Soga om Geirmund Heljarskinn

AV BERGSVEINN BIRGISSON

Omsett frå norrønt og islandsk av Jan Ragnar Hagland

Originaltittel: Geirmundar saga heljarskinns

© Bergsveinn Birgisson 2015

Published by agreement with Bjartur Ltd, Reykjavik, Iceland

www.bjartur.is

© Pelikanen forlag AS 2016 (norsk utgåve)

www.pelikanen.no

Omslag: Asbjørn Jensen

Illuminering: Kjartan Hallur

Redaktør: Eirik Bø

Omsettar: Jan Ragnar Hagland

Med ein særleg takk frå forfattar og forlag til Margunn Rauset for hjelp med den norske utgåva av denne boka.

Tilrettelagt for ebok av eBokNorden as

ISBN: 978-82-93237-83-9 (ePub)

ISBN: 978-82-93237-75-4 (trykk)

Denne omsettinga har fått støtte frå Nordisk Ministerråd

Denne utgivelsen er utgitt med støtte fra Solbakken AS.

Gjennom sin støtte til Pelikanens utgivelser av oversatt litteratur ønsker Solbakken AS å bidra til å gjøre viktige litterære stemmer tilgjengelige for norske lesere og samtidig sørge for et større mangfold i utvalget av litteratur på norsk.

Forord

Litt lengre bak i denne boka blir det stilt spørsmål om når soga til ein mann eigentleg tar til. Utan å skulle svare på det, kan eg i alle fall fortelje at opphavet til denne utgivinga kan førast tilbake til ein kald februarmorgon i 2014. Ein gammal kjenning som arbeider ved Nasjonalbiblioteket på Island, ringde meg der eg sat i Bergen og pusla med eit omsettingsarbeid. Han fortalde at ein kollega heilt tilfeldig hadde oppdaga ei eske med manuskript som av ein eller annan grunn ikkje hadde blitt registrert i databasen. Truleg, sa han, var det sommarvikarar på jobb da dette blei innlevert, ein eller annan gong på 1960-talet må det ha vore.

«Du må komme og sjå på dette før vi går til media og universitetet med det», sa han, «eg veit du har halde på med å skrive om temaet». Eg sa eg hadde hendene fulle akkurat no, og at det er ganske dyrt å fly på så kort varsel, «eller kva er det eigentleg vi snakkar om?»

«Hald deg fast», stemma i den andre enden var på same tid både grautete og full av forventning, «det står at det er soga om Geirmund Heljarskinn! Det eine manuset er handskrive, det andre skrive med ein gammal skrivemaskin, og så vidt eg kan sjå, er det same teksten. Eg har lese litt, det ser ganske ekte ut, eg meiner», eg skjønna at han var oppskaka slik han heiv etter pusten, «du veit, det verkar som det er ein verkeleg gammal tekst.»

Eg sa at eg kom med neste fly.

Det kan ikkje stemme, tenkte eg med meg sjølv medan eg pakka tinga mine. Det måtte vere eit plagiat frå nyare tider, for korleis skulle det kunne finnast ein islendingesaga som hadde gått alle forskarar og spesialistar hus forbi? Samstundes visste eg at eg ikkje ville finne ro før eg hadde komme til botns i saka. Eg hadde skrive ei bok om Geirmund Heljarskinn, Den svarte vikingen, der eg meinte å ha klarlagt kvifor dei første sagaskrivarane nettopp ikkje ville skrive ein saga om han; enkelt og greitt fordi Geirmund ikkje passa inn i opphavsmyten deira om Island. Likevel var det mangt og mykje som burde ha gitt islendingane grunn til å vere stolte over denne forfaren sin. Geirmund var frå Rogaland og stamma frå den største kongsslekta på Vestlandet, augveldingane, frå kong Augvald, som noko av nordre del av Karmøy har namn etter, Augvaldsnes eller Avaldsnes. Det handlar altså om Noregs eldste kongesete og maktsenter gjennom lange tider, og alt tyder på at det var her Geirmund voks opp. Det er bevart ein saga om desse forfedrane til Geirmund, Soga om Halv og halvsrekkene, skikkelege heltar var dei alle saman, i alle fall slik sagaskrivarane såg det. Ikkje minst kan dette hevdast om bestefaren, kong Halv, som godt kan kallast den største vikingkjendisen i mellomalderen. Og Geirmund blei den «gjævaste landnåmsmannen på Island», skreiv dei i Landnåmabok. Likevel og trass i den strålande bakgrunnen og eit relativt vellukka liv og verke, gav dei islandske historikarane berre nokre sparsame kommentarar til denne storkaren, og, slik eg hadde slått det fast, ingen saga.

