OCEAN VUONG

På jorda er vi
glimtvis vakre

Roman

Omsett av Rune F. Hjemås

Originaltittel: On Earth We’re Briefly Gorgeous

© 2019 Ocean Vuong

© Pelikanen forlag AS 2019 (norsk utgåve)

www.pelikanen.no

Omslagsdesign: Sten E. Moe

Omslagsfoto: Dzung Viet Le

Redaktør: Eirik Bø

Omsetting: Rune F. Hjemås

Innkjøpt av Norsk kulturråd

Tilrettelagt for ebok av eBokNorden as

ISBN: 978-82-8383-061-3 (ePub)

ISBN: 978-82-8383-056-9 (trykk)

Sitata av Roland Barthes er henta frå Lysten ved teksten, omsett av

Arne Kjell Haugen (Solum Forlag, 1990) og Sorgens dagbok, omsett av

Knut Stene-Johansen (Spartacus Forlag, 2009). Simone Weil er sitert etter

Tyngden og nåden, omsett av Christine Amadou (Gyldendal Norsk Forlag, 2001).

Til mor mi

Men la meg sjå – viss eg lar desse orda vere ein liten jordflekk og livet mitt ein hjørnestein – om eg ikkje kan bygge eit senter til deg.

– Qiu Miaojin

Eg vil fortelje deg sanninga, og allereie har eg fortalt deg om dei vide elvene.

– Joan Didion

I

La meg begynne på nytt.

Kjære mamma,

Eg skriv for å nå fram til deg – sjølv om kvart ord eg skriv, tar meg eitt ord lenger vekk frå der du er. Eg skriv for å dra tilbake til den gongen ved rasteplassen i Virginia da du stira forskremd på det utstoppa hjortehovudet som hang over brusautomaten ved toaletta mens skuggen frå geviret fall på ansiktet ditt. I bilen rista du stadig vekk på hovudet. «Eg fattar ikkje kvifor dei gjer slik. Ser dei ikkje at det er eit lik? Eit lik burde få forsvinne, ikkje hengast fast for evig på den måten.»

Eg tenker på den hjorten no, på korleis du stira inn i dei svarte glasauga hans og såg gjenskinet av deg sjølv, heile kroppen din forvrengd i den livlause spegelen. At det ikkje var det groteske i å henge opp eit halshogt dyr som sjokkerte deg – men at utstoppinga lekamleggjorde ein død som ikkje tok slutt, ein død som fortsette å døy mens vi gjekk forbi han for å gå på do.

Eg skriv fordi dei lærte meg at eg aldri skal begynne ei setning med fordi. Men eg prøvde ikkje å få til ei setning – eg prøvde å gjere meg fri. Fordi fridom, har eg blitt fortald, er ikkje meir enn avstanden mellom ein jeger og byttet hans.

Haust. Ein stad høgt over Michigan begynner ein koloni med monarksommarfuglar, i talet meir enn femten tusen, den årlege migrasjonen sin sørover. I løpet av to månader, frå september til november, flyttar dei seg vengeslag for vengeslag frå det sørlege Canada og USA til delar av det sentrale Mexico, der dei skal halde til heile vinteren.

Dei sit og kviler blant oss, i vindaugskarmar og på flettverksgjerde, klessnorer som enno dirrar av vekta frå klede som nettopp hang til tørk, panseret til ein falma blå Chevy, vengene faldar seg langsamt saman, som om dei blei lagde vekk, før dei slår eit raskt slag og flyg opp.

Det skal ikkje meir til enn ei frostnatt for å ta livet av ein heil generasjon. Å leve er dermed eit spørsmål om tid, om timing.

Den gongen da eg var fem eller seks, og ville tulle med deg, eg hoppa fram frå bak døra til gangen og ropte mot deg: «Boom!» Du skreik, og ansiktet ditt vrei og vrengde seg, så braut du ut i gråt, du heldt deg for brystet og lente deg mot døra mens du hiksta. Eg stod forvirra der med plasthjelmen på skrå på hovudet. Eg var ein amerikansk gut som apa etter det eg såg på TV. Eg visste ikkje at krigen enno fanst inne i deg, eller at det fanst ein krig i det heile, eller at så fort han kjem inn i deg, så forsvinn krigen aldri – han kling berre med, ein lyd som tar form av ansiktet til sonen din. Boom.

Den gongen, i tredje klasse, da eg med hjelp frå andrespråkslæraren min Mrs. Callahan las den første boka eg forelska meg i, ei barnebok som heitte Thunder Cake av Patricia Polacco. Boka fortel om ei jente og bestemora hennar som ser ein storm brygge opp i den grønfarga horisonten, men i staden for å sette skoter for vindauga eller hamre bjelkar mot dørene bestemmer dei seg for å bake ei kake. Eg var skipla av denne handlinga, den risikable, men likevel modige avvisinga av sunn fornuft. Med Mrs. Callahan bak meg og munnen hennar tett mot øyret blei eg dratt djupare og djupare ned i språkkvervlane. Historia falda seg ut, stormen rulla inn mens ho snakka, og så rulla han inn ein gong til da eg gjentok orda. Å bake ei kake i sentrum av stormen; å fôre seg sjølv med sukker i møte med ein fare.

Den første gongen du slo meg, må eg ha vore fire. Ei hand, eit glimt, ei utrekning. Munnen min ein brann av berøring.

Den gongen eg prøvde å lære deg å lese slik Mrs. Callahan lærte meg det, leppene mine mot øyret ditt, handa mi på di, orda som rørte seg under skuggane vi laga. Men handlinga (ein son som underviste mor si) snudde om på hierarkia våre, og med det også identitetane våre, og i dette landet var dei allereie skjøre og fastlåste. Etter dei stammande, mislykka forsøka, der setningane enten kom ut forvrengde eller sette seg fast i halsen din, etter det audmjukande nederlaget, smelte du igjen boka. «Eg treng ikkje å lese,» sa du med eit oppløyst uttrykk i ansiktet og skauv deg vekk frå bordet. «Eg kan sjå – og det har eg klart meg bra med så langt, har eg ikkje?»

Så den gongen med fjernkontrollen. Ein sår hevelse på underarmen som eg laug om til lærarane mine. «Eg snubla mens eg leikte sisten.»

Den gongen da du førtiseks år gammal plutseleg fekk så lyst til å fargelegge. «Vi drar på Walmart,» sa du ein morgon. «Eg må ha fargeleggingsbøker.» I fleire månader fylte du rommet mellom armane dine med alle nyansane du ikkje kunne uttale: magenta, sinober, okergul, tinn, cyanblå, kanel. Kvar dag sat du i timevis bøygd over tablå som viste gardar, beitemarkar, Paris, to hestar på ei forblåsen slette, ansiktet til ei jente med svart hår og hud som du lét vere blank, lét vere kvit. Du hengte dei opp over heile huset så det begynte å likne på eit barneskuleklasserom. Da eg spurde deg: «Kvifor fargelegging, kvifor no?», la du frå deg fargeblyanten og såg drøymande på ein halvferdig hage. «Det er berre noko eg blir borte i for ei lita stund,» sa du, «men eg kan kjenne alt. Som om eg framleis er her i dette rommet.»

Den gongen du heiv kassa med Lego mot hovudet mitt. Treverket med blodflekkar.

«Har du nokon gong laga ein scene,» sa du mens du fylte inn eit Thomas Kinkade-hus, «og så plassert deg sjølv inn i han? Har du nokon gong sett deg sjølv bakfrå mens du går lenger og djupare inn i det landskapet, vekk frå deg?»

Korleis kunne eg forklare deg at det du beskreiv, var skriving? Korleis kunne eg seie at vi trass alt er så nære, skuggane av hendene våre flyt saman på to ulike sider.

«Unnskyld,» sa du mens du bandasjerte kuttet i panna mi. «Ta jakka di. Du skal få McDonald’s.» Hovudet dunka, eg dyppa kyllingnuggets i ketsjup mens du såg på. «Du er nøydd til å bli større og sterkare, ok?»

Eg las om igjen Roland Barthes’ Sorgens dagbok i går, boka han skreiv på kvar dag i eitt år etter at mora døydde. Jeg ble kjent med min mors kropp, skriv han, mens hun var syk, så mens hun døde. Og der stoppa eg. Der bestemte eg meg for å skrive til deg. Du som enno lever.

Dei laurdagane på slutten av månaden da vi drog på senteret, viss du hadde pengar igjen etter å ha betalt rekningane. Nokon pynta seg for å gå i kyrkja eller i middagsselskap; vi dressa oss opp for å dra til eit kjøpesenter langs I-91. Du vakna tidleg, brukte ein time på å sminke deg, kledde på deg den finaste svarte paljettkjolen din, det eine paret ditt med gulløyreringar, svarte lamésko. Så bøygde du deg ned og drog ei handfull pomade gjennom håret mitt, kjemde det over.

Viss ein framand såg oss der, ville han ikkje kunne vite at vi gjorde innkjøpa våre på den lokale butikken ved hjørnet av Franklin Avenue, der kvitteringar for brukte matkupongar låg strødde i døropninga, der varer som mjølk og egg kosta tre gongar meir enn dei gjorde i forstadene, der skrukkete og flekkete eple låg i ei pappeske der botnen var gjennomtrekt av griseblod som hadde leke frå kassa med lause svinekotelettar der isen for lengst var smelta.

