto-matiserte reaksjonar.

Ned den svingete Lauvsetbakken inn i Melhus sentrum, gamalvegen nordover ut på E6, langs dei vide, frosne jorda, forbi det blåe skiltet som seier: Trondheim kommune. Klettkrysset, kafeen der, med dei heimebaka kveitebollane med brunost, akkurat langt nok heimanfrå til at ein aldri møter kjentfolk. Den venlege serveringsdama som gjev eit andre påfyll jamvel om det ikkje er inkludert i prisen. Sigaretten på trappa etterpå. Dei gråe, kalde dagane er dei finaste, då verkar ingen særleg lykkelege.

Udduvollbrua og Øysand. Gamalvegen vidare, langsetter fjorden. Bensinstasjonen i Buvika, ein sjokolade og ein røyk der. Børsa, Viggja, vegkroa på Orkanger. Ein brus og ein hamburgar, om kontantane i lommene tillèt det. Søtt, salt og feitt, det einaste kroppen har lyst på. Klokka byrjar bli mykje, no ventar ei kjeftskur heime, ikkje minst for alle pengane som har gått med til absolutt ingenting, til den vesle trøysta som finst.

Ein annan veg attende, for variasjonen, for å gjera det litt mindre trist at turen snart er over. Nedover dalen til Fannrem, bakkane opp og inn i skogane. Fram til Eggkleiva, Vassbygda, der glitrar Ånøya mellom høge granåsar. Dei gråe, kalde dagane er dei finaste, då finst ikkje eit menneske å sjå langs strendene. Gamle trakter no, utsyn ned i Vigdalen, stogge i vegkanten for å røykje. Kva rolle spelar det at ein får kjeft? Kva er det som hastar? Kjenner namnet på alle gardane, litt har ein lært av far og mor. Minna er inga strøymande elv, men ei sky av frostrøyk over steinete stryk.

Den siste mila ned mot Gimse. Melhusbrua, den fredsame Gaula att. Utsyn mot sandtaket på Søberg, Vassfjellet svartgrønt som alltid. På toppen den høge masta, blenkjer skarpt kvar fjerde sekund. Byggjefeltet klamrar seg fast i fjellsida. Nokon ventar, realitetane ventar. Enno ventar alt.

Frå lovboka

Når eit menneske døyr ein naturleg daude, er det livet han levde som får definere nekrologane, gravferdstalene, mimringa og anekdotane. Dauden vedkomande leid, er ei mindre sak.

Med sjølvmordaren er det annleis.

Han var, i det lengste, ikkje mindre oppteken enn nokon annan er av å overleva frå dag til dag, gjera det beste ut av dei vilkåra livet gav ein til del.

Men i ettertid er han sjølvmordar. Heile livet hans kan no sjåast i lys av denne eine handlinga, desse siste minutta. Snakkar ein om han, er det for å leite etter årsaker til det som langt om lenge hende han, det han gjorde mot seg sjølv.

Elementært

På ungdomsskulen sit ein fyr med ein kortstokk. Før spela han på fotballaget Gimse, som vi på Lauvset alltid tapte for. Han var ein av spissane deira, skåra drøssevis med mål, men no held han seg til kortstokken. Ofte kjem det nokre og spelar med han. Er han åleine, legg han kabal.

Det provoserer visse lærarar at ein ung, velproporsjonert mann vel seg slike sedate syslar. Fordi han òg har vorte ferska i å røykje under kabalen sin, har han fått eit frynsete rykte. «Ein gong fann dei til og med øl i sekken hans!» blir det kviskra, og sjølvsagt nyt han formidabel vyrdnad mellom medelevane.

Overraskinga mi er difor stor då han plutseleg i eit tilfeldig friminutt ein lusen haustdag ropar på meg, meg av alle: «Du der! Du fer alltid berre og driv, kva med å klaske litt kort i staden?»

Eg skal ærleg innrømme at eg vandrar føremålslaust ikring i kvar einaste pause. Alle dei andre spelar ball, men eg har nok med den gudsjammerlege fotballen eg rotar med på fritida, om eg ikkje skal utsetjast for same audmjuking på skulen òg. «Eg kan berre idiot,» svarar eg, «sikkert fordi eg er ein.»

Dette ler han ganske godt av. «Ja,» seier han, «det inntrykket har eg òg hatt av deg. Men om det kan vera ei trøyst, er du neppe verre enn andre her på huset.»

Så vi spelar ein runde idiot, det kanskje mest idiotiske av alle idiotiske kortspel – og eg vinn. «Flaks med korta,» seier eg, forlegen.

«Det har du jaggu rett i.»

Vi byrjar på ein runde til, men to nyfikne silkerampar kjem trippande, og så blir det boms og president i staden. Eg kan ikkje det spelet. Vi har ingen kortstokk heime, og kortspel inngjekk ikkje i underhaldningsrepertoaret på Smyrnas barneleirar.

No får eg reglane forklåra. Men det går for fort, eg surrar frykteleg og forseinkar alt.

«Orsak,» mumlar eg når eg endeleg kan forlata den allereie litt for sementerte posisjonen min, «men kva meir kan forventast av ein skarve boms?»

«Ingenting å orsake,» ler guten med kortstokken, som sjølvsagt vart president. «Det er likevel eit dustespel. Eg skal lære deg bridge ein dag; den kunsten svarar nok betre til den sterke rettferdskjensla di.»