Tilbake til opphavsmyten: Det var altså mogleg å forstå denne manglande interessa for Geirmund Heljarskinn. Sagaskrivarane hevda at dei som kom til Island, i all hovudsak var eit norsk folk. Geirmund kunne føre anane sine tilbake til nokre inuittar i Bjarmeland, svart og stygg blir han konsekvent kalla i kjeldene (heljarskinn betyr ‘den som har svart skinn’), og halvtroll blei slike som hadde mor frå framande folkeslag i nord, kalla. Han var også ein skikkeleg grossist når det gjaldt import av irske trælar – det keltiske folket som sagaskrivarane ikkje ville fortelje om. Dei sa at landnåmsmennene hovudsakleg segla frå Noreg til Island. Eksempelet med Geirmund viste at dei første landnåmssentra på Island blei etablerte av folk som segla frå vesterveg, altså via Irland og Hebridane. Bildet som dei første historikarane laga, var av eit egalitært samfunn – alle høvdingane var likemenn og kjempa seg imellom på like fot. Geirmund oppførte seg derimot som ein småkonge med ein liten hær bak seg, fleire titals landnåmshøvdingar som undersåttar og fleire hundre trælar. Han passa dårleg inn i dette bildet. Dei skreiv at landnåmsmennene kasta nokre høgsetestolpar over bord når dei såg land, og følgde etter desse stolpane, for så å begynne med jordbruk og husdyrhald så snart dei var i land; dei var bønder, er det skrive om dei første landnåmsmennene. Geirmund, derimot, tok nokre av dei verste jordbruksområda på Island. Han var berre ute etter å rå over ein ressurs, landnåmet hans hadde berre økonomiske formål, han leia ein internasjonal fangstøkonomi og dreiv rovfangst på kvalross og stor sel; han fekk truleg denne ressursen til å tørke ut i løpet av nokre få tiår på Island. Det er klart at dette ikkje var noko vakkert opphav, ein kunne godt skjønne dei første historikarane: Ein svart og stygg mongol som dreiv grådig rovfangst, som let keltiske trælar tilverke varene som han bytte ut mot enda fleire trælar i Dublin. Ein som sat på toppen av ein maktpyramide der mange arbeidde for dei få utvalde. Ein som truleg skulle tene seg rik på Island, og kanskje ikkje hadde planar om å vere der lenger enn nødvendig. Og som på toppen av alt hadde eit harem av keltiske trælkvinner! Kva sagaskrivar kunne finne på å formidle slik ei historie?

Det måtte i så fall vere ein som stod utanfor av ein eller annan grunn, som enten var i opprør mot, eller ikkje kjende til, den sterke konsensusen som herska i den homogene sagasjangeren. Dei første sagaskrivarane var nemleg ganske samstemde om korleis dei første generasjonane på Island skulle framstillast, og der var det ingen plass for slike som Geirmund Heljarskinn.

Var det skriveria til ein avantgarde-munk dei hadde funne, ein som aldri fekk plass i sagakanonen?

Då eg landa på Island og flyvertinna sa sitt «velkomin heim», hadde eg blitt sikker på at denne sagaen om Geirmund var eit plagiat av ein eller annan kvasi-forfattar som aldri hadde fått henne utgitt. I håp om at ettertida ville forstå seg på genialitet, hadde han gitt manuskriptet til samlinga i Nasjonalbiblioteket. Noko anna var rett og slett ikkje mogleg.