«La oss kjøpe nokre av dei flotte sjokoladane,» sa du og peikte mot Godiva chocolatier. Vi fekk ein liten papirpose som kanskje inneheldt fem eller seks ruter sjokolade vi hadde plukka ut tilfeldig. Dette var ofte det einaste vi kjøpte på senteret. Så gjekk vi og sende ei rute fram og tilbake mellom oss heilt til fingrane våre glinsa blekkaktig og søtt. «Slik nyt ein livet,» sa du mens du saug på fingrane dine, den rosa naglelakken var flisete etter at du hadde gitt pedikyr heile veka.

Den gongen med nevane, og du ropte på parkeringsplassen mens kveldssola etsa håret ditt raudt. Med armane beskytta eg hovudet mot knokane som hamra rundt meg.

Dei laurdagane gjekk vi langs korridorane heilt til butikkane drog ned gittera sine, eitt etter eitt. Så tok vi oss fram til busstoppet nede i gata, mens pusten vår flaut over oss og sminka blei tørr i ansiktet ditt. Ikkje noko anna i hendene våre enn kvarandre sine hender.

I dag tidleg, like før soloppgang, stod det ein hjort utanfor vindauget mitt, og tåka var så tett og lys at den andre, som stod ikkje så langt bortanfor, såg ut som den uferdige skuggen til den første.

Du kan fargelegge det. Du kan kalle det «Minnets historie».

Migrasjon kan bli sett i gang av vinkelen på sollyset, som indikerer eit skifte i årstidene, temperatur, vegetasjon og tilgangen på mat. Ho-monarkar legg egg langs ruta. Kvar historie har meir enn ein raud tråd, og kvar tråd er ei forteljing om noko som deler seg. Reisa er sju tusen sju hundre og tretti kilometer lang, meir enn lengda til dette landet. Monarkane som flyr sørover, kjem seg aldri nordover igjen. Kvar avreise er dermed endeleg. Berre barna deira kjem tilbake; berre framtida får sjå igjen fortida.

Kva er eit land, om ikkje ei setning utan grenser, ei livstid?

Den gongen hos den kinesiske slaktaren, du peikte på den steikte grisen som hang frå ein krok. «Ribbeina er akkurat som hos ein person som er blitt brent.» Du sleppte frå deg eit latterhikst, blei stille og fann fram lommeboka di, ansiktet ditt snurpa saman, og talde over pengane dine.

Kva er eit land, om ikkje ein livstidsdom?

Den gongen med dei fire literane mjølk. Mugga som sprakk mot skulderbeinet mitt, og så eit fint kvitt regn utover kjøkkenflisene.

Den gongen på Six Flags, da du tok supermann-berg- og-dalbanen saman med meg fordi eg var redd for å gjere det aleine. Etterpå kasta du opp med heile hovudet nede i søppelspannet. Og i den kvinande gleda mi gløymde eg å seie takk.

Den gongen vi drog på Goodwill og fylte handlevogna med ting som hadde eit gult merke, fordi den dagen betydde gult merke eit ekstra avslag på femti prosent. Eg dytta vogna og hoppa opp på stonga bak, rulla bortover med ei kjensle av rikdom på grunn av denne fangsten av skattar på tilbod. Det var bursdagen din. Vi sløste. «Ser eg ut som ein ekte amerikanar?» sa du og heldt ein kvit kjole inn mot kroppen. Han var litt for fin til at du skulle ha noka anledning til å bruke han, men samtidig enkel nok til å romme ei moglegheit for å bli brukt. Ein sjanse. Eg nikka og gliste. Vogna var så full at eg ikkje lenger såg kva som var framfor meg.

Den gongen med kjøkkenkniven – den du plukka opp, og så la skjelvande ned, mens du sa roleg: «Kom deg ut, kom deg ut.» Og eg sprang ut døra, ned dei svarte sommargatene. Eg sprang til eg gløymde at eg var ti år, til hjarteslaga var det einaste eg kunne høyre av namnet mitt.

Den gongen i New York, ei veke etter at fetter Phuong omkom i ei bilulykke, da eg gjekk på 2-toget uptown og såg ansiktet hans, klart og rundt idet dørene opna seg, han såg rett på meg, sprell levande. Eg gispa – men så visste eg betre, at det berre var ein mann som likna han. Likevel skaka det meg å sjå noko eg aldri trudde eg skulle få sjå igjen – trekka var nøyaktig som eg hugsa dei, den kraftige kjeven, dei heva bryna. Namnet hans hoppa fram i munnen før eg fekk stoppa det. Oppe på bakken sette eg meg på ein hydrant og ringde deg. «Mamma, eg såg han,» pesa eg. «Mamma, eg lovar, eg såg han. Eg veit at det er teit, men eg såg Phuong på toget.» Eg hadde eit panikkanfall. Og du visste det. Ei lita stund var du stille, så begynte du å nynne melodien til «Happy Birthday». Det var ikkje bursdagen min, men det var den einaste songen du kunne på engelsk, og du heldt fram. Og eg lytta med telefonen klemt så hardt mot øyret at eg heile resten av kvelden hadde eit avlangt, rosa avtrykk på kinnet mitt.

Eg er tjueåtte år gammal, 1,62 meter høg, 50,4 kg. Eg er kjekk frå nøyaktig tre vinklar og dødeleg frå alle andre. Eg skriv til deg frå innsida av ein kropp som ein gong var din. Det betyr at eg skriv som ein son.

Viss vi er heldige, er det kanskje på slutten av setninga vi kan begynne. Viss vi er heldige, har noko blitt ført vidare, eit anna alfabet skrive inn i blodet, i sener og nevron; forfedrar ladar etterkommarane sine med ei stille drift etter å fly sørover, å vende seg mot den staden i forteljinga som det ikkje var meininga at nokon skulle overleve.

Den gongen i naglesalongen da eg overhøyrde deg trøyste ein kunde for eit tap ho nyleg hadde lide. Ho fortalde gråteferdig mens du lakkerte neglene hennar: «Eg mista babyen min, den vesle jenta mi, Julie. Eg forstår det ikkje, ho var den sterkaste av mine, og den eldste.»

Du nikka med dei rolege auga bak vernemaska di. «Det går bra, det går bra,» sa du på engelsk, «ikkje gråt. Din Julie,» heldt du fram, «korleis ho døy?»

«Kreft,» sa dama. «Og så i bakgarden! Ho døydde der i bakgarden, for faen.»

Du la ned handa hennar og tok av deg maska. Kreft. Du lente deg framover. «Mi mor også, ho døy frå kreften.» Det blei stille i rommet. Kollegaene dine vrei seg på stolane. «Men kva hende i bakgard, kvifor ho døy der?»

Kvinna tørka auga sine. «Ho bur der. Julie er hesten min.»

Du nikka, tok på deg maska, og fortsette å lakkere neglene hennar. Da kvinna hadde gått, slengde du maska gjennom rommet. «Ein jævla hest?» sa du på vietnamesisk. «Herregud, eg var nesten på veg til dottera hennar si grav med blomstrar!» Heile resten av dagen kunne du brått sjå opp mens du jobba med ei eller anna hand og rope: «Det var ein jævla hest!» og så lo vi alle saman.

Den gongen eg var tretten og endeleg sa stopp. Handa di oppe i lufta mens det første slaget svei i kinnet. «Slutt, mamma. Kutt ut. Ver så snill.» Eg såg hardt på deg, på den måten eg hadde lært meg å sjå på dei som plaga meg, rett inn i auga. Du snudde deg vekk utan å seie noko, tok på deg den brune ullkåpa og gjekk på butikken. «Eg kjøper egg,» sa du over skuldra di, som om ingenting hadde skjedd. Men vi visste begge at du aldri kom til å slå meg igjen.

Monarkar som overlevde migrasjonen, gav bodskapen vidare til etterkommarane sine. Minnet til familiemedlemmar som forsvann vinteren føre, blei vove inn i genane deira.

Når tar ein krig slutt? Når kan eg seie namnet ditt og få det til å bety berre namnet ditt og ikkje alt det du drog ifrå?

Den gongen eg vakna opp i den blekkblå timen med hovudet – nei, heile huset – fylt av dempa musikk. Eg plasserte føtene på det kalde tregolvet og gjekk til rommet ditt. Senga var tom. «Mamma,» sa eg gjennom musikken, urørleg som ein avklipt blomster. Det var Chopin, og det kom frå skapet. Døra glødde av eit raudleg lys, som inngangen til ein stad som brann. Eg sette meg på utsida og lytta til ouverturen med den jamne pusten din under. Eg veit ikkje kor lenge eg var der. Men på eit tidspunkt gjekk eg tilbake til senga og drog dyna opp til haka heilt til det slutta, ikkje songen, men skjelvinga mi. «Mamma,» sa eg igjen, til ingen, «kom ut. Kom ut igjen.»

Ein gong fortalde du meg at menneskeauget er det einsamaste gud har skapt. Så mykje av verda passerer gjennom pupillen, og enda sparer det ikkje på noko. Aleine i hòla si veit ikkje auget eingong at det finst enda eitt som er akkurat som det nokre centimeter unna, like svolte og like tomt. Da du opna ytterdøra til mitt livs første snøfall, kviskra du: «Sjå.»

Den gongen du reinska ei korg med grøne bønner over vasken og ut av ingenting sa: «Eg er ikkje eit monster. Eg er ei mor.»

