EMMANUEL CARRÈRE

Riket

Til norsk ved Tove Bakke NFFO/MNO

Originaltittel: Le Royaume

av Emmanuel Carrère

© 2014 by POL Editeur

All rights reserved

© Pelikanen forlag AS 2020, Stavanger (norsk utgave)

www.pelikanen.no

Omslagsdesign: Sten E. Moe

Redaktør: Eirik Bø

Omsetting: Tove Bakke

Tove Bakke har hatt stipend frå NFFO i arbeidet med Riket

Innkjøpt av Norsk kulturråd

Tilrettelagt for ebok av eBokNorden as

ISBN: 978-82-8383-072-9 (ePub)

ISBN: 978-82-8383-071-2 (trykk)

Å HOPPE VERSIMELLOM – EIT INNSKOT FRÅ OMSETTAREN

Så er eg ikkje reisekamerat med Paulus lenger. Det har vore givande, han var ikkje så innskrenka som eg kan ha fått inntrykk av. Og han kvidde seg ikkje for noko. Ei glede har det vore å vere med på ferdene!

Knusktørt sagt er Riket ei undersøking av den tidlege kristendommen og utviklinga mot ei kyrkje, og for så vidt utanfor min eigen interessehorisont. Men når Emmanuel Carrère er turguide og engasjerer seg i emnet med kropp og sjel (heilt konkret) og alt sitt, og med forteljekunst og openberr formidlingsglede, er det lett å bli riven med. Ein skal vere svært religionsavvisande eller historielikeglad elles.

Eg kom til Le Royaume med Bibelsoga frå barneskulen i bakhovudet, jødelandskartet på netthinna og eit like forelda vokabular frå min tidlege kristendom. Oppdateringa var heftig. Det har vore eit strev, men først og fremst ein svir å skrive denne boka på norsk.

I teksten kallar forfattaren verket både mémoire og récit, det siste er i sjangersamanheng ikkje-fiksjon på norsk. Subjektiv dokumentarisme føreslår Thomas Lundbo i Vinduet 1/16, ein dekkande merkelapp. Det er ein del bøker sidan Carrère gjekk frå å skrive fiksjonslitteratur til å basere seg på personleg framstilling av meir eller mindre faktiske underlag. Og han er ein velstudert røvar. Der han ikkje veit, skriv han korleis han trur eller innbiller seg eller ser for seg at det var, korleis det kan ha vore, og det skal denne forfattaren ha: Han seier tydeleg ifrå kor i dette vekslande terrenget han hoppar. Her er det ikkje mangel på hypotetisk konjunktiv.

Like tydeleg er ikkje Carrère der han bruker Bibelen direkte. Grensene mellom avskrift og omskriving er uklare, det var her største strevet mitt låg. Ein hovudmetode i hans gransking av den tidlege kristendommen er å framstille historia, hendingar og liv kronologisk. For å få det til blandar han bibelvers frå det temmeleg ukronologiske Nytestamentet slik det passar han. Ei halv eller ei heil side i hermeteikn er gjerne plukka saman på kryss og tvers frå både eitt og fleire evangelium. Dette markerer han ikkje i teksten på nokon måte. I passasjar der dei franske bibelsitata har vore uråd for meg å finne eller kjenne att på norsk, har også eg hoppa – først til den engelske versjonen, The Kingdom (Takk, John Lambert, for grovarbeidet!), og deretter til nettet, der eg har søkt tilsvarande vers, om slett ikkje alltid likelydande, på bibel.no. Og takk til Christine Amadou for uvurderleg og entusiastisk hjelp både i teologi og språk. Eg var nok klar over at bibelomsetting var spesielt interessant, men på detaljplan fekk eg syn for segn.

Biblane (og dei andre verka) Carrère nyttar, er av diverse årgangar og hundreår. Sjølv har eg halde meg til Bibel2011 – med eit par blunk til Indrebø-bibelen frå 1938 når den passa fransken (og omsettaren) best.

Eg har elles valt å ikkje legge meg for nær bibelspråket i min eigen norsk.

Carrère skriv eit levande og personleg kvardagsspråk iblanda høgstil og litt av kvart. Som den filmmannen han er, tenkjer han gjerne i scenario, og fortel gjerne visuelt, i scenar. Han skriv variert, til dels overrumplande, og har ein stil det har vore moro å skulle henge med på. Det kan stundom vere uklart når forfattaren faktisk diktar, for sjølv der han seier at han skriv fritt, kan det likne mistenkeleg på bibeltekst. Etter fånyttes søk på bibel.no etter slike passasjar har eg fleire gonger funne sitatet hos Google og med ei einaste kjelde: Le Royaume, Emmanuel Carrère!

Tove Bakke, Oslo, mars 2020

PROLOG

IEI KRISE

PROLOG
(paris, 2011)

1

Den våren var eg medforfattar på eit tv-seriemanus. Handlinga, kort oppsummert: I ein liten alpelandsby, ei natt, kjem fleire døde menneske tilbake. Ingen veit korfor, eller korfor nettopp desse og ikkje andre. Dei døde veit ikkje at dei er døde. Dei oppdagar det i det sjokkerte blikket til sine kjære, som dei sjølve var kjære for og jo ønskjer å ha same plassen hos som før. Dei er ikkje zombiar, ikkje spøkelse, ikkje vampyrar. Vi er ikkje i ein fantasyfilm, men i verkelegheita. Vi må faktisk spørje oss: Tenk om dette umoglege hadde skjedd på ekte, kva då? Tenk om du kom inn på kjøkenet, og der står tenåringsdotter di som har vore død i tre år – og lagar seg ei skål kornblanding og er redd ho skal få kjeft fordi ho kom så seint heim, men har ikkje det minste minne om kva som hende kvelden før. Korleis hadde du reagert? Heilt konkret: Kor hadde du gjort av hendene dine? Kva hadde du sagt?

Eg slutta å skrive fiksjon for lenge sidan, men kjenner att ein sterk fiksjonsidé når eg får den servert. Og i heile karrieren min som manusforfattar var dette langt den sterkaste nokon hadde bydd meg. I fire månader jobba eg saman med regissør Fabrice Gobert, kvar dag frå morgon til kveld. Og vi arbeidde med stor entusiasme, men mista ofte munn og mæle over situasjonane vi fekk på plass, kjenslene vi sat og manipulerte. Men så skar ting seg for min del – med dei som skaut inn pengane. Eg er nesten tjue år eldre enn Fabrice, eg tolte dårlegare å til stadigheit måtte stå skulerett for ungsauer med tredagarsskjegg som kunne vore sønene mine, og som sat der med ein blasert geip til alt vi skreiv. Freistinga til å seie: «Høyr her, karar, når de veit så godt korleis det skal gjerast, så gjer det sjølve» blei sterk. Og freistinga vann. Utan minste audmjukheit og trass i kloke innvendingar frå Hélène, kona mi, og François, agenten min, smelte eg igjen døra bak meg midt i første sesong.

Eg begynte ikkje å angre på korleis eg hadde reagert, før nokre månader seinare, meir presist då eg hadde bedt heim på middag både Fabrice og Patrick Blossier, sjefsfotografen som skapte det visuelle uttrykket på den spelefilmen min som heiter La Moustache (Barten). Eg var sikker på at han ville vere den heilt rette til å gjere Gjengangerne, og at Fabrice og han straks ville komme godt overeins – det gjorde dei òg. Men då eg sat der ved mitt eige kjøkenbord og høyrde dei snakke om serien som begynte å ta form, om desse historiene vi hadde sete på kontoret mitt og vore to om å tenkje ut, og som allereie var komne dit i produksjonen at det skulle veljast location, skodespelarar, teknisk stab, var det nesten så eg kjende fysisk at dette svære og spennande maskineriet som ei innspeling er, rulla i gang. Og eg tenkte at det eventyret skulle jo eg vore med på og, tenkte eg, hadde meg sjølv å skulde for at eg ikkje var. Og plutseleg begynte eg å kjenne meg sørgeleg trist, like trist som han der Pete Best, som i to år var trommeslagar i eit lite Liverpoolband som kalla seg The Beatles, men slutta rett før dei fekk si første platekontrakt og må ha gått og angra på det livet ut. (Les Revenants har blitt ein global suksess. Serien fekk dessutan The International Emmy Award for beste tv-serie i verda, og har fått sin remake i USA, The Returned.)