*

Neste morgon sat eg aleine i handskriftssalen på Nasjonalbiblioteket, mistenksam til det ytste. Eg skulle avdekke denne forfalskaren ganske raskt og bruke resten av dagen til å handle litt i eit antikvariat og drikke kaffi med nokre venner. Han som hevda å vere utgivar av sagaen, hadde skrive eit lite, men ganske beiskt forord, der han omtala både handskriftforskarar på universitetet og forleggarar som nokre «åndeleg utmagra stakkarar» som hadde avvist både han og manuskriptet hans. Han hevda det var ein ekte kopi frå ei gammal pergamentbok han hadde fått tilgang til.

Historia var i korte drag denne: Tidleg på 1940-talet blei han kontakta av nokre slektningar ute på bygda, som sa dei hadde ei gammal skinnbok og ville vite kva som stod i henne. Det skal ha dreia seg om ei av desse skinnbøkene som ein veit ennå finst i privat eige på Island, og som har følgt slekter og hovudgardar gjennom generasjonar. Så langt er alt vel og bra. Denne mannen, det fulle namnet hans var Svanur þorleifur Kjerúlf, drar dit og tar på seg arbeidet med å kopiere handskriftet, sidan han hadde litt kjennskap til norrønfaget. Han lagar ein handskriven kopi til eigarane og ein til seg sjølv, og med den som utgangspunkt fører han inn teksten med skrivemaskin. Planen hans var å få det utgitt hos det store sagaforlaget Hið íslenzka fornritafélag, men han kontaktar forlaget utan lov frå slektningane, og utan at dei veit om det.

Idet slektningane får greie på kva Svan har gjort, blir dei sinte og skuldar han for tillitsbrot; dei seier at det ikkje kjem på tale å vise boka fram, verken til handskriftspesialistar eller andre. Situasjonen spissar seg til. I desperasjon gjer Svanur innbrot på garden og prøver å «få låne» skinnboka, som han sjølv skriv, men endar i varetekt på næraste politistasjon. Da han sidan dreg frå det eine forlaget til det andre, blir han håna av lek og lærd, og heile forklaringa hans blir sett på som ei dårleg skrøne. Sagaen blei aldri utgitt. Etter forordet å dømme var det ein bitter gammal mann som overrekte manuset til handskriftssamlinga i Nasjonalbiblioteket.

Ja vel, tenkte eg, ein prototypisk einstøing og kvasi-historikar som på eit eller anna tidspunkt sluttar å skilje mellom fakta og fiksjon i «pessoisk» ånd.

Så begynte eg å lese sagateksten.

Den første reaksjonen min var å le (heldigvis ennå aleine i salen) og mumle nei, nei, lågt for meg sjølv. Etter kvart stoppa eg opp. Eg las dei same setningane om igjen og om igjen til det isna gjennom meg. Eg begynte å sjå ord og vendingar, stavemåtar, forkorta skrivemåtar og ikkje minst eit innhald som ein amatør før andre verdskrigen aldri kunne ha komme på å tenke eller skrive. Skulle dette vere eit plagiat av ein islendingesaga, var det rett og slett eit meisterleg handverk, for sjølv om sagaen bar i seg «ånda» til dei andre sagaene, kunne han ikkje samanliknast med nokon annan tekst innan sjangeren, eit faktum som gjorde han enda meir truverdig. Kva i all verda var dette her? Eg var gjennomtrengd av ei djup forvirring. Som vanleg blir ein redd når ein kjem bort i noko ein ikkje kan fatte, og eg tenker meg at på dette punktet skilst vegane for dårlege og gode vitskapsmenn. Den dårlege let som han aldri har sett avviket og held fram med å leita etter det han vil finne og som gjer han roleg, den andre held på undringa, tar imot kaoset. På eitt eller anna tidspunkt i løpet av den fleire dagar lange arbeidsøkta på biblioteket tok mistrua sakte, men sikkert til å brytast ned, og eg begynte venje meg meir og meir til tanken om at dette verkeleg var ein gammal tekst, truleg like gammal som det er hevda i prologen, sjølvsagt i dårleg forfatning og elendig bevart med tanke på det filologiske, men likevel.