Kva meiner vi når vi seier overlevande? Kanskje ein overlevande er den siste som kjem heim, den siste monarken som landar på ei grein som allereie er tyngd av gjenferd.

Morgonen nærma seg frå alle hald.

Eg la vekk boka. Skala til dei grøne bønnene heldt fram med å sprekke. Dei tromma som fingertuppar mot stålkummen. «Du er ikkje eit monster,» sa eg.

Men eg laug.

Det eg eigentleg ville seie, var at eit monster ikkje er ein så forferdeleg ting å vere. Frå den latinske rota monstrum, ein guddommeleg bodberar for katastrofar, seinare tatt opp i gammal fransk i betydinga eit dyr med mangslunge opphav: kentaur, griff, satyr. Å vere eit monster er å vere eit samansett signal, eit fyrtårn: både ly og åtvaring samtidig.

Eg las at foreldre som slit med posttraumatisk stressliding, oftare slår barna sine. Kanskje finst det eit monstrøst opphav til det likevel. Kanskje det å legge hand på barnet sitt er å førebu det på krig. Seie at det å ha ein puls aldri er like enkelt som hjartet si oppgåve med å seie ja ja ja til kroppen.

Eg veit ikkje.

Det eg veit, er at du på Goodwill gav meg den kvite kjolen, med store, glasaktige auge. «Kan du lese dette,» sa du, «og fortelje meg om han er brannsikker?» Eg leita langs saumen, studerte skrifta på lappen, og utan å vere i stand til å lese sjølv enno sa eg: «Ja.» Sa det likevel. «Ja,» laug eg og heldt kjolen opp mot haka di. «Han er brannsikker.»

Nokre dagar seinare fekk ein nabogut som kom forbi på sykkel, sjå meg i den same kjolen på gardsplassen mens du var på jobb – eg hadde tatt han på meg fordi eg tenkte det ville få meg til å likne deg. I friminuttet neste dag kalla ungane meg for misfoster, prinsesse, sopar. Mykje seinare lærte eg at desse orda også var speglingar av monster.

Av og til ser eg for meg at monarkane ikkje flyktar frå vinteren, men frå napalmskyene i barndommen din sitt Vietnam. Eg ser for meg at dei flyr uskadde frå dei flammande eksplosjonane, dei små svarte og raude vengene skjelv lik splintar som blafra vidare i tusenvis av kilometer over himmelen, slik at når du ser opp, greier du ikkje lenger å førestille deg eksplosjonen dei kom frå, berre ein sommarfuglfamilie som svever i klar, kjølig luft, og vengene deira er til slutt, etter så mange storbrannar, blitt brannsikre.

«Det er godt å vite, skatten.» Med steinansikt lét du blikket gli forbi skuldra mi mens du heldt kjolen mot brystet. «Det er så godt.»

Du er ei mor, mamma. Du er også eit monster. Men det er eg òg – det er derfor eg ikkje kan snu meg vekk frå deg. Det er derfor eg har tatt det einsamaste gud har skapt, og plassert deg på innsida.

Sjå.

I eit tidlegare utkast til dette brevet som eg seinare har sletta, fortalde eg deg om korleis eg enda opp med å bli forfattar. At eg, som var den første i familien vår til å gå på college, kasta vekk alt saman på ein grad i engelsk. At eg flykta frå den usle vidaregåandeskulen min for å la dagane gå til spille blant bibliotekhyllene i New York, der eg las obskure tekstar skrivne av døde folk, dei fleste ville aldri ha drøymt om at eit ansikt som mitt skulle sveve over setningane deira – og enda mindre at desse setningane skulle redde meg. Men det er ikkje så farleg no. Det viktige er at alt dette, sjølv om eg ikkje visste det da, førte meg hit, til denne sida, for å fortelje deg alt det du aldri vil få vite noko om.

Det som skjedde, var at eg ein gong var ein gut som var usåra. Eg var åtte da eg stod i eittromsleilegheita i Hartford og stira på det sovande ansiktet til bestemor Lan. Sjølv om ho er di mor, liknar ho deg ikkje; huda hennar er tre hakk mørkare, som fargen til jorda etter ei regnskur, bretta over eit beinete ansikt med auge som skein som glasbitar. Eg veit ikkje kva det var som fekk meg til å forlate den grøne haugen min av militærfigurar og gå bort dit ho låg under eit pledd på tregolvet med armane i kryss over brystet. Auga hennar rørte seg bak augelokka mens ho sov. Panna hadde djupe fòrer frå dei femtiseks åra hennar. Ei fluge landa ved sida av munnen hennar, så trippa ho bort mot dei raudlilla leppene. Lan fekk ei rykking på det venstre kinnet som varte i eit par sekund. Huda var kopparrete med store, svarte porer og krusa seg i sollyset. Eg hadde aldri sett søvn med så mykje bevegelse i før – bortsett frå hos hundar som spring mens dei drøymer om ting ingen av oss veit noko om.

Men det var stilla, forstår eg no, eg søkte, ikkje frå kroppen hennar, som heldt fram med å røre på seg, men frå sinnet hennar. Berre i denne rykkete stilla kunne hjernen hennar, som i vaken tilstand var vill og eksplosiv, kjøle seg ned til noko som likna ei ro. Eg ser på ein framand, tenkte eg, ein med lepper krølla saman til eit uttrykk av tilfredsheit som er ukjent for den Lan eg kjente som vaken, den som setningane kom ut av i hytt og vêr, og der schizofrenien berre hadde blitt verre sidan krigen. Men det var villskapen eg alltid hadde forbunde henne med. Så lenge eg kunne hugse, hadde ho virra rundt framfor meg og forsvunne inn og ut av fornufta. Det var derfor det å sjå på henne no, heilt roleg i ettermiddagslyset, var som å sjå bakover i tida.

Auget opna seg. Sløra til av eit mjølkeaktig lag av søvn vida det seg ut så det kunne fange inn bildet av meg. Eg stod rett opp og ned, fanga i søyla av lys som slapp inn gjennom vindauget. Så opna det andre auget seg, dette var ei aning rosa, men klarare. «Du svolten, Veslehunden?» spurde ho med eit ansikt som var uttrykkslaust, liksom ho framleis sov.

Eg nikka.

«Kva skal ein ete i ei stund som dette?» Ho gestikulerte rundt i rommet.

Eit retorisk spørsmål, avgjorde eg og beit meg i leppa.

Men eg tok feil. «Eg sa Kva kan vi ete?» Ho sette seg opp slik at det skulderlange håret stod til alle kantar bak henne, som hos ein teikneseriefigur som akkurat var blitt sprengd med TNT. Ho kraup bortover, sette seg på huk framfor leikesoldatane og plukka opp ein frå haugen, kneip han mellom fingrane sine og studerte han. Neglene hennar, som du hadde lakkert og manikyrert perfekt med den sedvanlege presisjonen din, var det einaste plettfrie ved henne. Dei var elegante og glitrande og skilde seg frå dei trælete, sprokne knokane da ho heldt i soldaten, ein radiooperatør, og granska han som om han var ein gjenstand som nettopp var blitt graven opp av jorda.

Soldaten står på eitt kne med ein radio festa til ryggen og ropar for evig inn i mottakaren. Utrustinga hans tyder på at det er den andre verdskrigen han kjempar i. «Who yoo arrgh, messeur?» spurde ho plastmannen på gebrokkent engelsk og fransk. Med ei brå rørsle pressa ho radioen hans mot øyret sitt og lytta intenst, med blikket festa på meg. «Veit du kva dei fortel meg, Veslehunden?» kviskra ho på vietnamesisk. «Dei seier – » Ho bikka hovudet til sida og lente seg mot meg, pusten hennar var ei blanding av Ricola halspastillar og den kjøttaktige lukta av søvn, øyret hadde slukt hovudet til den vesle grøne mannen. «Dei seier at gode soldatar berre vinn når dei blir fôra av bestemødrene sine.» Ho sleppte frå seg ein kort og brå skratt – så stoppa ho, hadde plutseleg eit blankt uttrykk i ansiktet no og plasserte radiomannen i handa mi, lukka henne til ein knyttneve. Slik reiste ho seg og subba av garde mot kjøkkenet med klaprande sandalar. Eg klemte den meldinga, kjente at plastantenna stakk mot handflata mens lyden av reggae, dempa gjennom veggen til ein nabo, sivde inn i rommet.

Eg har, og har hatt, mange namn. Veslehunden, var det Lan kalla meg. Kva fekk ei kvinne som kalla opp seg sjølv og dottera si etter blomstrar, til å kalle barnebarnet sitt for ein hund? Ei kvinne som passar på sine eigne, det er svaret. Som du veit, blei eit barn, ofte den minste eller svakaste i flokken, slik eg var, i den landsbyen der Lan voks opp gitt namn etter dei mest vederstyggelege ting: demon, barneskrømt, grisetryne, apeunge, bøffelhovud, kjøter – veslehunden var eit av dei meir forsiktige. Fordi da ville vonde ånder som streifa rundt i landet på jakt etter friske og vakre barn, høyre namnet til noko avskyeleg og uhyggeleg bli ropt inn til middag og reise forbi huset slik at ungen blei spart. Å elske noko er derfor å kalle det opp etter noko som er så verdilaust at det vil bli verande urørt – og i live. Eit namn, tynt som luft, kan også vere eit vern. Eit Veslehund-vern.