Under den middagen drakk eg mykje. Av erfaring veit eg at det ikkje er smart å gi seg til å legge ut om det du skriv på, så lenge du ikkje har skrive det ferdig, og særleg ikkje i fylla: Den slags begeistra betruingar kostar deg ei veke med motløyse kvar gong. Men den kvelden, for å komme over kor skuffa eg var, sikkert, og vise at eg òg var i gang med noko interessant, ga eg meg til å preike i det vide og det breie for Fabrice og Patrick om boka eg hadde jobba med i fleire år om dei første kristne. Den eg hadde lagt til sides for å arbeide med Les Revenants / Gjengangerne (Nrk1 2014 1. sesong o.a.), og nettopp tatt fram att. Og eg fortalde dei historia slik du pitchar ein serie.

Vi er i Korint i Hellas, bortimot år 50 e.Kr. – ikkje at nokon då aner at dei lever «etter Kristus», det er klart. Først ser vi at ein omflakkande predikant opnar ei enkel lita vevstove. Utan å flytte seg frå vevstolen sin sit han som i den katolske kyrkja seinare skulle kallast sankt Paulus, og vev sin teltduk, men viktigare er at han vev si forteljing, og litt etter litt når han ut med den til heile byen. Skalla, skjeggete, innimellom slått ut av mystiske sjukdomsanfall, fortel han med låg og innsmigrande røyst historia om ein profet som tjue år tidlegare blei krossfest i Judea. Han fortel at profeten kom tilbake frå dei døde, og det at han gjorde dette, er første varselet om noko svært som skal skje: ein mutasjon av menneskeslekta, på ein gong gjennomgripande og usynleg. Smitteeffekten slår inn. Tilhengarane av denne underlege trua som spreier seg rundt Paulus der blant dei lågaste i samfunnet, i Korint, kjem snart til å sjå på seg sjølve som mutantar: kamuflerte som venner og naboar, umoglege å identifisere.

Fabrice sit med skinande auge: «Fortalt på den måten høyrest det ut som Dick!» Sciencefictionforfattaren Philip K. Dick var vår viktigaste referanse då vi sat saman og skreiv; eg merkar at publikum er fanga, eg utbroderer: Ja, det høyrest ut som Dick, og denne forteljinga frå den tidlege kristendommen er den same som i Gjengangerne. Det vi fortel der, er dei siste dagane slik tilhengarane til Paulus er overtydde om at dei skal oppleve det, når deira døde kjem tilbake til livet og dommen over menneska skal fullbyrdast. Det er samfunnet av pariaar og utvalde som dannar seg rundt denne forbløffande hendinga: ei oppstode. Det er forteljinga om noko som er umogleg, men som likevel skjer. Eg blir ivrig, heller oppi glas på glas til meg, og insisterer på å skjenke i til gjestene, og det er då Patrick seier noko som eigentleg er banalt, men som slår meg fordi ein merkar at det fall han inn utan varsku, noko som han aldri har tenkt på, og som overraskar han sjølv.

Det han seier, er at det er rart, i grunnen, at normale, intelligente menneske kan tru på noko så fornuftsstridig som den kristne religionen, den er jo i akkurat same sjangeren som den greske mytologien og folkeeventyra. I gamle dagar, greitt nok: Folk var godtruande, vitskapen fanst ikkje enno. Men i dag! Hadde ein type i dag gått rundt og trudd på historier om gudar som forvandlar seg til svaner for å forføre dødelege, eller om prinsesser som kyssar froskar, og dermed blir froskane prinsar, ville folk seie: Han er galen. Men svært mange menneske trur på ei historie som er like vill, og dei går ikkje for å vere galne. Sjølv dei som ikkje deler trua deira, tek desse på alvor. Dei har ei rolle i samfunnet, ikkje like viktig som før i tida, men ei som er respektert og i det store og heile nokså positiv. Dei besynderlege ideane deira eksisterer side om side med åtferd som er vettug nok. Franske presidentar går ærbødig på besøk til overhovudet deira. Det er då temmeleg underleg, eller?

2

Ja, underleg er det. Nietzsche, som eg bruker å lese nokre sider av på kafé om morgonen når eg har følgt Jeanne på skulen, er like himmelfallen som Patrick Blossier var:

Når vi høyrer dei gamle klokkene buldre søndags morgon, spør vi oss sjølv: Men korleis er det mogleg? Alt dette på grunn av ein jøde som blei krossfest for to tusen år sidan og sa han var Guds son. Og utan at det finst prov for påstanden. Ein gud som avlar barn med ei dødeleg kvinne. Ein vismann som rår folk til å slutte å arbeide, slutte å ha rettssystem, men gi seg til å følgje med på teikn på jordas snarlege undergang. Eit rettsvesen som går med på at ein uskuldig blir ofra i staden for dei skuldige. Ein meister som forlangar at disiplane skal drikke blodet hans: bøner om at mirakel skal skje; synder gjorde mot ein gud; synder sona for av ein gud. Frykt for eit hinsidige der døden er inngangsporten; krossforma som symbol i ei tid då ein ikkje lenger kjenner til verken kva krossen var brukt til, eller kor vanærande ei straff den var – kva gys av skrekk får vi ikkje av alt dette, ein pust frå ei urtidsgrav? Kven skulle tru at folk enno trur på slikt?

Men det gjer folk. Mykje folk trur på dette. Dei går i kyrkja og resiterer ei truvedkjenning der kvar setning er ei fornærming mot sunn fornuft, og dei resiterer det på sitt eige språk, som ein får tru dei forstår. Far min, som tok meg med til søndagsmesse då eg var liten, sakna latinen, fordi han likte å halde på det gamle og fordi – eg hugsar det ord for ord – «på latin høyrer du ikkje kor dumt det er». Vi kan alltids trøyste oss med at folk ikkje trur på det. Ikkje meir enn på julenissen. Det er ein del av ein arv, av sekulære og vakre skikkar dei kjenner seg knytte til. Ved å halde arven levande proklamerer dei klart og tydeleg eit stolt band til ånda som inspirerte til katedralane, til Bachs musikk. Dei mumlar orda fram fordi det er sedvane, slik vi liberale borgarlege bohemar som har skifta ut søndagsmessa med yogatimar, mumlar fram eit mantra etter læraren før vi begynner med øvingane. Men i vårt mantra ønskjer vi at det skal regne når det trengst, og at alle menneske skal leve i fred – ønske som også er fromme, men som ikkje er ei fornærming mot alminneleg fornuft, noko som knapt kan seiast om kristendommen.

Men sjølvsagt er ikkje alle truande slike som lar seg lulle inn i rytmen og lyden utan å ense innhaldet, det må jo også vere dei som uttaler orda gjennomtenkt og med ekte overtyding, fullt klare over kva dei seier. Spør ein desse, vil dei svare at dei verkeleg trur på at ein jøde som levde for to tusen år sidan, blei fødd av ei jomfru og vekt opp frå dei døde tre dagar etter krossfestinga, og at han skal komme tilbake og dømme levande og døde. Svare at dei sjølve set desse hendingane i sentrum av sitt liv.

Jo, sanneleg, det er underleg.

3

Når eg går inn i eit emne, liker eg å sjå det frå ulike vinklar. Då eg hadde begynt å skrive om dei første kristne samfunna, kom eg på tanken om å parallelt lage ein reportasje om kva trua deira var blitt til to tusen år seinare, og bli med på eit av desse cruisa «i Paulus’ fotefar» som fleire reiseselskap spesialiserte i religionsturisme tilbyr. Då foreldra til første kona mi enno levde, var det draumen deira å reise på eit slikt cruise – det og å reise til Lourdes. Til Lourdes kom dei fleire gonger, men Paulus-cruiset blei med draumen. Etter at svigermor mi blei enke, snakka barna om å spandere på henne turen, som ho med stor begeistring ville gjort saman med mannen sin. Men utan han var iveren borte, dei ville ikkje mase for mykje og skrinla ideen.

At eg og ekssvigerforeldra mine har ulik smak, seier seg sjølv, og det var med ei blanding av moro og gru eg såg for meg halvdagsopphald i Korint og Efesus, med pilegrimsflokken diltande etter guiden, ein ung prest som viftar med eit lite flagg og sjarmerer soknebarna med den skakke humoren sin. Det er forresten eit emne som går igjen i katolske heimar, har eg lagt merke til: Kor artig presten er; kor artige vitsane hans er; berre tanken, og eg får kuldegysingar. Eg rekna med at i ei slik gruppe var det små sjansar for å treffe ei pen jente – og om så skulle skje, korleis ville eg reagere på ei som av fri vilje hadde meldt seg på katolikk-cruise? Var eg pervers nok til å synast at det var sexy? Men prosjektet mitt var ikkje sjekking, det var å sjå på turdeltakarane som eit utval overtydde kristne, og intervjue dei systematisk over ti dagar. Kva var best, å gå fram inkognito og late som eg var ein trusfelle, slik journalistar som inkognito infiltrerer nynazistiske miljø gjer, eller å spele med opne kort? Valet var enkelt. Den første metoden liker eg ikkje, og den andre gir etter mi meining alltid betre resultat. Eg kom til å seie den fulle og heile sanninga: Det har seg slik at eg er ein agnostisk forfattar som prøver å finne ut kva det heilt eksakt er dagens kristne trur på. Har du lyst til å snakke med meg, ville eg bli glad, men viss ikkje, skal eg ikkje plage deg meir.