*

Eit av dei momenta som gjer denne sagaen eineståande, er at han er utstyrt både med prolog og epilog. Der blir det hevda, truleg av ein seinare avskrivar, at denne sagaen skal vere forfatta av ein augustinarmunk i klosteret på Flatøy i Breidafjorden på det vestlege Island: Prior Brand den frode Halldórsson. Han var ein reell person som er nemnd i Hauksbok-versjonen av Landnåmabok (kap. 81): «Deira son, prior Brand den frode, er den som har skrive mest om breifjordingeætta.»

Det har vore brei semje om at ingenting er bevart av verka til Brand den frode. I kronologisk samanheng må han ha verka i siste halvdel av 1100-talet, så sagaen kan ikkje vere skriven mykje seinare enn ein gong mellom 1180 og 1190. Det gjer han til ein pioner innom sjangeren; han kan ikkje ha hatt mange forbilde, om han hadde nokon i det heile.

Ei anna sak gjer han eineståande. Det viser seg at augustinarklosteret på Flatøy høyrde til Sankt Victor-ordenen i Paris. Eit register frå den tida klosteret blei flytt sørover og inn på fastlandet, til Helgafell i 1186, viser at klosteret hadde ei rimeleg stor samling av bøker på latin, faktisk den største samlinga som er kjend i høgmellomalderen på Island. Ei av desse bøkene som Brand tydeleg har tatt til seg og sett pris på, og som kan sporast i sagateksten, var Confessio, Vedkjenningar, av Sankt Augustin, han som er kalla «det første moderne menneske». Brand er tydeleg inspirert av den litterære metoden til det største forbildet sitt. Det bør seiast for den som ikkje veit det, at slike som Brand har vore svært lærde folk som hadde lese mykje. Det er ein underleg tanke at det på ei lita øy midt i Breidafjorden skal ha funnest like lærde menneske som i dei samtidige europeiske storbyane. Det spesielle med Island er likevel at der blei det skrive både fleire sagaer og sagaer som var annleis enn på kontinentet.

Ein saga er ein roman av si tid. Han er ein roman som spring ut av eit sinn som ennå ikkje har blitt forderva av kategorisk tankegang; her finst det ikkje skilje mellom litteratur og historie, verkelegheit og fiksjon, rasjonell tenking og fantasi. Det er det skapande minnet som rår i sagaen, og skal vi tru nobelprisforfattarar som Svetlana Aleksijevitsj, har ikkje menneskehjernen endra seg stort sidan desse gamle meistrane skreiv sagaene sine. Sagasjangeren omfattar mennesket i sin heilskap, han sløkker kunnskapstørst og kveiker samtidig fantasien. Ein sagaforfattar har altså gjort ei grundig historisk førebuing, han har samla på tekstar og fragment, munnlege segner og anekdotar, men han diktar inn i hòla og lagar ei samanhengane forteljing og ein syntese som held forteljinga oppe. Forfattarar som Brand brukte kunnskapen sin om den europeiske litteraturen, sjølv om han vel å gjere ting på sin heilt særeigne måte. Det er det store ved sagaforfattarane, som den kjende sagautgivaren Einar Ólafur Sveinsson i si tid sa, at det aldri blir ein «blind imitasjon», sagaforfattaren trur på sin eigen kultur og si eiga fortid som noko det er fullverdig og interessant å formidle i seg sjølv; han seier: Slik gjer dei det nede i Europa, såleis gjer vi det her.

Medan seinare sagaforfattarar ser ut til å vere einige om å pynte på den eldste islandshistoria, lagar Brand ein slags confessio-saga, der han ikkje sparer på krutet. Vi er innanfor apologia-sjangeren, eit forsvarsskrift for trua, der det heile er skrive for å reinse folkesjela for vranglæra frå heidenske forfedrar, utukt og misgjerningar, for å komme nær Gud. Han siterer Confessio (2. bok, 3. kap.) nesten ordrett idet han skriv til Herren sin, eller kanskje i større grad til medbrørne og lesarane sine: «Kva kan det vera nærare å lyda på for deg, Herre, enn det hjarte som berrlegg si synd?»