Eg sat på kjøkkenflisene og såg på at Lan auste to dampande haugar med ris ned i ein bolle av porselen med lilla slyngplantar måla langs kanten. Ho greip ei tekanne og helte ein stråle med sjasmin-te over risen, akkurat nok til at eit par korn flaut opp i den tynne, ravgule væska. Så sat vi på golvet og sende den duftande, dampande bollen mellom oss. Det smakte slik ein kan førestille seg at mosa blomstrar smaker – bittert og tørt, med ein lett og søt ettersmak. «Ekte bondekost.» Lan gliste. «Dette er vår fast food, Veslehunden. Dette er vår McDonald’s!» Ho bikka seg til sides og sleppte ein enorm fis. Eg følgde eksempelet hennar og sleppte ein sjølv, noko som fekk oss begge til å le med lukka auge. Så slutta ho. «Et opp.» Ho peikte mot bollen med haka. «Kvart riskorn du legg igjen, er ein makk du et i helvete.» Ho tok av seg gummistrikken ho hadde rundt handleddet, og batt opp håret i ein knute.

Dei seier at trauma ikkje berre påverkar hjernen, men kroppen òg, muskulaturen, ledda og haldninga. Ryggen til Lan var kronisk bøygd – så mykje at eg knapt kunne sjå hovudet hennar da ho stod ved vasken. Berre hårknuten var synleg der han hoppa opp og ned mens ho skrubba.

Ho gløtta opp mot mathylla, som var tom bortsett frå eit einsleg, halvtomt glas med peanøttsmør. «Eg må kjøpe meir brød.»

Ein kveld ein eller to dagar før nasjonaldagen skaut naboane opp fyrverkeri frå eit tak i kvartalet nedanfor vårt. Fosforescerande band freste over den lilla, lysforureina himmelen og brast i store eksplosjonar som gav gjenlyd i heile leilegheita. Eg låg og sov på stovegolvet, kilt inn mellom deg og Lan, da eg kjente at varmen frå kroppen hennar, som heile natta hadde vore pressa mot ryggen min, forsvann. Da eg snudde meg, sat ho på kne og krafsa heilt vilt på teppa. Før eg rakk å spørje kva som var i vegen, greip ho meg rundt munnen med den kalde og våte handa si. Ho heldt ein finger framfor leppene.

«Hysj. Viss du skrik,» høyrde eg henne seie, «vil bombekastarane skjønne kor vi er.»

Gatelyset i auga hennar kasta skin av gulsott over det mørke ansiktet. Ho greip meg rundt handleddet og drog meg mot vindauget, der vi krøkte oss ned og sat tett saman under karmen mens vi høyrde smella som fauk fram og tilbake over oss. Langsamt leia ho meg over i fanget sitt, og så venta vi.

Ho heldt fram om bombekastarane i kviskrande utbrot, mens handa hennar med jamne mellomrom dekte for den nedste delen av ansiktet mitt – ei skarp lukt av kvitlauk og tigerbalsam reiv i nasen. Vi sat slik i sikkert to timar, eg kjente pulsen hennar som slo stødig mot ryggen mens rommet tok til å gråne, så fløymde det over i mørkeblått slik at to sovande former kom fram, sveipte i pledd og strekte ut på golvet framfor oss: du og søstera di, Mai. De likna mjuke fjellkjeder på ein snødekt tundra. Familien min, tenkte eg, var dette stille arktiske landskapet som til slutt hadde falle til ro etter ei natt med artillerield. Da haka til Lan blei tyngre mot skuldra mi og pusten hennar jamnare i øyret mitt, visste eg at ho endeleg hadde slutta seg til døtrene sine i søvnen, og snøen i juli – glatt, fullkommen og namnlaus – var alt eg kunne sjå.

Før eg blei Veslehunden, hadde eg eit anna namn – det namnet eg blei fødd med. Ein oktoberettermiddag i ei hytte dekt med bananblad utanfor Saigon, på den same rismarka som du voks opp på, blei eg sonen din. Slik Lan fortalde det, slo ein lokal sjaman leir utanfor hytta saman med dei to assistentane sine og venta på dei første skrika. Da Lan og jordmødrene klipte navlestrengen, storma sjamanen og hjelparane hans inn og pakka meg, som enno var klissete av fødsel, inn i eit kvitt klede og skunda seg til den nærmaste elva der eg blei bada under slør av salvie og røykelse.

Skrikande, med oske gnidd i panna, blei eg plassert i armane til far min, og sjamanen kviskra namnet han hadde gitt meg. Det betyr Patriotisk Leiar av Nasjonen, forklarte sjamanen. Sidan han hadde blitt hyra inn av far min og ikkje kunne ha unngått å legge merke til den barske framtoningen hans, korleis han bles opp brystkassa for å gjere halvannanmeterskroppen sin større mens han gjekk, og snakka med gestikulasjonar som minte om slag, førestiller eg meg at sjamanen valde eit namn som ville gjere mannen som betalte han, fornøgd. Og han fekk rett. Far min strålte, sa Lan, mens han løfta meg over hovudet ved terskelen til hytta. «Sonen min kjem til å bli leiaren av Vietnam,» ropte han. Men i løpet av to år var tilstanden i Vietnam – som tretten år etter krigen enno låg i ruinar – blitt så ille at vi flykta frå den marka han stod på, jorda der blodet ditt hadde laga ein mørk, raud sirkel mellom beina dine eit par skritt bortanfor og gjort søla der om til fersk gjørme – og fått liv i meg.

Andre gongar verka Lan ambivalent til støy. Hugsar du den kvelden da vi samla oss rundt Lan etter middag for å høyre ei historie, og nokon begynte å skyte rett over gata? Sjølv om pistolskot ikkje var uvanleg i Hartford, var eg aldri førebudd på den lyden – gjennomborande, men likevel på ein måte meir daglegdags enn eg hugsa, som homeruns i ungdomsturneringar der dei blei slått, ein etter ein, ut av mørket i parken. Alle saman skreik – du, tante Mai og eg – og pressa kinna og nasane mot golvet. «Kan nokon skru av lysa,» ropte du.

Da det hadde vore mørkt i rommet eit par sekund, sa Lan: «Kva er det? Det var jo berre tre skot.» Stemma hennar kom frå nøyaktig den plassen der ho hadde sete. Ho hadde ikkje eingong rørt seg. «Var det ikkje? Er de døde, eller pustar de?»

Kleda hennar gnissa mot huda da ho vinka oss tilbake. «I krigen gjekk heile landsbyar i lufta før du eingong visste kor ballane dine var.» Ho snøfta. «Skru på lyset no før eg gløymer kor eg var.»

Ei av oppgåvene eg hadde for Lan, var å ta ein pinsett og plukke dei grå håra frå hovudet hennar, eitt for eitt. «Snøen i håret mitt,» forklarte ho, «får det til å klø i hovudet. Vil du plukke dei kløande håra mine, Veslehunden? Snøen slår røter i meg.» Ho stakk ein pinsett mellom fingrane mine. «Gjer bestemor ung i dag, ok?» sa ho veldig stille, med eit glis.

For dette arbeidet fekk eg betalt i historier. Etter å ha posisjonert hovudet hennar under lyset frå vindauget knelte eg på ei pute bak henne med pinsetten klar. Ho begynte å snakke, og da fall stemmeleiet ein oktav lågare mens ho forsvann djupt inn i forteljinga. For det meste skravla ho, det var metoden hennar, historiene sirkla etter kvarandre. Dei spann ut av minnet hennar, berre for å dukke opp igjen neste veke med den same introduksjonen: «Denne her, Veslehunden, denne vil verkeleg sette deg ut. Er du klar? Bryr du deg eigentleg om det eg seier? Bra. Fordi eg lyg aldri.» Så følgde ei velkjent historie, oppstykka av dei same dramatiske pausane og vendepunkta, i augeblikk av spenning eller avgjerande hendingar. Eg mima setningane som om eg såg ein film for n’te gong – ein film skapt av Lan sine ord og animert av fantasien min. På den måten samarbeidde vi.

Mens eg plukka, var det ikkje slik at dei nakne veggane rundt oss blei fylte av fantastiske landskap, men meir som at dei opna seg inn mot dei, gipsen smuldra opp og viste den fortida som var bak. Scenar frå krigen, mytar om menneskeliknande apar, eldgamle spøkelsesjegerar frå åsane rundt Da Lat som blei betalte i mugger med risvin, som reiste gjennom landsbyar med flokkar av villhundar og formular skrivne på palmeblad for å drive bort vonde ånder.

Nokre av historiene var også personlege. Som den gongen ho fortalde om korleis du blei fødd, om den kvite amerikanske tenestemannen som var utplassert på eit krigsskip i Ha Long-bukta. Korleis Lan hadde på seg den lilla áo dàien sin da ho møtte han, og splitten i sida flagra i barlysa bak henne mens ho gjekk. Korleis ho på det tidspunktet allereie hadde gått ifrå den første mannen sin frå eit arrangert ekteskap. Korleis det, for ei ung kvinne som for første gong levde utan familie i ein krigsherja by, var kroppen hennar, den lilla kjolen, som heldt henne i live. Mens ho snakka rørte handa mi seg saktare og saktare til ho stoppa heilt. Eg var oppslukt av filmen som spelte seg ut over veggane i leilegheita. Eg hadde fortapt meg i historia hennar, gløymt meg bort med vilje, til slutt strekte ho seg bakover og klaska meg på låret. «Hei, ikkje sovn frå meg no!» Men eg hadde ikkje sovna. Eg stod ved sida av henne mens den lilla kjolen flagra i den røykfylte baren og glasa klirra i lukta av motorolje og sigarar, vodka og krutrøyk frå uniformene til soldatane.