Eg kjenner meg sjølv og veit at det ville gått bra. I løpet av desse dagane, måltida, samtalane ville eg begynne å synast at desse menneska som a priori var meg heilt framande, både var rørande og til å bli glad i. Eg såg meg for meg, midt i ei katolsk bordsete sat eg der og grilla dei så vennleg så, for eksempel med å plukke frå kvarandre truvedkjenninga frase for frase: «Vi trur på ein Gud, den allmektige Far, som har skapt himmel og jord.» De trur på han, men korleis ser de han for dykk? Som ein skjeggete kar oppå ei sky? Som ei høgare makt? Som eit vesen så stort at vi blir maur, ved sidan av det? Som ein sjø eller ein flamme djupt inni hjartet? Og Jesus Kristus, den einborne son hans, som «skal komme att i herlegdom og døma levande og døde, og hans rike skal vera utan ende»? Fortel meg om denne herlegdommen, og denne dommen, og dette riket. For å halde oss til kjernen i saka: Trur de verkeleg at han blei vekt opp att frå dei døde?

Det var Paulus-jubileum det året: Prestane om bord kom sikkert til å overstråle kvarandre. Erkebiskopen i Paris, Monseigneur Vingt-Trois, var av dei som var inviterte til å tale. Pågangen var stor, mange av pilegrimane reiste som par, og dei fleste som reiste åleine, gjekk med på å dele lugar med ein ukjend av same kjønn – noko eg ikkje var det minste interessert i. Men ville du absolutt ha enkeltrom, blei ikkje reisa direkte billeg: Med ekstratillegget for einelugar, bortimot 2000 euro i alt. Halvparten betalte eg nesten eit halvt år på forskot. Då var turen så å seie fullteikna, alt.

Då siste betalingsfristen nærma seg, begynte eg å bli uroleg. Likte ikkje at konvoluttar med Paulus-Cruise-logo på låg og lyste oppå postbunken i entreen. Hélène, som allereie mistenkte meg for å vere «litt katolsk i kantane», som ho sa, såg på prosjektet mitt storleg forundra. Eg for min del snakka ikkje om det til ei sjel, og det gjekk opp for meg at eg faktisk var flau.

Det som gjorde meg flau, var ein mistanke om at eg meir eller mindre tok reisa for å gjere narr, iallfall motivert av same typen nedlatande nysgjerrigheit du ser i tv-reportasjar om dvergkasting, psykiatrar spesialiserte på marsvin eller Sœur Sourire look alike-konkurransar, om å likne mest på Den syngjande nonna, – denne ulykksalige belgiske nonna med gitar og musefletter som song «Dominique nique nique» og etter sitt kvarter i rampelyset døydde av ein overdose med alkohol og barbiturat. Då eg var tjue, skreiv eg litt featureartiklar for ei vekeavis som ville vere trendy og provoserande, og i første nummer trykte dei ei rundspørjing dei kalla «Vi testar skriftestolar». Utkledd som from kyrkjegjengar, det vil seie så smaklaust kledd som det gjekk an, hadde journalisten lurt prestar frå ulike kyrkjesokn i Paris i fella med å gå til skrifte med dei villaste og verste synder. Alt dette fortalde han i ein vittig tone der det låg implisitt at skribenten var tusen gonger friare og meir intelligent enn dei stakkars prestane og deira flokk. Sjølv den gongen syntest eg det var idiotisk, sjokkerande – og desto meir fordi at om det hadde vore i ein synagoge eller ein moské han hadde tillate seg noko slikt, ville stuntet straks blitt møtt med ein storm av forarga protestar frå alle ideologiske kantar: Det verkar som dei kristne er dei einaste du ustraffa har lov å gjere narr av, ved å få den flirande massen på di side. Eg begynte å lure på om ikkje safarien min hos katolikkane var litt i same gate.

Det var framleis tid til å avbestille og til og med få tilbake depositumet, men eg greidde ikkje å bestemme meg. Då brevet om innbetaling av siste halvparten kom, kasta eg det. Fleire purringar følgde, eg lét dei fare. Til slutt ringde dei frå reisearrangøren, og eg sa at nei, det har komme noko i vegen, så eg reiser ikkje. Dama frå arrangøren påpeikte høfleg at det burde eg sagt ifrå om før – med berre ein månad til avreise fekk dei ikkje fylt lugaren min: Sjølv om eg ikkje reiste, måtte eg betale heile summen. Eg hissa meg opp og sa at halv betaling var meir enn nok for ei reise eg ikkje skulle delta på. Ho siterte kontrakten, og den var klinkande klar. Eg la på. I nokre dagar tenkte eg at eg berre skulle late som ingenting. Det var sikkert venteliste, ein eller annan gudfryktig ungkar kom sikkert til å bli kjempeglad for plassen min, og dei kom jo ikkje til å gå til sak, heller. Eller? Reisearrangøren hadde sikkert eit inkassobyrå dei brukte, som kom til å sende meg rekommandert brev på rekommandert brev, og viss eg ikkje betalte, enda det i retten. Plutseleg kjende eg paranoiaen puste meg i nakken. Og sjølv om eg ikkje akkurat er kjendis, kunne nokon finne på å skrive ein spydig liten snutt om saka i ei avis og eg ville i all ettertid få kopla namnet mitt til ei latterleg bedragerisak om at eg var for gnien til å betale for meg på eit cruise for fanatikarar. Og skal eg vere ærleg, ikkje at saka nødvendigvis blir mindre latterleg for det, var denne redsla for å bli tatt på fersken også iblanda eit stadig aukande medvit om at det eg hadde planlagt var dårleg gjort, og det berre var rett at eg fekk svi. Så eg venta ikkje på det rekommanderte brevet før eg sende sjekken.

4

Til lenger eg har jobba på denne boka, til meir har eg innsett at det er svært vanskeleg få folk til å snakke om trua si, og at «Men kva er det heilt eksakt du trur på?» er eit dårleg spørsmål. Dette gjekk det dessutan overraskande lenge før eg blei klar over, men eg innsåg iallfall, etter kvart, at det var latterleg av meg å vilje ut og finne kristne å intervjue på same måten som eg ville gått etter personar som hadde overlevd eit flykrasj, vore kidnappa eller vore trefte av lynnedslag. Og korfor gå over bekken etter vatn? Eg har hatt direkte tilgang til ein kristen i fleire år, og så nær meg det er råd å komme: meg sjølv.

Kort fortalt: Hausten 1990 blei eg «rørt av nåden». Det er mildt sagt pinleg for meg å formulere meg slik i dag, om det som hende med meg, men det var slik eg formulerte meg den gongen. Gløden som denne «omvendinga» – eg kjenner eg har lyst til å sette hermeteikn rundt det meste – førte med seg, varte i nesten tre år, og på dei tre åra gifta eg meg i kyrkja, fekk døypt begge barna mine og gjekk fast til messe – og med «fast» meiner eg ikkje kvar veke, men kvar dag. Eg gjekk til skrifte og til nattverd. Eg bad, og oppfordra sønene mine sterkt til å be saman med meg – gjett om eg får høyre det no som dei er vaksne, dei elskar å terge meg med det.

Kvar dag desse tre åra skreiv eg kommentarar til nokre vers av Johannesevangeliet. Kommentarane fyller eit tjuetals skrivebøker, aldri opna sidan. Eg har ikkje så gode minne frå den perioden, gjort mitt beste for å gløyme heile greia. Og snakk om eit undermedvitets mirakel: Gløyminga lykkast eg så godt med at eg greidde å gi meg i kast med å skrive om dei tidlege kristne utan å sjå nokon samanheng her, og utan å hugse at det var ei tid i mitt liv då eg faktisk sjølv trudde på denne kristentruas historie som opptar meg slik i dag.

No hugsar eg det. Og sjølv om det er skremmande, veit eg at tida er kommen til å lese desse notatbøkene om att.

Men kor er dei?