*

Det opphavlege handskriftet til Brand den frode er truleg borte for lengst, men slik det blir hevda i prologen, var det eit velståande ektepar på Island rundt år 1400 som hadde eit gammalt handskrift av sagaen i si eige. Dei får den berømte skrivaren Magnus Thorhallsson (som m.a. har skrive store delar av Flatøybok) til å lage ei avskrift av Brands saga om Geirmund Heljarskinn. Det er denne pergamentboka frå Magnus Thorhallsson som Svan Kjerulf hevdar å ha fått tilgang til litt før andre verdskrigen. Svan skildrar nokre karakteristiske «teikningar» ved ein del kapittelopningar, slike kallar vi opphavsstavar eller illuminatio, og det er kjent at skrivaren Magnus var ein illuminatør av stort format, m.a. er alle dei illuminerte opphavsstavane i Flatøyboka tilskrivne han. Språkforma i teksten er heilt tydeleg frå dei første tiåra av 1400-talet, medan ein god del ord og uttrykk må stamme frå eldre tider. Slik blanding av gamle og nyare språkformer kjenneteiknar alle gamle skrifter av denne typen.

Eg fekk lov til å fotokopiere begge kopiane før dei vart sende til handskrift- og sagaekspertane på Árni Magnússon-instituttet for islandske studiar ved Universitetet på Island. Ein forskar-komité blei nedsett og har uttala, føreseieleg nok, at dette må vere eit plagiat. Ikkje i noko fall, heiter det i utgreiinga, held eit handskrive manuskript frå ein amatør kring 1940 som grunnlag for ei sagautgiving. Eit av dei viktigaste argumenta dei har, er at forgjengarane deira hadde avvist dette manuskriptet. Her har vi akademia i eit nøtteskal. Om ei historie eller ei oppfatning har fått sirkulere ei stund, er det ingen som tør eller har fantasi nok til å utfordre henne. Gjenta det same. Sitt stille i båten.

Eg har derfor tatt på meg å lage ei kommentert utgåve av den norrøne teksten. Det er denne utgåva som er lagt til grunn for omsettinga her.

Sagaene som blei skrivne ned i mellomalderen, appellerte alltid til dei samtidige tilhøyrarane sine, det er på dette grunnlaget dei kan kallast romanar. Dei handla om folk som levde 2–300 år tilbake i tid, men bodskapen i sagaene var alltid retta mot samtida til sagaskrivaren. Det er kanskje ikkje å dra det for langt om ein ville påstå at teksten til prior Brand den frode ser ut til å ha ein merkverdig stor appell også i den tidsalderen vi nå lever i.

Om dette er det ikkje stort meir å seie i eit lite forord, men eg viser til etterordet for dei som er interesserte i vidare drøfting av mannen og miljøet bak denne sagaen. Det er best å la teksten tale for seg sjølv. Er det eit plagiat, er det utført på ein slik måte at det i og for seg fullt ut fortener å bli lagt merke til. Etter som eg har arbeidd med denne teksten, har kvart eit fnugg av tvil og mistanke forsvunne. Vi må sjølvsagt vere opne for at avskrifta til Svan Kjerúlf ikkje er prikkfri frå ende til annan, men eigentleg ser eg på dette som ein gammal sagatekst som fortener ein plass mellom andre sagaer.

Bergsveinn Birgisson

Bergen, april 2016

PROLOGUS

Så er skrive i gamle bøker at i opphavet skapte Gud den allmektige himmel og jord og manneætta som spreidde seg over heile verda. Somme var gode og rettruande, men fleire vende seg åt denne verdas lyster og vanrøkta Guds bodord, og difor drukna Gud verda i ei syndflod. Få menneske overlevde, men frå dei kom det slekter på ny og vart sterke. Men som før fall den store massen av menneska for hug etter gods og ære og lekams lyst. Det kom til at Guds namn gjekk tapt for dei, og menneska kjende ikkje sin skapar. Ikkje di mindre gav Gud dei jordiske gåver, gods og lukke.¹ Dei gjorde avbilete av hjartevenen sin eller av dei mest hepne kongane og baud folkelyden om å blota til dei.² Likevel var Gud godviljug mot det han hadde skapt, jamvel om det fanst villfaring frå den rette trua, og til prov på det er det sagt at i den nordlege delen av verda rådde i gammal tid ein konge som heitte Frode. I Frodes tid var det så stor fred at ingen ville drepa nokon annan, jamvel om han hadde farens eller brorens banemann føre seg. Stuld og ran vart avskaffa, slik at ein gullring vart liggjande i årevis langs allfarvegen på Jellingeheia. Då vart òg sal av trælar og trældom avskaffa, for kvar og ein fekk så mykje for strevet med eigne hender som turvande var for seg og sitt heimefolk. Ettersom folk ikkje hadde hug til anna enn at kvart eit levande vesen fekk mogna i lyset frå sola med fredeleg åtferd, var det ingen som hadde trong for trælar. Det var ikkje hor, og kvar var nøgd med sitt. Då Fredfrode rådde, var det så gode år at åkrane voks sjølvsådde, og ein trong ikkje bu seg til vinteren. Det fanst då all slags malm i jorda, men ingen vart bergteken av kiv og grådugskap av den grunn.