«Hjelp meg, Veslehunden.» Ho pressa hendene mine mot brystet. «Hjelp meg å vere ung, få denne snøen vekk frå livet mitt – få alt saman vekk frå livet mitt.» Desse ettermiddagane blei eg klar over at galskap nokre gongar kan leie til oppdagingar, at det skada og feilkopla sinnet likevel ikkje er heilt på jordet. Igjen og igjen blei rommet fylt av stemmene våre mens snøen fall frå hovudet hennar, tregolvet rundt knea mine blei kvitare mens fortida falda seg ut rundt oss.

Og så var det skulebussen. Den morgonen, som alle andre morgonar, var det ingen som sat ved sida av meg. Eg pressa meg inn mot vindauget og lét det som var på utsida, fylle heile synsfeltet, lys lilla med morgonmørke: Motel 6, Klines myntvaskeri som enno ikkje hadde opna, ein beige Toyota utan panser stranda i ein oppkøyrsel der ei bildekkhuske hang halvvegs på skrå ned i søla. Da bussen sette opp farten, kvervla delar av byen forbi som det som ligg i ein vaskemaskin. Rundt meg knuffa gutane til kvarandre. Eg kjente vinden frå lemmane deira som rørte seg raskt bak nakken min, dei kavande armane og nevane som skauv lufta rundt. Sidan eg veit at ansiktet mitt har trekk som er sjeldne på desse kantar, pressa eg hovudet tettare mot vindauget for å sleppe unna. Det var da eg såg ein gneiste midt på ein parkeringsplass utanfor. Det var ikkje før eg høyrde stemmene deira bak meg, at eg forstod at gneisten kom frå innsida av hovudet mitt. At nokon hadde køyrt ansiktet mitt inn i glaset.

«Snakk engelsk,» sa guten med gul bollesveis og ei dobbelthake som var raud og dissande.

Dei verste veggane er laga av glas, mamma. Eg fekk lyst til å presse meg forbi karmen og hoppe ut av vindauget.

«Hei.» Dobbelthakeguten lente seg mot meg, kom heilt opp på sida av meg med eddikmunnen sin. «Seier du aldri noko? Snakkar du ikkje engelsk?» Han greip tak i skuldra mi og snudde meg mot seg. «Sjå på meg når eg snakkar til deg.»

Han var berre ni, men hadde allereie lært seg å snakke som såra amerikanske fedrar. Gutane samla seg rundt meg, vêra underhaldning. Eg kjente lukta frå dei nyvaska kleda deira, tøymjuknarar med lavendel og syrin.

Dei venta på å sjå kva som kom til å skje. Da eg ikkje gjorde anna enn å lukke auga, smekka guten til meg.

«Sei noko.» Han pressa den breie nasen sin mot det brennande kinnet mitt. «Kan du ikkje seie ein einaste ting?»

Den andre smekken kom ovanfrå, frå ein annan gut.

Bollesveis klemte kinna mine med hendene og styrte hovudet mitt mot seg. «Sei namnet mitt, da.» Han blunka med lange, blonde, nesten usynlege augebryn som sitra. «Akkurat som mor di gjorde i går kveld.»

Utanfor fall blada, feite og våte som skitne pengar flaug dei forbi vindauget. Eg tvinga meg til å lyde og sa namnet hans.

Eg sleppte latteren deira inn i meg.

«Ein gong til,» sa han.

«Kyle.»

«Høgare.»

«Kyle.» Auga mine var framleis lukka.

«Det er bra, vesle fitte.»

Plutseleg, som eit vêromslag, kom det ein song på radioen. «Hei, søskenbarnet mitt var akkurat på konsert med dei der!» Og så var det over. Skuggane deira løyste seg opp rundt meg. Eg lét snørret renne frå nasen. Eg stira på føtene mine, på skoa du kjøpte til meg, dei med raude lys på solane som blinka når eg gjekk.

Med panna pressa mot setet framfor meg sparka eg med føtene, først forsiktig, så fortare. Skoa mine eksploderte i lydlause bluss: verdas minste ambulanse, på veg ingenstad.

Den kvelden du sat på sofaen med eit handkle rundt deg etter ein dusj og ein Marlboro Red som ulma i handa. Eg stod der heilt stille.

«Kvifor?» Du stira hardt på TV-en.

Du stumpa sigaretten i tekoppen din, og eg angra med ein gong på at eg hadde sagt noko. «Kvifor lét du dei gjere det? Ikkje lukk auga. Du er ikkje trøytt.»

Du sette auga i meg mens den blå røyken kvervla mellom oss.

«Kva slags gut vil la dei gjere noko slikt?» Røyken lak ut frå munnvikene dine. «Du gjorde ingenting.» Du trekte på skuldrene. «Berre lét dei.»

Eg tenkte på vindauget igjen, at alt likna eit vindauge, sjølv lufta mellom oss.

Du greip skuldrene mine og pressa panna di mot mi. «Slutt å gråte. Du græt alltid!» Du var så nær at eg kjente lukta av oske og tannkrem mellom tennene dine. «Det er ingen som har rørt deg enno. Slutt å gråte – eg sa slutt, for helvete!»

Den tredje smekken den dagen slengde blikket mitt til sida, TV-skjermen glimta til før hovudet mitt rykte tilbake for å sjå mot deg. Auga dine pilte fram og tilbake over ansiktet mitt.

Så drog du meg inntil deg og pressa kinnet mitt hardt mot skuldra di.

«Du må finne på noko, Veslehunden,» sa du inn i håret mitt. «Du må det, for eg har ikkje engelsken til å hjelpe deg. Eg kan ikkje seie noko for å stoppe dei. Du må finne på noko. Du må finne på noko, eller så må du aldri fortelje meg om dette igjen, høyrer du?» Du skauv deg bakover. «Du må vere ein skikkeleg gut og vere sterk. Du må ta igjen, eller så vil dei berre fortsette. Du har engelsk i massevis.» Du la handa di på magen min og kviskra nesten. «Du må bruke det, ok?»

«Ja, mamma.»

Du drog håret mitt til sida og kyssa meg i panna. Du såg på meg litt for lenge før du fall tilbake på sofaen og vifta med handa. «Gi meg ein sigarett til.»

Da eg kom tilbake med Marlboroen og Zippo-lighteren, var TV-en skrudd av. Du sat berre der og stira ut det blå vindauget.

På kjøkkenet neste morgon såg eg på mens du fylte mjølk i eit glas som var like høgt som hovudet mitt.

«Drikk,» sa du med stolt trutmunn. «Dette er amerikansk mjølk, så du kjem til å vekse masse. Utan tvil.»

Eg drakk så mykje av den kalde mjølka at ho mista smaken mot den nomne tunga mi. Etter dette gjentok vi ritualet kvar morgon: mjølka helt ut i ei tjukk, kvit flette, eg som drakk ho opp, gulpande, og forsikra meg om at du såg det, mens vi begge håpa at det kvite som forsvann inn i meg, ville få meir ut av den gule guten.

Eg drikk lys, tenkte eg. Eg fyller meg sjølv med lys. Mjølka ville få alt det mørke i meg til å forsvinne i ei skinande flod. «Litt meir,» sa du og kakka i benken. «Eg veit det er mykje. Men det er verdt det.»

Eg klinka glaset ned på benken og strålte. «Der kan du sjå,» sa du og kryssa armane. «Du ser jo allereie ut som Supermann!»

Eg gliste mens mjølka bobla fram mellom leppene mine.

Nokon seier at historia går i spiralar, ikkje ei rett linje slik vi har vent oss til å tru. Vi reiser gjennom tida i sirkulære banar, avstanden aukar frå eit episenter, berre for å komme tilbake igjen, ein runde fattigare.

Gjennom historiene sine reiste Lan også i spiralar. Mens eg lytta, kunne det oppstå augeblikk der historia endra seg – ikkje så mykje, berre ein ørliten detalj, tidspunktet på dagen, fargen på nokon si skjorte, to luftangrep i staden for tre, ein AK-47 i staden for ein 9 mm, at dottera ikkje gret, men lo. Det kunne skje endringar i oppbygginga – fortida var aldri eit fastlåst og sovande landskap, men eit som blir sett på ny. Enten vi vil det eller ikkje, så reiser vi i sirklar, vi lagar noko nytt av det som er borte. «Gjer meg ung igjen,» sa Lan. «Gjer meg svart igjen, ikkje snø slik som dette, Veslehunden. Ikkje snø.»

Men sanninga, mamma, er at eg ikkje veit. Eg har teoriar som eg skriv ned før eg viskar dei ut og går frå pulten. Eg set på vasskokaren, og lyden av kokande vatn får meg til å ombestemme meg. Har du ein teori – om noko som helst? Eg veit at viss eg spurde deg, så ville du le mens du dekte for munnen, ein gestus som var vanleg blant jentene i landsbyen der du voks opp, og som du har halde på heile livet, sjølv om tennene dine er naturleg rette. Du ville seie at nei, teoriar er for folk som har for mykje tid og for lite handlekraft. Men eg veit om ein.