5

Sist eg såg bøkene, var i 2005 og då hadde eg det elendig, skikkeleg elendig. Det er til denne dag den siste svære krisa eg har vore i, og ei av dei tyngste. La oss, for å gjere det enkelt, kalle det depresjon, men eg trur ikkje det var det det dreidde seg om. Psykiateren eg gjekk til den gongen, meinte heller ikkje det, eller at antidepressiva ville vere til noka som helst hjelp. Han hadde rett, eg prøvde fleire, og einaste effekten av dei var uønskte biverknader. Den behandlinga som dempa plagene litt, var eit antipsykostisk medikament som ifølgje brosjyren skulle hjelpe mot «villfarne overtydingar». Det var ikkje mykje som fekk meg til å le på den tida, men «villfarne overtydingar» lo eg av, om latteren ikkje var særleg munter.

I D’autres vies que la mienne (’andre liv enn mitt eige’) har eg fortalt om besøket mitt hos den gamle psykoanalytikaren François Roustang, på den tida, det òg. Men eg fortalde berre korleis det enda. Her skal eg fortelje korleis det begynte – det blei med den eine seansen, men så blei den intens òg. Eg la ut om alt: den kroniske magesmerta, som eg samanlikna med reven som åt laus på innvollane til den vesle spartanaren i legendene frå den greske antikken; kjensla, eller snarare vissa, om at eg var sjakk matt, eg kunne verken elske eller arbeide og gjorde berre skade rundt meg. Eg sa at eg tenkte på sjølvmord. Sidan eg trass i alt var kommen der med håp om at Roustang skulle føreslå ein annan utveg og han til mi store overrasking ikkje såg ut til å tilby meg nokon ting, spurde eg om han ville gå med på å ta meg i analyse, som eit siste forsøk. Då hadde eg alt brukt ti år på divan hos to av kollegaene hans, utan merkande resultat – det var i det minste det eg trudde, akkurat då. Men Roustang sa nei, han tok meg ikkje. For det første var han for gammal, for det andre var det einaste som etter hans meining interesserte meg i ein analyse, å halde analytikaren i sjakk – ein kunst eg tydelegvis hadde svart belte i. Og om eg for tredje gong ønskte å demonstrere kor godt eg meistra det, skulle ikkje han hindre meg, men, la han til, «det blir ikkje med meg. Og var eg deg, ville eg prøve noko anna.» «Og kva skulle det vere?» spurde eg, så arrogant som berre den kan vere som er trygg på at for han finst det ingen kur. «Vel, svarte Roustang, du snakka om sjølvmord. Det får ikkje særleg god presse om dagen, men somme gonger er det ei løysing.»

Då det var sagt, blei han taus. Eg òg. Så heldt han fram: «Eller du kan leve.»

Med desse to setningane sprengde han det systemet som gjorde at eg hadde greidd å halde dei to tidlegare psykoanalytikarane mine i sjakk. Det var eit dristig grep av han, dristig slik Jaques Lacan må ha tillate seg å vere ut frå eit liknande klinisk klarsyn. Roustang hadde skjønt at motsett det eg sjølv trudde, kom eg ikkje til å gjere sjølvmord, og litt etter litt, utan at eg nokon gong såg han igjen, begynte det å gå betre. Men eg gjekk jo heim med same tilbøyelegheitene eg kom med, det vil seie ikkje aldeles bestemd på å ta livet av meg, men overtydd om at eg kom til å gjere det. I taket over senga der eg låg slapp og kraftlaus dagen lang, hang det ein krok, og eg klatra opp på ei gardintrapp og testa om den heldt. Eg sette meg ned og skreiv eit brev til Hélène, eit anna til sønene mine, eit tredje til foreldra mine. Eg rydda datamaskina mi og sletta utan å nøle ein del filer som eg ikkje ville skulle bli funne når eg var død. Nøle gjorde eg derimot framfor ein kartong som hadde følgt meg uopna gjennom fleire flyttingar. Det var kartongen med notatbøkene frå den kristne perioden min: dei eg kvar einaste morgon skreiv ned mine kommentarar til Johannesevangeliet i.

Eg hadde alltid tenkt at eg ein dag skulle lese dei om att, og kanskje også få brukt dei til noko. Det er trass alt ikkje ofte ein sit med førstehandsmateriale om ein del av livet sitt der ein var totalt annleis enn den ein er blitt, der ein trudde beinhardt på noko som ein i dag synest er meiningslaust. På den eine sida hadde eg ikkje lyst til å etterlate meg dette materialet viss eg døydde. På den andre sida, viss eg ikkje tok livet av meg, kom eg heilt sikkert til å angre på at eg hadde øydelagt dei.

Eit undermedvitets mirakel 2: Eg hugsar ikkje kva eg gjorde. Eller jo: I endå nokre månader dragsa eg rundt på depresjonen min, så gav eg meg i kast med det som blei Un roman russe (’Ein russisk roman’), og som fekk meg opp av avgrunnen. Men når det gjeld den kartongen, er det siste bildet eg har, at den står framfor meg, på teppet på kontoret, at eg ikkje hadde opna loket, og at eg lurte på kva eg skulle gjere med den.

Sju år seinare står eg på same kontoret, i same leilegheita, og lurer på kva eg gjorde med den. Om eg hadde øydelagt kartongen, trur eg nok eg hadde hugsa det. Særleg viss eg hadde gjort det på teatralsk vis, brent opp heile greia, men eg kan også ha gått fram meir prosaisk og bore den ned i søpla. Men om eg tok vare på kartongen, kor gjorde eg i så fall av den? Ein boks i banken hadde vore som med bokbålet: det hadde eg hugsa. Nei, den må ha blitt verande i leilegheita, og er den i leilegheita, så …

Eg kjenner at tampen brenn.

6

På kontoret mitt er det ei dør til eit kott der vi har koffertar, verktøy og utstyr til diverse arbeid i huset, ekstra skumgummimadrassar som vi bruker når venninnene til Jeannine, dotter vår, kjem på overnatting: slikt vi har bruk for rett som det er. Men liksom i Ruth Browns barnebok Ei mørk, mørk historie, der det i det mørke, mørke slottet er ein mørk, mørk gang som fører til eit mørkt, mørkt soverom med eit mørkt, mørkt skap, og så vidare, er det inst i dette kottet eit anna, men mindre kott, lågare og utan lys, og mykje vanskelegare å komme til, så klart, der vi lagrar ting vi aldri har bruk for, og som blir ståande, utanfor rekkevidde, til neste flytting, då vi må bestemme lagnaden dei skal få. Det meste er vanleg kottfyll: gamle samanrulla teppe, hifi-anlegg vi ikkje bruker meir, ein koffert full av gamle musikkassettar, søppelsekkar fulle av judodrakter, slagputer, boksehanskar – alt vitne om dei suksessive lidenskapane sønene mine og meg har for kampsport. Men meir enn halve plassen er tatt opp av noko langt meir uvanleg; saksmappa frå etterforskinga av Jean-Claude Romand, som i januar 1993 drap kona, barna og foreldra sine, etter at han i over femten år hadde innbilt dei at han var dokter – når han i realiteten ikkje var nokon ting: Sat i bilen heile dagar, eller på rasteplassar på motorvegen, eller vandra rundt i dei mørke skogane i Jurafjella.

Ordet «mappe» gir feil bilde. Det dreier seg ikkje om ei mappe, men rundt femten permar, i stiv papp og med reim rundt, kvar av dei svært tjukk, og dokumenta dei inneheld, er alt frå endelause vitneavhøyr til ekspertrapportar, og som om dette ikkje var nok, kilometervis med bankutskrifter. Alle som har skrive om eit slikt kvardagsdrama, har vel hatt same kjensla som eg hadde her: at i desse titals tusen arka gøymer det seg ei historie, og at den historia må meislast fram slik ein bildehoggar får ein statue ut av ei marmorblokk. I alle dei vanskelege åra eg brukte på denne saka, først på å skaffe dokumentasjon, så på sjølve skrivinga, var denne «mappa» for meg objekt for begjær. Så lenge ei rettssak ikkje er over, er saksdokumenta i prinsippet ikkje tilgjengelege for publikum, og einaste måten eg kunne få sett dei på, var at advokaten til Romand som ei spesiell teneste lét meg få lov, på hans kontor i Lyon. Der fekk eg ein time, to timar åleine med papira, i eit lite rom utan vindauge. Eg hadde lov til å ta notatar, men ikkje fotokopiere. Og det hende, sjølv om eg kom frå Paris eins ærend, at advokaten sa: «Nei, i dag er det ikkje mogleg, og ikkje i morgon. Kom heller tilbake om fjorten dagar.» Eg trur han hadde glede av å halde meg på pinebenken.