Folk held det for sant at då Frode-freden var, skal Augustus har vore keisar i Romaborg, og då vart Krist fødd til verda.³ Det er vanskeleg å finna forståing for slike vitnemål, av di den heilage skrifta seier at Krist skal ha vore send for å forkynna lys for menneska over mørker og villfaring, og om det inga villfaring var, ville det ikkje ha vore trong for nokon Kristus. Men i alle fall vart mennesket på ny forderva, og det etter at Herren vår hadde vorte lekamleggjort, havesykje og kappestrid, hor og trældom tok atter til, og ingen fekk fred med sitt.

Eg har skrive denne fråsegna for at ein av eit slikt døme skal kunna læra kor stor menneskets villfaring og ulukke var her nord før folk fekk kunnskap om sin skapar og kjende den søte ange av Jesu Kristi lære så vi skal kunna angra desse lyta i vårt lands barndom og betrast for han som er gata, sanninga og livet. Noko anna som ikkje heng på greip, er at når folk har teke den rette tru til sitt hjarte, så burde det liv i villfaring som særmerkte forfedrane våre i gammal og heiden tid, ikkje lenger finnast. Slikt er å sjå som om alle leivningar etter heiden sed og skikk ikkje er rykte opp med røtene i vår gudelege åker, og vår kristendom enn ein gong kan stå fram som umogen i si form.

Og det skal frå først av vera nemnt at første luten av denne boka er skriven etter gamle skinnbøker som fortel om framståande menn som i gammal tid budde og bygde i Roga,⁴ og som Geirmund var ætta frå, og det synest oss sannsynleg at dei fråsegnene fer med ei viss sanning.⁵ Den siste delen av soga er skriven etter folk som har fortalt vidare fråsegner frå vesterveg og slike som hadde minne om forfedrane sine som gjorde landnåm her i Breidafjorden. Ingen stad er det gjort fråvik frå det dei har sagt, og fleire veit at det ikkje er lagt noko til. Om noko i denne samanheng er rangt attgjeve, er det valda av meg og mi vanrøkt og ikkje av dei eg meiner å ha denne lærdommen frå.

Innarleg kjære målet mitt som gir lyd til det auga ser, øyret høyrer og fingrane kjenner. Eg gler meg over pusten av di røyst og di skrifts støtte, ditt djupe drag og milde tøvêr. Målet mitt som kan gi kvar ei kjensle atterlyd, og som let oss skjøna og minnast, der du bryt gjennom mørker med lysstrålar og venleik i di røyst. Ver no som blidast i våre hjarto med det du seier så soga her mangfaldig fram kan vinna, og la Herren hjelpa alle på vegen vidare. [Slik har Brand Helgason den frode, prior i Flatøyklosteret, skrive i sin prolog, og eg har fått forbod mot å endra noko i det heile, leggja til eller taka ut; det same gjeld for heile soga som følgjer etter dette, så eg kan ikkje klandrast for dei delane av denne forteljinga som måtte vera mindre til hugnad. Den same Brand var den første som sette saman Soga om Geirmund Heljarskinn, og etter den boka har Magnus Thorhallsson prest skrive denne boka etter oppdrag frå Kristina Bjørnsdotter og Torleif Arnason, mannen hennar, som eig boka saman. Måtte Jesus og den heilage jomfru Maria hjelpa den som skreiv og den som gav oppdraget].⁶