Vi sat på eit fly til California – hugsar du dette? Du gav han, far min, ein ny sjanse, sjølv om nasen din enno var skeiv etter dei tallause slaga hans. Eg var seks, og vi hadde latt Lan vere igjen i Hartford saman med Mai. På eit punkt i løpet av flyturen blei turbulensen så kraftig at eg spratt opp i setet, heile vesle meg blei løfta frå puta før setebeltet rykte meg ned igjen. Eg begynte å gråte. Du la den eine armen rundt skuldra mi og lente deg mot meg, slik at vekta di absorberte skakingane i flyet. Så peikte du på dei tjukke skylaga utanfor vindauget og sa: «Når vi kjem så høgt som dette, blir skyene til kampesteinar – harde steinar – det er det du kjenner.» Leppene dine strauk mot øyret mitt, tonen var trøystande, og eg granska dei massive, granittfarga fjella på himmelen. Ja, sjølvsagt rista flyet. Vi bevegde oss mellom steinar, og flyturen var eit overnaturleg framhald av gjennomfart. For det å reise tilbake til den mannen kravde såpass med magi. Flyet skulle skrangle, det skulle nesten knuse. Etter denne oppdateringa av universets lover sette eg meg tilbake igjen og følgde med mens vi braut oss gjennom det eine fjellet etter det andre.

Når det gjeld ord, så har du færre av dei enn av myntane du fekk i tips på naglesalongen og samla i mjølkedunken nedst i kjøkkenskapet. Ofte gestikulerte du berre mot ein fugl, ein blomster, eit parblondegardiner frå Walmart og sa at dei var nydelege – kva enn det var. «Đep quá!» utbraut du ein gong og peikte på kolibrien som summa over den kremfarga orkideen i naboens hage. «Den er nydeleg!» Du spurde meg kva han heitte og eg svarte på engelsk – det einaste språket eg hadde for det. Du nikka uttrykkslaust.

Dagen etter hadde du allereie gløymt namnet, stavingane berre sklei av tunga di. Men så, da eg kom heim frå byen, såg eg at det hang ein kolibrimatar i gardsplassen vår, ei glaskule fylt med klar, søt nektar, omgitt av fargerike plastblomstrar, med hòl store som knappenålshovud til nebba deira. Da eg spurde deg om han, drog du den krøllete pappeska opp frå søpla og peikte på kolibrien, dei tåkete vengene og det nåleaktige nebbet – ein fugl du ikkje kunne seie namnet til, men som du like fullt kjente igjen. «Đep quá,» smilte du. «Đep quá.»

Da du kom heim den kvelden etter at eg og Lan hadde ete porsjonane våre med te-ris, gjekk vi saman dei førti minutta det tok å komme seg til C-Town ved New Britain Avenue. Det var rett før stengetid og tomt mellom hylleradene. Du ville kjøpe oksehale for å lage bún bò huê til dei kalde vintervekene som låg framfor oss.

Lan og eg stod ved sida av deg ved slaktardisken og heldt hender mens du granska bitane av marmorert kjøtt bak glaset. Da du ikkje såg halane, vinka du på mannen bak disken. Han spurde om det var noko han kunne hjelpe deg med, og du tok ein litt for lang pause før du sa, på vietnamesisk: «Đuôi bò. Anh có Đuôi bò không?»

Auga hans flakka over dei tre ansikta våre, så spurde han igjen og lente seg nærmare. Handa til Lan rykte til i grepet mitt. Hjelpelaust plasserte du peikefingeren på korsryggen og snudde deg forsiktig, slik at mannen kunne sjå baksida di, så vifta du med fingeren mens du laga rautelydar. Med den andre handa laga du eit par horn på hovudet ditt. Du rørte deg konsentrert, vrei deg og roterte slik at han skulle få med seg kvar del av framsyninga di: horna, halen, oksen. Men han berre lo, først med handa over munnen, så høgare, brumlande. Sveitten i panna di reflekterte det fluorescerande lyset. Ei middelaldrande kvinne som bar på ei eske Lucky Charms, pressa seg forbi oss med eit undertrykt smil. Du plaga ein jeksel med tunga di, og kinna bula. Det såg ut som du heldt på å drukne i luft. Du prøvde med fransk, som du enno hugsa delar av frå barndommen. «Derrière de vache!» ropte du slik at blodårene blei synlege i halsen din. Mannen svarte med å rope mot bakrommet, der ein kortare mann med mørkare trekk dukka opp og snakka til deg på spansk. Lan sleppte handa mi og slutta seg til deg – mor og dotter vrei seg og rauta i sirkel, og heile tida fniste Lan.

Mennene brølte, slo i disken, viste dei store, kvite tennene sine. Du snudde deg mot meg med eit vått ansikt og bad: «Fortel dei det. Gå bort og fortel dei kva vi treng.» Eg visste ikkje at oksehale heitte oksehale. Eg rista på hovudet mens skamma vall fram inni meg. Mennene stira på meg, gapskratten deira var redusert til ei forvirra uro no. Butikken skulle stenge. Ein av dei spurde igjen, oppriktig, med senka hovud. Men vi vende oss frå dei. Vi forkasta oksehalen, bún bò huên. Du treiv til deg ein loff og eit glas majones. Ingen av oss sa noko da vi gjekk mot kassa, orda våre kjentest plutseleg feil overalt, til og med i munnen vår.

I køen, ved snopet og vekeblada, var det eit brett med humørringar. Du plukka opp ein og heldt han mellom fingrane, og etter å ha sjekka prisen tok du tre – ein til kvar av oss. «Đep quá,» sa du etter ei stund, så vidt høyrleg. «Đep quá.»

Ikke noe objekt står i konstant forbindelse med lysten, skreiv Barthes. For forfatteren eksisterer allikevel et slikt objekt; det er ikke språkbruken, det er språket selv, morsmålet. Men kva viss morsmålet er avstumpa? Kva viss det tungemålet ikkje berre er symbolet på eit tomrom, men er eit tomrom sjølv, kva om tunga er skoren av? Kan ein finne lyst i tapet utan å miste seg sjølv fullstendig? Min vietnamesisk er den som du gav meg, den som har diksjon og syntaks som berre held andreklassenivå.

Som jente såg du frå ein bananlund at skulebygningen din kollapsa etter eit amerikansk napalmangrep. Frå du var fem år gammal sette du aldri foten i eit klasserom igjen. Så morsmålet vårt er ikkje ei mor i det heile – men eit foreldrelaust barn. Vår vietnamesisk er ein tidskapsel, ei markering av kor utdanninga di slutta, i oska. Mamma, å snakke morsmålet ditt er å snakke berre halvt vietnamesisk, men heilt krig.

Den kvelden bestemte eg meg for at eg aldri skulle mangle ord når du trong at eg snakka for deg. Og slik begynte karrieren min som den offisielle tolken til familien vår. Frå da av fylte eg inn hòla våre, stillene våre, stamminga, så ofte eg kunne. Eg kopla om kodane. Eg kledde av meg språket vårt og tok på meg engelsken min, som ei maske, slik at andre kunne sjå ansiktet mitt og dermed ditt.

Da du eit år arbeidde på klokkefabrikken, ringde eg sjefen din og sa, med min aller høflegaste diksjon, at mor mi gjerne ville ha redusert arbeidstida si. Kvifor? Fordi ho var utsliten, fordi ho sovna i badekaret når ho kom heim frå jobb, og at eg var redd for at ho skulle drukne. Ei veke seinare blei arbeidstida di kutta ned. Eller dei gongane, så mange gongar, eg ringde katalogen til Victoria’s Secret og bestilte bh-ar, undertøy, leggings til deg. Korleis telefondamene, etter forvirringa over den prepubertale stemma i den andre enden, fryda seg over at ein gut kjøpte undertøy til mor si. Dei ååh-a i telefonen og gav meg ofte gratis frakt. Og dei spurde meg om skulen, om teiknefilmane eg såg, dei fortalde meg om sine eigne søner og sa at du, mor mi, måtte vere så lykkeleg.

Eg veit ikkje om du er lykkeleg, mamma. Eg spurde aldri.

Da vi var heime i leilegheita igjen, var det utan oksehale. Men det vi hadde, var tre humørringar, ein som glitra på kvar av fingrane våre. Du låg utover eit pledd på golvet med ansiktet ned og Lan sittande over skrevs på ryggen din mens ho knadde på den stive nakken og skuldrene dine. Det grønlege lyset frå TV-en fekk det til å sjå ut som om vi var under vatn. Lan mumla fram enda ein monolog frå dei mange liva sine, kvar setning var ein remiks av den førre, ho avbraut berre seg sjølv for å spørje deg kor det gjorde vondt.

To språk utliknar kvarandre, meiner Barthes, og kallar fram eit tredje. Av og til er orda våre få, og det er langt mellom dei, eller dei har rett og slett forsvunne. Da kan handa, trass i at ho er avgrensa av huda og brusken sine grenser, vere det tredje språket som gir liv der tunga sviktar.