Etter rettssaka, der Jean-Claude Romand fekk fengsel på livstid, var det enklare: Han blei sjølv, slik regelen er, eigar av mappa si, og gav meg lov til å disponere over den. Ettersom han ikkje kunne ha alt dette hos seg i fengselet, hadde han overlate det i varetekta til ei kvinne han var blitt venn med, ei frivillig frå den katolske besøkstenesta. Det var heime hos henne, i Lyon, eg var og henta dei. Eskene med papir fylte bagasjerommet på bilen, og då eg kom til Paris, plasserte eg dei i den vesle eittromsen i rue du Temple der eg hadde kontor på den tida. Fem år seinare kom boka mi, Doktor Romand. En sann historie (L’adversaire), ut. Fengselsbesøksdama ringde og sa ho sette pris på at eg var så ærleg i boka, men éin ting var ho lei seg for: at eg skreiv at ho verka letta over å levere frå seg den makabre suveniren og glad papira heretter skulle vere under mitt tak og ikkje hennar. «Det gjorde meg ingenting å ta vare på dei. Så viss det plagar deg, kan du berre komme hit igjen med dei. Vi har ikkje mangel på plass her i huset.»

Og eg hadde tenkt å få levert dei frå meg så snart høvet baud seg, men så baud det seg aldri. Eg hadde ikkje lenger bil, ingen spesiell grunn til å dra til Lyon, det passa aldri, og i 2000 transporterte eg dei tre svære kartongane eg hadde lagt rettsmappene i, frå Rue du Temple til Rue Blanche, og fem år seinare frå Rue Blanche til Rue des Petits-Hôtels. Å kaste dei kom ikkje på tale, Romand hadde overlate til meg å ta vare på dei, og eg måtte kunne gi dei tilbake til han, om han så ønskte, den dagen han kom ut. Han fekk 22 år bak lås og slå, har vore ein mønsterfange, og kunne søke lauslating frå 2015. (Lauslaten 2019, o.a.) Fram til då var beste plassen for desse kartongane, som eg verken hadde nokon slags grunn eller lyst til å opne meir, i inste kottet innanfor kontoret mitt – det Hélène og eg hadde begynt å kalle Jean-Claude Romand-rommet. Og, slo det meg plutseleg som heilt innlysande, den beste staden å leite etter notatbøkene mine frå kristenperioden på – viss eg altså ikkje hadde øydelagt dei den gongen eg tenkte på å ta livet av meg – var saman med rettsdokumenta, i Jean-Claude Romand-rommet.

I
EI KRISE
(paris, 1990–1993)

1

I memoarane til Casanova er det ein passasje eg elskar. Innesperra i den mørke og rå Piombi-prisonen i Venezia tenkjer Casanova ut ein fluktplan. Og han har alt som skal til for å gjennomføre den, unntatt éin ting: hamp. Hamp til å flette eit tau med, eller lage lunte av, det har eg gløymt – det viktige her er at finn han hamp, er han berga, viss ikkje, er han fortapt. I eit fengsel er ikkje hamp slikt som ligg og sleng, men så kjem han på at då han fekk sydd dressen sin, bad han skreddaren om å legge inn noko i jakkefôret som kunne trekke til seg armsveitte, og gjett kva det var? Hamp! Han som har forbanna den vesle sommarjakka som ikkje held ute fengselskulden, forstår no at det var eit guddommeleg forsyn som fekk han arrestert i akkurat den jakka. Der heng den, rett framfor han, på ein spikar banka inn i den avskala, fuktige veggen. Han ser på jakka med hamrande hjarte. Straks skal han rive opp saumane og stikke hendene inn i fôret, og fridommen ventar. Men idet han skal til å kaste seg over jakka, held ei uro han att: Enn om skreddaren hadde slurva og ikkje gjort som han bad om? Vanlegvis ville det ikkje betydd stort. For han, no, ville det vore ein tragedie. Så mykje står på spel at Casanova fell på kne og gir seg til å be. Med ein glød han ikkje kan hugse å ha hatt sidan han var liten, ber han til Gud om at skreddaren ikkje skal ha gløymt å ha hamp i jakka hans. Evna hans til å resonnere ligg heller ikkje på latsida. Den fortel han at gjort er gjort. Enten har skreddaren sydd inn hamp, eller så har han ikkje gjort det. Enten er hampen der, eller så er den der ikkje, og viss ikkje, er dét noko som bønene hans ikkje kan gjere om på. Gud kjem ikkje til å legge hampen inn i fôret, og heller ikkje retrospektivt ordne det slik at skreddaren var nøyen når han ikkje var det. Men desse logiske innvendingane held ikkje Casanova frå å be som ei fortapt sjel, og han skal aldri få vite om det at han bad, gjorde noko frå eller til, men kort fortalt: hampen er verkeleg i jakka. Han rømmer.

Mindre stod på spel, og ikkje fall eg på kne og bad, heller, men arkivet mitt frå kristenperioden min var verkeleg i rommet til JCR. Då alt saman var ute av kassen, gjekk eg likevel i ring rundt det ei stund før eg vågde meg til å opne nokon av dei atten innbundne notatbøkene, som var raude eller grøne. Og då eg endeleg tok mot til meg og opna den første, fall to samanbretta maskinskrivne ark ut, på arka hadde eg skrive følgjande:

Intensjonserklæring frå Emmanuel Carrère når han 23. desember 1990 inngår ekteskap, med Anne D.

I fire år no har Anne og eg budd saman. Vi har to barn. Vi elskar kvarandre, og vi er så sikre på kjærleiken vår som eit menneske kan vere. Vi var ikkje mindre sikre for nokre månader sidan, då vi ikkje såg poenget med å gifte oss religiøst. Når vi valde det vekk, trur eg ikkje det var for å nekte eller vente med å forplikte oss. Tvert imot, begge såg det slik at vi hadde forplikta oss overfor kvarandre, og var innstilte på, i gode og vonde dagar, å leve, utvikle oss og bli gamle saman, og i dette låg det også ein samforstand om at den eine kom til å måtte halde det ut når den andre døydde.

Men om ein held trusspørsmålet utanfor, såg eg det uansett slik at det det står om i eit samliv, er å oppdage seg sjølv gjennom å oppdage den andre, og å hjelpe fram det same i partnaren sin. Eg var i den tru at skulle den eine vekse, var det eit vilkår at den andre gjorde det, at eg ved å vilje det beste for Anne også arbeidde for mitt beste – noko eg så visst ikkje sleppte av syne. Eg begynte til og med å merke at denne gjensidige veksten skjer etter kjærleikens lover slik Johannes døyparen skildrar det: «Han (i dette tilfellet ho) skal veksa, eg skal minka.»

Eg såg ikkje lenger spor av noko masokistisk i denne formuleringa, at den som skal løfte den andre, må gjere seg sjølv lågare, men hadde innsett at eg måtte tenkje meir på Anne, på hennar lykke og på at ho fekk realisere seg sjølv, enn på mitt eige, og at desto større omtanke eg hadde for henne, desto meir godt gjorde eg meg. Det eg hadde oppdaga, var kort sagt eit av dei paradoksa som kristendommen er tufta på, og som vender vanleg, verdsleg vit til vanvit – det vil seie at ein gjer lurast i å forakte det som er i eins eiga interesse, og for å elske seg sjølv miste seg sjølv av syne.

Dét var vanskeleg for meg. Alt vårt elende har sine røter i sjølvbildet, og mitt sjølvbilde, som attpåtil blir forstørra – forverra – av arbeidet mitt (eg er romanforfattarar, eit av dei «deliriske yrka», som Paul Valéry sa, basert fullt og heilt på kva bilde ein har – og gir – av seg sjølv), er spesielt tyrannisk. Eg gjorde mitt beste for å komme meg ut av denne myra av frykt, fåfengd, hat og sjølvopptattheit, sjølvsagt gjorde eg det, men i det strevet likna eg mest på Baron von Münchhausen, som drar seg sjølv opp etter håret.

Eg hadde alltid trudd at eg berre hadde meg sjølv å stole på. Gudstrua som eg fekk for berre nokre månader sidan, då nåden rørte ved meg, har fridd meg frå denne utmattande illusjonen. Med eitt skjønte eg at det er opp til oss å velje mellom livet og døden, at livet, det er Kristus, og at hans åk er lett. Etterpå har eg kjent denne lettheita i meg heile tida, eg ventar meg at den skal smitte over på Anne, og at ho, slik eg prøver på, skal leve etter Paulus’ bod om å alltid glede seg i Herren.

Før trudde eg at livet vårt saman eine og åleine var opp til oss: bygd på våre frie val, på vår gode vilje. At om det skulle vare, berre kom an på oss. Og det var ikkje anna eg ville enn å få til det: eit liv i kjærleik med Anne. Men då rekna eg ikkje med anna enn vår samla styrke, og var sjølvsagt redd når eg såg kor svake vi var. Eg veit no at det vi oppnådde, var det ikkje vi som oppnådde, men Kristus i oss.