Her byrjar forteljinga om nokre av forfedrane til Geirmund Heljarskinn i Roga

I. KAPITTEL

Geirmund Heljarskinn var av gjævaste ætt i Noreg. Augvald heitte ein mann. Han var konge i Rogaland, stor og mektig, gammalvoren i sinnelag og veremåte. Han budde der det no heiter etter han, på Augvaldsnes på Kormt. Det er ved Salhusstraumen i hovudskipsleia. Augvald hadde ei hornete ku som han blota til, og han tykte jamleg det var helsesamt å drikka mjølka hennar. Kua hadde prydde horn, og Augvald let festa gullringar horna imellom. Det er ført fråsegner fram om at når Augvald møtte stor motgang og ikkje visste råd, gjekk han for å suga mjølk av kua. Han grov andletet i juret på henne og drakk av spenane, reiste seg så opp og byrja ein samtale med kua åleine. Og då andre høyrde at kua rauta mot kong Augvald, kunne han tyda det som om det var mannemål, og visste nøyaktig kva som gjerast skulle etter det kua hadde sagt.

Augvald heldt ein stor hær med ein mann som heitte Gunnvald Almssveige i spissen. Gunnvald var ein svært øvd mann i våpenbruk, sterk og snar. Det var ingen bogeskyttar fremre enn han i heile Noreg. Gunnvald var god venn med kongen og den fremste, slik at han var stamnbue.

Kviting heitte ein konge som åtte land innåt Augvald og hadde sete i søre del av Hordaland. Dronninga hans heitte Åsa og var så vakker at det var ei pårøyning å sjå på henne. Så var det ein gong kongane sat i fred med kvarandre at Augvald var i veitsle hjå kong Kviting. Kviting og mennene hans drakk seg glade på mjød, utan å spara. Kviting briska seg svært av dronninga si og sa at mange var dei som ville ha slaktet sitt grave i henne.⁷ Augvald gjekk for å leggja seg. På veg til soverommet ser han gjennom ei dørgløtt at ei kvinne driv og kler av seg. Ho var tett og kvit som snø, og håret fløymde som silke om akslene. Brysta var trinne og store, og ho hadde godgjerande faldar om magen og ned mot hoftene. Det var dronning Åsa. Kong Augvald, er det sagt, skal ha gjeve etter for attråa, gått inn og lagt armen kring henne, og Åsa lika det vel.

No må det då forteljast om kong Augvald at han drog heim til garden sin og vart svært låk til sinns av lekams attrå til Åsa. Somme seier at han let gjera ei biletstytte med det trinne åsynet hennar, som han dyrka og tok seg av når han ikkje tala med kua. Somme fortel elles at Augvald skal ha fare med ein hær mot Kviting og teke Åsa bort, men det er òg nedteikna at Åsa skal ha komme til Augvald av eigen vilje. Og ein gong då dronning Åsa følgde Augvald på jakt, fødde ho dei ein son ute på Josurheia. Han vart kalla Josur og voks seg raskt moden og vakker.

Kviting svor på å hemna slik usømeleg framferd, men visste at mannestyrken hans ikkje rådde med overmakta til Augvald. Det var ein mann i hirda til Kviting som heitte Diksin Kastanrassi.⁸ Han var trollkunnig og gav seg ut for å vera ein annan enn han var. Kong Kviting sende han for å speida på garden til Augvald. Og ein gong hæren til Augvald fór sør langs landet for å krevja inn skatt, og Augvald var heime med nokre få huskarar, bar Diksin tidene om det til Kviting. Denne samla alle åtaksmenn han kunne der nord og fór åt Augvald. Landnåmsmannen Finn den mektige låg ved Augvaldsnes og spurde korleis kong Augvald fall for lenge sidan. Då høyrde han ei vise som vart kveden or haugen:

Lenge sidan då

av stad dei fór,

dei heller hund-mange

Kvitings karar.⁹

Dei drap Augvald og huskarane hans, og det er sagt at Kviting skar litlekaren av Augvald og veiva med han til spott framføre mennene sine.