Det er sant at ein sjeldan seier eg elskar deg på vietnamesisk, og viss vi gjer det, så er det nesten alltid på engelsk. Hos oss uttrykker ein kjærleik og omsorg klarast gjennom det ein gjer: å nappe kvite hår, å presse seg mot sonen sin for å absorbere turbulensen i flyet og dermed også frykta hans. Eller no – da Lan ropte til meg: «Veslehunden, kom bort hit og hjelp meg med å hjelpe mor di.» Og vi knelte på kvar side av deg, rulla over dei harde musklane i overarmane dine, ned mot handledda, fingrane dine. I eit augeblikk som nesten var for kort til å telje, gav dette meining – at tre menneske på golvet, som berre var kopla til kvarandre gjennom berøring, skapte noko som likna ordet familie.

Du stønna av lette mens vi løyste opp musklane dine, opna deg opp utan anna hjelp enn vår eiga vekt. Du løfta ein finger og sa med munnen inn mot pleddet: «Er eg lykkeleg?»

Det var ikkje før eg såg humørringen eg forstod at du enda ein gong bad meg om å tolke ein del av Amerika. Før eg rakk å svare, slengde Lan handa si ut framfor nasen min. «Sjekk meg også, Veslehunden – er eg lykkeleg?» Det kan hende at eg ved å skrive til deg her, eigentleg skriv til alle – for korleis kan det finnast eit privat rom viss det ikkje finst noko trygt rom, når namnet til ein gut både kan verne han og gjere han til eit dyr på same tid?

«Ja. De er lykkelege begge to,» svarte eg uvitande. «De er lykkelege begge to, mamma. Ja,» sa eg igjen. Fordi pistolskot, løgner og oksehalar – eller kva du no vel å kalle guden din – bør seie ja igjen og igjen, i syklusar, i spiralar, utan annan grunn enn å høyre seg sjølv eksistere. Fordi kjærleik, på sitt beste, gjentar seg sjølv. Ikkje sant?

«Eg er lykkeleg!» Lan heiv armane i vêret. «Eg er lykkeleg i båten min. Båten min, ser du?» Ho peikte på armane dine, utstrekte som årer, med ho og eg på kvar side. Eg såg ned og merka det, det brune, gulaktige tregolvet kvervla i gjørmete straumar. Eg såg den grunne fjæra, tjukk av søle og dødt gras. Vi rodde ikkje, men dreiv av garde. Vi klamra oss til ei mor like stor som ein flåte, heilt til mora under oss blei stiv av søvn. Og snart fall vi til ro, idet flåten tok oss alle ned den store, brune elva Amerika, lykkelege til slutt.

D et er eit land som er vakkert avhengig av kor du ser. Avhengig av kor du ser, får du kanskje auge på kvinna som ventar langs grusvegen med ei lita jente i armane, tulla i eit himmelblått sjal. Ho gyngar med hoftene, held handa over hovudet til jenta. Du blei fødd, tenker kvinna, fordi ingen andre kom. Fordi ingen andre kjem, begynner ho å nynne.

Ei kvinne som enno ikkje er tretti, held fast i dottera si langs grusvegen i eit vakkert land der to menn med M-16-gevær i hendene kjem bort til henne. Ho er ved ein kontrollpost, ein port laga av piggtråd og væpna vakthald. Bak henne har flammane fått tak på åkrane. Ei flette av røyk stig mot ein himmel kvit som eit blankt ark. Ein av mennene har svart hår, den andre ein gul bart som eit arr av sollys. Uniformene deira stinkar av bensin. Riflene svingar mens dei går mot henne, metallet i sluttstykka glimtar i kveldssola.

Ei kvinne, ei jente, eit våpen. Dette er ei gammal historie som alle kan fortelje. Ein trope i ein film du kan gå vekk frå, var det ikkje for at han allereie er her, allereie skriven ned.

Det har begynt å regne; søla rundt dei nakne føtene til kvinna er flekka av raudbrune sitatteikn – kroppen er noko som blir snakka med. Den kvite skjorta klistrar seg mot dei magre skuldrene når ho sveittar. Alt graset rundt henne er flatklemt, som om gud hadde pressa ned handa si der og laga plass for ein åttande dag. Det er eit land som er vakkert, har ho blitt fortald, avhengig av kven du er.

Det er ikkje ein gud – så klart – men eit helikopter, ein Huey, enda ein herskar med så sterke vindar at ein bomullsgrå sporv like bortanfor berre fyk rundt, ute av stand til kontrollere seg sjølv.

Helikopteret på himmelen fyller auget til jenta, ansiktet hennar er ein nedfallen fersken. Det blå sjalet omsider gjort synleg med svart blekk, slik.

Ein stad djupt inne i dette vakre landet, inst i ein garasje lyst opp av ei rad av fluorescerande lys, slik legenda fortel, har fem menn samla seg rundt eit bord. Under sandalane deira ligg dammar av motorolje som ikkje speglar noko. På den eine sida av bordet står ei klynge med glasflasker. Vodkaen inni dei skin i det harde lyset mens mennene snakkar og flyttar olbogane utolmodig. Dei blir stille kvar gong ein av dei gløttar bort mot døra. Ho skal opne seg når som helst no. Lyset flakkar ein gong, men blir verande på.

Vodkaen tømmest i shotglas, nokre av dei med ringar av rust etter å ha blitt oppbevarte i ammunisjonsboksar av metall frå den førre krigen. Dei tunge glasa klinkar mot bordet, elden blir svelgd ned i eit mørke konstruert av tørsten.

Viss eg seier at kvinna. Viss eg seier at kvinna krøker seg ned, bøyer ryggen under denne menneskeskapte stormen, ser du henne da? Frå der du står, nokre centimeter, det vil seie nokre år, unna denne sida, kan du sjå halane av blått sjal som flagrar over kragebeina hennar, føflekken på sida av det venstre auget idet ho myser mot mennene, som er nære nok no til at ho ser at dei ikkje er menn i det heile, men gutar – atten, maks tjue? Kan du høyre lyden av helikopteret som maltrakterer lufta, så høg at ropa under det druknar? Vinden er grov av røyk – og noko anna, sveitt kol, den rare og etsande smaken som blæs inn frå ei hytte ved kanten av åkeren. Ei hytte som berre augeblikk tidlegare var fylt av menneskestemmer.

Jenta som ligg med øyret pressa mot brystet til kvinna, lyttar som om ho smuglytta bak ei dør. Det er noko som fer rundt inni kvinna, ei begynning, eller heller ei omorganisering av syntaksen. Ho søker med auga lukka, tunga hennar er på kanten av ei setning.

Med blodårer som er grøne over handledda, løftar guten M-16-geværet, langs armane hans er dei blonde håra sveitta brune. Mennene drikk og flirer, dei skeive tennene liknar terningar i munnane deira. Denne guten, leppene hans dratt opp på skrå, grøne auge filma rosa. Den meinige soldaten. Mennene er innstilte på å gløyme, eit par av dei har framleis lukta av konene si sminke på fingrane. Munnen hans opnar og lukkar seg raskt. Han stiller eit spørsmål, eller fleire spørsmål, han gjer lufta rundt orda sine om til vêr. Finst det eit språk for å miste språket? Eit glimt av tenner, ein finger på avtrekkaren, guten seier: «Nei. Nei, gå tilbake.»

Det grøne merket som er sydd til guten sitt bryst, rammar inn eit ord. Sjølv om kvinna ikkje kan lese det, veit ho at det signaliserer eit namn, noko som ei mor eller ein far har gitt, noko vektlaust som likevel alltid blir bore, lik ein hjarterytme. Ho veit at den første bokstaven i namnet er C. Som i Go Cong, namnet til utandørsmarknaden ho var på to dagar tidlegare, det summande neonskiltet ved inngangen. Ho var der for å kjøpe eit nytt sjal til jenta. Kledet hadde kosta meir enn det ho hadde tenkt å bruke, men da ho såg det, lyst som dagen blant dei grå og brune stoffrullane, såg ho himmelen sjølv om det allereie var mørkt, og ho betalte sjølv om ho visste at da blei det ikkje noko igjen å ete for. Himmelblått.

Da døra opnar seg, set mennene ned glasa, nokre etter raskt å ha tømt i seg den siste skvetten. Ein makakeape, like stor som ein hund, blir leia i eit band av ein krokbøygd mann med kvitt, kjemt hår. Ingen seier noko. Alle dei ti auga er på dyret som sjanglar inn i rommet, det eldraude håret osar av alkohol og avføring etter at han har blitt tvangsfôra med vodka og morfin i buret sitt heile formiddagen.

Fluorescensen summar jamt over dei, som om denne scenen berre er noko som lyset drøymer.

Ei kvinne står ved sida av ein grusveg og ber, på eit språk geværelden har gjort forelda, om å få komme inn i landsbyen der huset hennar ligg, har lege i tiår. Det er ei menneskeleg historie. Kven som helst kan fortelje henne. Kan du? Kan du sjå at regnet har blitt tungt, at det peprar det blå sjalet med tastetrykka sine til det blir svart?

Soldaten dyttar kvinna tilbake med stemmekrafta si. Ho vaklar, kavar med ein arm, vinn att balansen mens ho pressar jenta inntil seg.

Ei mor og ei dotter. Eit meg og eit deg. Det er ei gammal historie.

Den krokbøygde mannen leiar apen under bordet, fører hovudet hans gjennom eit hòl som er skore ut på midten. Ei ny flaske blir opna. Skrukorken gir etter, og mennene grip etter glasa sine.