Det er derfor det er så viktig for meg i dag å legge kjærleiken vår i hans hender og be han om å tilgodesjå oss med å la den vekse. Det er også derfor eg ser på dette giftemålet vårt i dag som min verkelege inngang i det sakramentale livet, det eg har fjerna meg frå sidan den første nattverden, som eg tok imot litt – fjern, kan vi kalle det.

Og til sist, det er derfor eg legg vekt på at ekteskapet vårt skal bli feira av ein prest eg møtte då eg omvende meg. Det var under hans messe, mi første på tjue år, at eg fekk denne tvingande trongen til giftemål, og eg tenkte der og då at det ville vere godt å ta imot ekteskapssakramentet av han, i Kairo. Eg er svært takknemleg mot kyrkjesoknet og bispedømmet eg høyrer til frå no av, som har vist så stor forståing for eit opplegg som om det er sentimentalt, langt ifrå er noko lunefullt innfall.

2

Det rysta meg sjølvsagt å lese brevet på ny. Det første som slo meg, var at det i mine øyre frå første til siste linje lyder falskt, samtidig er eg ikkje i tvil om at det er ærleg meint. Og om vi trekker den religiøse gløden ifrå, er ikkje han som skreiv det for tjue år sidan, særleg annleis enn han eg er i dag. Stilen er litt meir høgstemd, men han er likevel min. Gi meg opninga på ei av setningane hans, og eg ville fullført henne på same måten. Særleg er trongen til forpliktande kjærleik, og ein kjærleik som varer, den same. Han har berre skifta fokus. Hélène og eg passar betre saman, det er mindre vanskeleg for meg å klare å tru at ho og eg skal leve i lag i fred og samforstand. Men kor som er, det eg trur på eller iallfall vil tru på i dag, ryggrada i livet mitt, det trudde eller ville eg tru på også for tjue år sidan, og i nesten identiske ordelag.

Men hovudsaka er det eg ikkje seier i brevet, og som var heile grunnlaget for det, og det er at vi var svært ulykkelege. Vi elska kvarandre, det gjorde vi, men vi elska kvarandre ikkje godt. Vi var like redde livet begge to, og vi var begge frykteleg nevrotiske. Vi drakk for mykje, elska som om vi var i ferd med å drukne, og både Anne og eg hadde ein tendens til å legge skulda for at vi var så ulykkelege, på den andre. Det var tre år sidan eg hadde klart å skrive – eg som den gongen såg på skrivinga som heile grunnen til at eg var på denne jord. Eg kjende meg makteslaus og utan utsikt til betring, forvist til den forstaden til livet, den hengemyra utan ende, som eit ulykkeleg ekteskap er. Mang ein gong tenkte eg at det beste ville vere om eg gjekk, men eg frykta at eg i så fall ville utløyst ein katastrofe: øydelagt Anne, øydelagt dei to små gutane våre, og øydelagt meg. For å rettferdiggjere at eg var så handlingslamma, gjekk eg også og sa til meg sjølv at det som hende meg, var ein test, og at for å lykkast med livet mitt, med livet vårt, gjaldt det å halde ut vidare i denne fastlåste, håplause situasjonen og ikkje, slik fornufta rådde meg til, kaste inn handkleet. Fornufta var ein fiende. Då føretrekte eg den så mystiske intuisjonen min, som eg prøvde å overtyde meg sjølv om ein dag ville vise meg ei anna, og mykje betre lei i livet.

3

No må eg snakke om Jacqueline, gudmor mi. Det er få menneske som har hatt så stor påverknad på meg. Ho blei enke svært tidleg, og var svært vakker, men gifta seg aldri om att. På sekstitalet hadde ho fleire diktsamlingar på dei mest prestisjefylte forlaga, dikt i ein halv-amorøs, halv-mystisk sjanger som kan minne om Catherine Pozzi. Og kjenner du ikkje Catherine Pozzi, som var elskarinna til Paul Valéry og ein slags krysning mellom Simone Weil og Louise Labé, så prøv å finne og lese eit dikt som heiter Ave. Etter kvart gjekk gudmor mi vekk frå verdsleg dikting og vigde seg utelukkande til å skrive salmar. Ikkje få av dei som ein syng i franske kyrkjer etter Vatican II, er førte i pennen av henne. Jacqueline hadde ei nydeleg leilegheit i Rue Vaneau, i same bygningen André Gide hadde budd i, og rundt henne sat det enno igjen noko av den boklege, nesten strenge auraen som må ha omgitt Nouvelle Revue Française, tidsskriftet Gide skreiv for i mellomkrigstida. På ei tid då det var mindre vanleg enn i dag, var ho svært kunnig i Austens visdom, og praktiserte yoga – den ho kan takke for at ho heilt opp i høg alder var mjuk som ein katt.

Ein dag, eg var 13 eller 15 år gammal, beordra ho meg til å legge meg langflat på golvteppet i stova hennar, lukke auga og konsentrere meg om tungerota. Det gjorde meg veldig forlegen, nesten sjokkert. Som tenåring var eg altfor veloppdragen, og livredd for å bli gjort narr av. Eg hadde tidleg vant meg til å bruke ordet artig – favorittadjektivet mitt – om alt som i verkelegheita tiltrekte eller skremde meg: dei andre, jentene, livslyst generelt. Mitt ideal var å observere verdas absurde ståk og styr utan å delta sjølv, og med eit overlegent lite smil vere den som er heva over det meste. Eigentleg var eg vitskremd. Diktinga og mystisismen til gudmor mi gav godt feste for den evinnelege ironien min, men eg merka også kor glad ho var i meg, og var det i det heile tatt nokon eg var i stand til å ha tillit til då, så var det henne. Der og då var eg sjølvsagt heilt klar på kor grenselaust latterleg det var å legge meg ned på golvet og skulle tenkje på tunga mi. Likevel gjorde eg som ho sa, prøvde å følgje instruksane om å la tankane komme og gå utan å halde dei att eller dømme om dei. Den dagen tok eg første steget på den vegen som seinare skulle føre meg til kampsportane, til yoga og meditasjon.

Og det er berre ein av dei mange grunnane til at eg den dag i dag er så takksam mot gudmor mi. Noko som kom frå henne, har verna meg frå å gjere dei styggaste feilskjera. Ho lærte meg at tida var ein forbundsfelle. Iblant verkar det på meg som at mor mi, då eg kom til verda, ante at ho nok hadde mangt eit våpen å gi meg når det gjaldt kunst og kultur, men at når det gjaldt ein annan dimensjon ved livet, som ho visste var essensiell, måtte ho lite på nokon annan. Og denne ‘nokon annan’ var den kvinna, eldre enn ho og på ein gong eksentrisk og heilt samla, som hadde tatt mor mi under sine venger då ho var tjue år. Mor mi mista tidleg foreldra sine, vaks opp i fattigdom, og hennar største frykt er å ikkje vere nokon her i verda. For henne var Jacqueline ein slags mentor, sjølve bildet på ei talentfull og svært dyktig kvinne, og først av alt eit vitne om – kva skal vi kalle det, den «åndelege» dimensjonen? Det er eit ord eg misliker, men kva så? Kvar og ein veit omtrent kva som ligg i det. Mor mi visste at han eksisterte – ho veit at han eksisterer, at dette indre riket er det einaste som verkeleg er verdt å trå etter: den skatten som Nytestamentet ber oss avstå frå alle ytre rikdommar for. Men den vanskelege livshistoria hennar har gjort at desse rikdommane – suksess, sosial status, å bli beundra av så mange som mogleg – nettopp for henne var ekstremt tiltrekkande og fekk henne til å bruke livet sitt på å oppnå dei. Og ho lykkast, ho fekk alt, aldri sa ho til seg sjølv: «Nok no.» Men ikkje skal eg vere den som kastar den første steinen, eg er som ho. Eg får aldri nok ære, må alltid ta så stor plass eg kan i andre folk sitt medvit. Men eg trur at i medvitet til mor mi har det likevel alltid vore ei røyst som minte henne på at ein annan kamp, at den verkelege kampen, utspeler seg ein annan plass. Det er for å høyre denne røysta at ho heile livet har lese Augustin, nesten i smug, og at ho gjekk og besøkte Jacqueline. Dette spøkte ho med, fordi ho var flau. Ho kunne seie slikt som: «Har du vore hos Jacqueline i det siste? Har ho snakka med deg om sjela di?» Og eg svarte, i same spøkefulle tonen: «Klart det, kva anna kan ein snakke med Jacqueline om?»