Dei såg då at kua med gullhorna beitte på tunet og spurde Kviting kva dei skulle gjera med henne. Då svara Kviting som så, og dette uttrykket stammar derifrå, at dei skal fara saman, kar og ku. Dei gjekk så til kua, og som dei minst tenkte det, snudde ho seg mot dei og bora dei som søkte hardast på, gjennom med horna, og rista dei så av hovudet med innvolsfillene hangande ute. Mange let livet der. Omsider fekk ein av hermennene kasta eit spyd i juret på henne. Kua sette då i eit vanvettig raut og sprang ut på neset med spydet på slep i juret. Dei spurde kva ein skulle gjera med dette utysket. Kviting sende menn etter henne, og dei vann på kua i eit lite skard ved kongsgarden. Åsa let trælkvinna si ta gutungen Josur med seg og løyna seg i løyndegangen der ved kongsgarden. Kviting braut opp huset, fann dronning Åsa og bad henne følgja med seg. Ho sa: «Så mykje har kong Augvald vore til nytte for meg at vi skal lida same lagnad, og eg kjem aldri til å følgja deg, din beinlause blauting.»¹⁰

Kviting let Åsa handtakast og bindast, og dei drukna henne i myra der utfor garden. Han let bera eld på husa og fór bort då det var gjort.

Gunnvald Almsveig og hæren hans kom til Augvaldsnes. Dei såg kua, skamfaren og daud i skardet, Augvald og huskarane hans svidde og hogne i sund til glede for ramnen, kongsgarden nedbrend til oske, føtene til Åsa ståande opp or myra.

Gunnvald svor på å hemna kongen sin. Så er sagt at då Gunnvald høyrde kvar Kviting var faren, skal han ha fare etter han åleine. Han kom over dei og såg at Kviting med nokre få følgjesmenn sat og steikte dyrekjøt i eit søkk i ein rydning i skogen. Og som Kviting bøygde seg over kjøtet, slik han hadde for vane for å sjå om det var steikt, gjekk han ned på knea slik at sprekka bak gapa opp. Då sende Gunnvald av garde ei pil som råka mellom seteballane på kongen og smette seg inn tarmopninga med ein lyd som eit fingerknips. Pila stod ut av munnen på han med den fleskebiten som han såg om var steikt, på odden. Kviting let livet der, men Gunnvald kom seg unna.

Gunnvald fekk kasta opp ein stor haug etter Augvald og ein annan etter den heilage kua hans, og dei står enno der på neset. Frå Augvald er augveldingane komne. Gunnvald flytta no til Stord og fostra opp Josur, som han hadde stor kjærleik til. Då Olav Tryggvason gjesta Augvaldsnes og høyrde fråsegn om dette, let han bryta opp båe haugane. Det vart funne menneskebein i den største haugen, store, svidde og gamle, og bein av naut i den minste. Det har Odd munk fortalt vidare i soga om Olav Tryggvason.¹¹ Ein kunne sjå nærare på dømet frå Augvald og vurdera om det var verdt å gi etter for den lekre runde og trinne kroppen til Åsa, om det ikkje hadde hatt meir for seg å la denne handfaringa liggja og ikkje søkkja seg ned i slikt, men heller leva lenge som sunn og rask konge for sitt folk? Dømet Augvald gir, fører også fram i dagen eit lyte som lenge har følgt ætta til augveldingane og fleire ætter, ei kjelde til ulukke og sorg som ikkje lett let seg røta opp or Guds åker, så det kan vera sant det den heilage Antonius sa at det var lettare for syndarane å smyga seg gjennom nøkkelholet i døra til sankt Peter i himmelen enn å sjå nakne kvinnehold utan at den mørke brunsten loga opp. Og endå lyt ein då spørja seg om det hadde vore noka soge å skriva, og om vi i røynda sjølve ville ha vore til om det ikkje var for den kvite bognande kroppen til Åsa som i gammal tid kveikte hugen til Augvald. Ein kan lenge venda slike steinar og likevel ikkje finna svar, for det er mangt av det du har skapt, Herre, som vi små menneske ikkje kan gripa med vår forstand.¹²