Apen blir bunden til ein bjelke under bordet. Han skubbar seg rundt. Med ei lêrreim framfor munnen høyrest skrika hans meir ut som snella på ei fiskestong når sluken blir kasta langt ut over sjøen.

Da ho ser bokstavane på guten sitt bryst, hugsar kvinna sitt eige namn. Det trass alt å ha eit namn, er det einaste dei har til felles.

«Lan,» seier ho. «Tên tôi là Lan.» Eg heiter Lan.

Lan, som betyr lilje. Lan, som er namnet ho gav seg sjølv etter å ha blitt fødd namnlaus. Fordi mor hennar heilt enkelt kalla henne Sju, den plassen i rekka ho kom til verda i etter søskena sine.

Det var først etter at ho som syttenåring rømte frå eit arrangert ekteskap til ein mann som var tre gongar så gammal som henne, at ho gav seg sjølv eit namn. Ein kveld brygga ho ei kanne te til mannen sin og sleppte i ei klype lotusstilkar for å få han til å sove djupare, så venta ho til palmebladveggane skalv av snorkinga hans. Ho tok seg fram gjennom den bekmørke natta, famla seg frå den eine låge greina til den andre.

Etter fleire timar banka ho på døra til mora sitt hus. «Sju,» sa mora gjennom ei sprekke i døra, «ei jente som forlèt mannen sin, er ròten i avlinga. Dette veit du. Korleis kan du unngå å vite dette?» Og så lukka døra seg, men ikkje før ei hand, knudrete som tre, fekk pressa eit par perledobbar inn i Lans grep. Det bleike fjeset til mora blei viska vekk av døra som slo igjen, klikket i låsen.

Sirissane song for høgt mens Lan snubla seg mot den nærmaste lyktestolpen, og sidan følgde dei svake lysa, eitt for eitt, heilt til byen viste seg ved morgongry, innsmurd i tåke.

Ein mann som selde riskaker, fekk auge på henne, den skitne nattkjolen var rivna i kragen, og tilbaud ei skei med dampande ris på eit bananblad. Ho fall ned i søla og togg med blikket festa til bakken mellom dei kolsvarte føtene.

«Kor er du frå,» spurde mannen, «ei ung jente som deg ute og går på denne tida? Kva heiter du?»

Munnen hennar fylte seg sjølv med den frodige lyden, tonen som forma seg gjennom den togne risen før vokalen steig fram, den lange ah-en, uttalt Laang. Lilje, bestemte ho, utan nokon spesiell grunn. «Lan,» sa ho, mens risen fall som fliser av lys frå leppene hennar. «Tên tôi là Lan.»

Rundt soldatguten, kvinna og jenta heldt landet fast på grøderikdommen sin. Men kva land? Kva grense blei kryssa og viska vekk, delt opp og arrangert om?

Tjueåtte år gammal har ho født ei jente som ho sveiper i eit stykke himmel stole frå ein klar dag.

Av og til når jenta søv om natta, stirar Lan inn i mørket og tenker på ei anna verd, ei der ei kvinne held dottera si ved sida av ein veg og det heng ein tommelnaglmåne i den klare lufta. Ei verd der det ikkje finst nokre soldatar eller Hueyar og kvinna berre er ute og går ein tur i den varme vårkvelden, der ho snakkar kjempemjukt til dottera si, fortel henne ei historie om ei jente som rømte frå den ansiktslause ungdomstida si berre for å kalle opp seg sjølv etter ein blomster som opnar seg lik noko som blir rive sund.

Fordi dei er så mange og relativt små, er makakar den primaten som blir jakta på mest i Søraust-Asia.

Den kvithåra mannen løftar glaset og skålar med eit glis. Fem andre glas blir heva for å møte hans, lyset fell i kvar shot, fordi det er slik lova er. Shottane blir haldne av hender som høyrer til menn som snart skal skjere opp skallen til makaken med ein skalpell, opne han som lokket på ei krukke. Etter tur vil mennene fortære hjernen, dyppa i sprit eller svelgd med kvitlauksfedd frå eit porselensfat, mens apen heile tida sparkar under dei. Fiskesnøret blir kasta og kasta, men når aldri vatnet. Mennene trur at måltidet vil kurere impotensen deira, at dess meir apen rasar, dess sterkare er verknaden. Dei gjer dette for genane sine si framtid – for sønene og døtrene sine sin skuld.

Dei tørkar seg om munnen med serviettar pryda med solsikker som snart blir brune og så går i oppløysing – gjennomvåte.

Etterpå, ved nattetid, vil mennene komme heim med ei kjensle av fornying og fulle magar og presse seg inntil konene og kjærastane sine. Lukta av blomstersminke – kinn mot kinn.

Ein piplande lyd no. Ein flytande varme breier seg langs saumen i dei svarte buksene hennar. Den etsande lukta av ammoniakk. Lan tissar seg ut framfor dei to gutane – og held jenta tettare. Rundt føtene hennar kjem ein sirkel av våt varme. Hjernen til ein makakeape er den av alle pattedyr som er nærmast menneskehjernen.

Regndropane blir mørkare etter som dei renn ned den blonde soldatens skitstenka kinn før dei samlar seg langs kjeven som ellipsar.

«Yoo Et Aye numbuh won,» seier ho mens urinen framleis sildrar langs anklane hennar. Så igjen, høgare. «Yoo Et Aye numbuh won.»

«No bang bang.» Ho løftar den ledige handa si mot himmelen, som for å la nokon dra henne rett opp dit. «No bang bang. Yoo Et Aye numbuh won.»

Ei rykking i gutens venstre auge. Eit grønt blad fell ned i ein grøn dam.

Han stirar på jenta, den for rosa huda hennar. Jenta som heiter Hong eller Rose. Fordi, kvifor ikkje enda ein blomster? Hong – ei staving munnen må svelge heil på ein gong. Lilje og Rose, side ved side på denne vegen som er kvit som pust. Ei mor som held ei dotter. Ei rose som veks ut frå stilken til ei lilje.

Han legg merke til Rose sitt hår, den merkelege kanelfargen med blonde tuppar rundt tinningane. Da ho ser soldaten sine auge på dottera, dyttar Lan ansiktet til jenta mot brystet sitt, vernar henne. Guten ser på dette barnet, det kvite som kjem frå den gule kroppen hennar. Han kunne vore far hennar, tenker han, innser han. Nokon han kjenner, kan vere far hennar – sersjanten hans, troppssjefen, lagkompisen, Michael, George, Thomas, Raymond, Jackson. Han tenker på dei mens han held i rifla med eit hardt grep, auga hans på jenta med amerikansk blod framfor det amerikanske våpenet.

«No bang bang … Yoo Et Aye …,» Lan kviskrar no. «Yoo Et Aye …»

Makakar har evne til å tvile på seg sjølve og observere sitt eige sjeleliv, trekk ein tidlegare berre trudde fanst hos menneske. Nokre artar har vist åtferd som indikerer bruk av vurderingar, kreativitet, til og med språk. Dei er i stand til å hugse bilde frå fortida og nytte dei i problemløysing her og no. Med andre ord brukar makakar minnet for å overleve.

Mennene et heilt til dyret er tomt, apen blir sløvare etter som dei grev med skeiene, lemmane blir tunge og slappe. Når det ikkje er meir igjen, når alle minna hans løyser seg opp i mennene sine blodomløp, døyr apen. Ei ny flaske blir opna.

Kven taper vi i historia vi fortel oss sjølve? Kven taper vi i oss sjølve? Ei historie er trass alt ei form for svelging. Å opne munnen for å snakke er å la berre beina bli igjen, ufortalde. Det er eit land som er vakkert fordi du framleis pustar.

Yoo Et Aye numbuh won. Hands up. Don’t shoot. Yoo Et Aye numbuh won. Hands up. No bang bang.

Regnet heldt fram fordi næring også er ei kraft. Den første soldaten trer tilbake. Den andre flyttar på trestengselet og vinkar kvinna forbi. Husa bak henne er reduserte til bål no. Da Hueyen stig mot himmelen igjen, reiser risplantane seg opp, berre så vidt pjuskete. Sjalet er drypande mørkeblått av sveitte og regn.

I garasjen, på ein vegg der målinga er fjerna mot dei flekkete mursteinane under, heng det ei hylle som eit provisorisk alter. Der står innramma bilde av helgenar, diktatorar og martyrar, dei døde – ei mor og ein far – og stirar ut, utan å blunke. I glasrammene er gjenskinet av søner som lener seg bakover i stolane sine. Ein av dei heller det som er igjen i flaska, utover det klissete bordet og tørkar det reint. Eit kvitt klede er lagt over det uthola minnet til makaken. Lysa i garasjen flakkar éin gong og blir verande på.

Kvinna står i ein sirkel av sitt eige tiss. Nei, ho står på det fullskala punktumet til si eiga setning, levande. Guten snur seg og går tilbake til posten sin ved kontrollpunktet. Den andre guten rettar på hjelmen og nikkar til henne, ho legg merke til at fingeren hans enno er på avtrekkaren. Det er eit land som er vakkert fordi du framleis er i det. Fordi namnet ditt er Rose, og du er mor mi og året er 1968 – apens år.

Kvinna går framover. Da ho passerer vakta, kastar ho eit siste blikk på rifla hans. Ho legg merke til at munningen ikkje er mørkare enn dottera sin munn. Lyset flakkar éin gong og blir verande på.