Det var hennar rolle: Ho snakka om sjela di. Vi gjekk til henne – og når eg seier vi, meiner eg ikkje berre mor mi og eg, og far min av og til, men fleire titals menneske, svært ulike både i alder og bakgrunn, ikkje alle truande heller, som kom til henne i Rue Vaneau, alltid på tomannshand, slik ein kjem til psykoanalytikaren eller skriftefaren. Hos Jacqueline fall all posering. Det var umogleg å ikkje snakke til henne av ope hjarte. Vi visste at ikkje eitt ord kom ut gjennom den stovedøra. Ho såg på deg, høyrde på deg. Du kjende deg sett og høyrd slik du aldri før hadde vore, og etterpå snakka ho om deg slik ingen, nokon gong, hadde snakka.

Dei siste åra ho levde, fortapte gudmor mi seg i apokalyptiske fantaseringar, noko som gjorde meg meir enn trist. Logisk sett skulle livet hennar ende i ein apoteose av lys, i staden overgav ho seg til dystert mørker, eg vil helst ikkje tenkje på det. Men heilt til ho var åtti, var ho eit av dei mest uvanlege menneska eg har kjent, og måten ho var det på, snudde opp ned på alle mine faste haldepunkt. På den tida var det ein einaste kategori av menneske eg beundra og misunnte: den kreative. Eg meinte at det einaste som var verdt å oppnå i livet, var å bli ein stor kunstnar – og eg hata meg sjølv, for eg meinte at i beste fall kunne eg bli ein liten ein. Dikta til Jacqueline imponerte meg fint lite, men var det eit menneske rundt meg eg kunne sjå på som høgt utvikla, var det henne. Dei få forfattarane og filmskaparane eg kjende, var lettvektarar i forhold. Talentet, karismaen, den misunningsverdige plassen dei hadde oppnådd, var spesialiserte overtak, på smale felt, og sjølv om eg ikkje visste akkurat på kva veg, slo det ein straks at Jacqueline var eit menneske som var komme vidare. Då meiner eg ikkje berre at ho var overlegen på det moralske planet: framfor alt at ho visste mykje meir, at det oppstod fleire koplingar og samanhengar i hovudet på henne. Eg finn ikkje betre måte å få sagt det på enn at ho var meir avansert – slik ein i biologien kan seie at ein organisme er lenger kommen i evolusjonen og derfor meir kompleks enn ein annan.

Det at ho var glødande katolikk, var derfor endå vanskelegare for meg å fatte. Ikkje berre var eg ikkje-truande, størstedelen av livet hadde eg vore i eit miljø der det dessutan sa seg sjølv at du ikkje trudde. Då eg var liten, gjekk eg rett nok til katekese, og eg tok imot min første kommunion, men denne kristne opplæringa var så formell, i så stor grad rutine, at det ikkje eingong er meining i å seie at eg ein eller annan stad på vegen miste trua. For mor mi var slikt som hadde med sjela å gjere, like lite eit samtaleemne som sex var, og om far min har eg alt sagt at han respekterte formene, men ikkje kvidde seg for å gjere narr av idégrunnlaget. Han er ein mann av den gamle skulen, litt tilhengar av Voltaire og litt av den konservative tenkjaren Charles Maurass. Dermed var han heilt motsett Marx, men på eitt punkt er Voltaire, Maurass og Marx heilt einige: Religion er opium for folket. Seinare kom eg aldri til å nemne emnet med eit ord, verken for vennene mine, for kvinnene eg har elska, ikkje eingong for folk eg hadde eit mindre nært forhold til. Det låg så langt bortanfor grensene, berre så utanfor våre tankar og erfaringar. Eg kunne nok interessere meg for teologi, men som Borges sa, då som ei grein av fantastisk litteratur. Ein som trudde på at Kristus hadde stått opp frå dei døde, hadde eg sett på som like bisarr, som Patrick Blossier sa, som ein som ikkje berre er interessert i gresk mytologi, men som også trur på den.

Kva med Jacqueline si tru, korleis forheldt eg meg til den? Eg forheldt meg ikkje. Dette som var sjølve kjernen, både i hennar person og i livet hennar, valde eg å sjå på som eit rart fenomen og elles ignorere, mens eg i samtalane våre tok for meg av det som passa meg. Til Jacqueline gjekk eg for å høyre henne snakke til meg om meg, og det gjorde ho bra nok til at eg også kunne tole at ho i same venda snakka til meg om Vårherre – som ho kalla Gud. Ein dag sa eg dette, og ho svarte at det var same sak. Når ho snakka om meg, snakka ho om han. Og når ho snakka om han, snakka ho om meg. Ein dag kom eg til å forstå det. Eg trekte på skuldrene. Eg hadde ikkje lyst til å forstå. Då ein av vennene mine var liten, hadde han høyrt om ein gut på sin eigen alder som var blitt treft av nåden og seinare blitt prest. Denne oppbyggelege historia skremde ein av vennene mine slik at kvar kveld bad han om å få sleppe Guds nåde og sleppe å bli prest. Eg var som han. Men det forstyrra ikkje Jacqueline. «Du skal få sjå», sa ho.

Eg var nok veldig ulykkeleg då eg var tenåring og etter kvart ung mann. Men eg ville ikkje vite av det, og dermed visste eg det ikkje heller. Sjølvforsvaret mitt, som var tufta på ironi og på stoltheita over å vere forfattar, fungerte nokså bra. Det var etter at eg runda dei tretti, dette systemet gjekk i stå for meg. Eg klarte ikkje lenger å skrive, visste ikkje korleis eg skulle elske, var godt klar over at eg ikkje var nokon likandes type. Eg var ikkje til å halde ut for meg sjølv heller, bokstaveleg talt. Men Jacqueline blei ikkje spesielt overraska då eg kom til henne i ein så fortvilt tilstand. Ho såg på det som eit framsteg. Eg trur til og med ho sa: «Endeleg!» Strippa for haldningane som meir eller mindre hadde bore meg oppe, naken og hudlaus kunne eg endeleg vere tilgjengeleg for Herren. Tidlegare ville eg protestert med nebb og klør. Eg ville sagt at Herren, han gav eg totalt blaffen i, at den slags trøyst var for dei makteslause, for taparar. Men no hadde eg det så vondt, kvart einaste sekund til i mitt eige selskap stod for meg som slik tortur at eg var moden for å høyre Guds ord slik det taler til alle dei som ber på ei bør dei må segne under.

«Prøv å lese det no», sa Jacqueline til meg og heldt fram Nytestamentet i Jerusalembibelen – den eg framleis har på skrivebordet, og som eg sidan eg begynte på denne boka, har opna tjue gonger for dagen. «Og prøv også», la ho til, «å ikkje vere for smart.»

4

Jaqueline gav meg ei gåve til, den forsommaren i 1990. I lang tid hadde ho snakka om den andre gudsonen sin, det ville vere fint om vi to møttest ein gong, syntest ho. Men ikkje før var det nemnt, før ho rista på hovudet og tok seg i det. Var no det ein god idé? Ville de ha noko å seie kvarandre? Sikkert ikkje. Det er for tidleg.

Denne sommaren som var ei slik uuthaldeleg pine for meg, kom ho fram til at det ikkje lenger var for tidleg, og meinte eg skulle ta ein telefon til han. To dagar seinare ringde det på døra i leilegheita vår i Rue de l’École-de-Médecine, der stod ein gut litt eldre enn eg, med blå auge og raudt hår som alt begynt å gråne – i dag er Hervé heilt kvit, han har nettopp fylt seksti. Han er den typen som ser ut som ein gutunge lenge og så blir tidleg gammal – hoppar over det å sjå vaksen ut i alder. Den typen som i første omgang ikkje gjer synderleg inntrykk: ubestemmeleg, utan synleg gnist i. Vi begynte å snakke, det vil seie: eg begynte, om meg sjølv og krisa eg var i. Og eg snakka som ein foss, feberaktig, forvirra, innimellom glisande. Tende den eine sigaretten med den andre. Før eg i det heile begynte på ei setning, hadde eg allereie retta på den, nyansert den, sagt ifrå om at ho ikkje kom til å vere heilt presis, at det eg ville seie, eigentleg var langt meir omfattande og komplekst. Hervé på si side sa ikkje stort, men det han sa, var endeframt. Seinare skulle eg lære humoren hans å kjenne, men det som forvirra meg slik i dette første møtet, var at han heilt mangla ironi. Alt eg sa og tenkte den gongen, var bada i ein marinade av ironi og sarkasme. Det var ein trend eg trur må ha vore svært utbreidd i det vesle miljøet eg vanka i der mot slutten av åttitalets Paris, journalistar og folk i litteraturbransjen. Vi kunne aldri seie noko utan ein liten flir i munnvika. Det var både anstrengande og dumt, men vi skjønte ikkje det. Eg sjølv innsåg det først då Hervé og eg blei venner. Han var ikkje ironisk, snakka ikkje stygt om nokon og prøvde ikkje å gjere seg smartare enn han var. Han brydde seg ikkje om kva folk syntest om han, spelte ikkje sosiale spel. Det han hadde å seie, prøvde han å uttrykke presist og roleg. Men for all del, ikkje forstå meg slik at han var nokon vismann, høgt heva over jordiske opp- og nedturar. Hervé hadde, og har framleis, sin rikelege lott av elendigheit, av motgang og av løyndommar. Då han var barn, ville han døy. Då han var ung, tok han mykje LSD og fekk ein gong for alle skadd verkelegheitssansen. Han var så heldig å møte ei kvinne som elskar han som han er, for det han er, og stifte familie saman med henne – og å få eit yrke, heile livet har han jobba for AFP, det internasjonale pressebyrået Agence France Presse. Utan desse to lykketreffa, som ikkje var gitt på førehand, kunne han lett enda som heilt utilpassa samfunnet. Han har tilpassa seg eit minimum. Det einaste han verkeleg er opptatt av i livet, er – og no snublar eg i dette fryktelege ordet igjen, med alt det ber med seg av fromt vås og eterisk svulstigheit – men ok, av åndeleg natur. La oss seie at Hervé høyrer til den gruppa menneske som ikkje tar det å vere til for noko gitt. Heilt frå han var liten, har han stilt seg eksistensielle spørsmål: Kva gjer eg her? Og kva er «eg»? Og kva er «her»?

Mange er dei som kan gå gjennom livet utan eingong å bli streifa av slike spørsmål – og om så skjer, berre flyktig, og utan vanskar med å legge dei bak seg. Dei fabrikkerer og køyrer bilar, elskar, står ved kaffimaskinen og pratar, irriterer seg over at det er for mange utlendingar i Frankrike eller for mange som meiner at det er for mange utlendingar i Frankrike, planlegg feriar, uroar seg for barna, vil endre verda, ha suksess, og får dei suksess, er dei redde for å miste den att, går i krigen, veit at dei skal døy, men tenkjer minst mogleg på det, og alt dette er jammen meg nok til å fylle eit liv. Men så finst det ein annan slags menneske som dette ikkje er nok for. Eller for mykje for. Som enten det er slik eller slik, ikkje er tilfredse med korleis ting er. Om det er dei første eller siste som er klokast, kan diskuterast i det uendelege, saka er at desse siste aldri har komme seg ut av den himmelfalne tilstanden, la oss kalle den det, som ikkje lèt dei leve utan å lure på korfor dei lever, kva som er meininga med alt saman – om det då er ei meining. For dei er tilværet eit spørsmålsteikn, og sjølv om dei ikkje utelukkar at det ikkje finst svar på spørsmålet, må dei leite etter eit svar, dei kan ikkje anna. Og sidan andre har leitt før dei, sidan somme til og med påstår at dei har funne svaret, interesserer dei seg for vitnemåla deira. Dei les Platon og mystikarane, dei blir det vi kallar religiøse sjeler – ståande utanfor alle kyrkjer, i Hervé sitt tilfelle, sjølv om han på den tida eg blei kjend med han, var, som eg, sterkt påverka av gudmor vår og derfor orientert mot kristendommen.

Då vi hadde ete lunsj saman den første gongen hos meg, bestemde vi oss for å bli venner, og det blei vi. Når eg skriv dette, har vennskapen vart i tjuetre år, og har på alle desse åra ikkje endra seg, underleg nok. Det er ein nær vennskap: Eg skriv over her at sjølv om Hervé, som alle andre, har sine løyndommar, trur eg ikkje han har nokon for meg, akkurat som eg ikkje held noko hemmeleg for han. Ingenting er så skamfullt at eg ikkje kan snakke om det med han utan minste skam. Det er kanskje ein sjokkerande ting å seie, men eg veit at det er sant. Vennskapen vår er fredeleg, har verken sett kriser eller tilbakegang, og har fått utvikle seg utan innblanding utanfrå. Liva våre er like ulike som vi er, og vi treffest berre på tomannshand. Vi har ingen felles venner. Vi bur ikkje i same by. Hervé har, sidan vi blei kjende, vore korrespondent og seinare kontorsjef for AFP-kontoret i Madrid, Islamabad, Lyon, Haag og Nice. Eg har reist og besøkt han på alle desse postane, av og til kjem han til meg i Paris. Men der vennskapen vår verkeleg «har heime», er i ein landsby i Valais-kantonen i Sveits, der mor hans har ei leilegheit i ei fjellhytte, og dit har han invitert meg nokre haustdagar like etter skuleferien, kvart einaste år sidan første gongen vi møttest.

5

Så i tjuetre år no har Hervé og eg møtst, ikkje berre kvar haust, men også kvar vår, i ein landsby som heiter Le Levron. Vi kjenner kvar sti, kvart far på kryss og tvers i dalane rundt. Før i tida var vi ute av døra før sola stod opp, og gjekk svært lange turar, med høgdeskilnader på over tusen meter, og var ute heile dagen. No er vi mindre ambisiøse, nokre timar er nok. Dei som er inne i tyrefekting, snakkar om la querencia – den vesle delen av arenaen der oksen kjenner seg trygg i alt det skremmande ståket. I tidas løp er Le Levron og vennskapen med Hervé blitt den av querenciaene mine der eg er tryggast. Eg drar opp der uroleg, eg drar ned igjen roleg.

Den hausten, den første, var eg heilt overstressa då eg kom fram. Sommarferien hadde vore ein katastrofe. Etter råd frå Jacqueline hadde eg bestemt meg for å gi opp alle skriveprosjekt og heller ofre meg for kona mi og son min. Sette inn all energien eg vanlegvis brukte på diverse litterære arbeid, på å vere til stades, oppmerksam og omsorgsfull, imøtekommande – kort sagt leve det gode liv framfor å skrive dårleg: Det kom til å endre meg. Til hjelp i dette skulle eg kvar dag lese litt i Nytestamentet. Og eg prøvde, men det fungerte ikkje. Anne var gravid, og så kjærleg som ho kunne vere, men sturen og nervøs, noko ho absolutt hadde god grunn til, for eg var ikkje i stand til å skjule panikken eg kjende no som det nærma seg fødselen til vårt barn nummer to. Slik hadde det vore med den første, og slik skulle det bli femten år seinare, då Jeanne nærma seg. Alt i alt trur eg ikkje at eg er ein dårleg far, men å gå og vente på eit nytt barn set skrekk i meg. Vi grov oss ned i lange siestaer, begge to, som Gabriel, tre år då, prøvde å vekke oss frå med å lage så mykje leven han kunne. Dukka eg ut av denne depressive dvalen, var det for å tygge drøv på kor elendig eg hadde det, og for n-te gong slitast mellom det innlysande faktumet at Anne og eg var ulykkelege i samlivet, og overtydinga mi om at eg hadde gjort mitt val, og at skulle eg lykkast i livet, så måtte eg greie å stå ved det valet. Den våren hadde eg vore fleire gonger hos ein psykoanalytikar, og bestemt meg for å starte i behandling over sommaren. Tanken på dette burde gitt meg grunn til håp. Men den gjorde meg tvert imot endå meir engsteleg og ulykkeleg, for eg var redd eg måtte vedgå, då, at det eg hadde bestemt meg for, og det som var det einaste eg ville, faktisk var to motsette ting. Når det gjaldt Nytestamentet, tvinga eg meg til å lese det, som eg hadde lovd Jacqueline. Og visst syntest eg det var vakkert, men eg meinte, pretensiøst nok, at eg var altfor ulykkeleg til at ei opplæring i filosofi og moral, for ikkje å snakke om religiøs tru, skulle kunne hjelpe meg. Det var på nippet at eg ikkje avlyste reisa til Le Levron sist i august. Tanken på å reise ned til Sveits og besøke ein fyr som budde i huset til mor si, ein fyr eg berre hadde møtt til lunsj ein gong, stod for meg som heilt absurd. Det andre eg kunne gjere, var å legge meg inn på ein psykiatrisk klinikk og få hjernen neddopa med medikament. Og sove, vere ute av drift: Kunne det tenkjast noko betre?

Det blei til at eg drog til Le Levron, og mot all forventing fekk eg det nesten bra der. Hervé dømde meg ikkje, og prøvde ikkje å gi råd. Han veit så inderleg vel at vi – alle – er i ulage, ute av balanse, men gjer så godt vi kan, noko som ikkje er særleg godt, og ikkje har det livet vi burde ha. I hans selskap slutta eg å rettferdiggjere meg, forklare meg i det endelause. Det var forresten fint lite vi snakka.